Bir aksiyon biçimi olarak mevt

“Sizler bir zamanlar
içinde yaşadığınız hatalardan ve günahlardan
dolayı ölüydünüz.”
İncil, Efes. 2:1

Bedenin “imge” ve “algı” dolayımı çağdaş psikolojinin ve şimdiki imaj sanayisinin canlı bahislerinden. Vücut, insanın maddi gerçekliği olması hasebiyle tarihi olarak beşere dair tüm ilişkilenme biçimlerinin temel objesi oldu. Bu haliyle toplumsal bilimler açısından bir manada amorflaşan vücudun yer düzleminde iktidar, tahakküm ve direnişle münasebetleri de çoklu krizler çağının tanınan odakları ortasında yer alıyor.

“Beden ve direniş” konusu, toplumsal cinsiyet, kent hakkı ve postmodern itirazların hareketli bir yerindeyken dünyanın beden-mekan diyalektiğine denk düşen en kitlesel ve sonuçları prestijiyle en ciddi(!) aksiyonunun üstünden çeyrek asır geçti. Böylesi büyük bir kapsama ulaşan ve ağır sonuçları beraberinde getiren bir hareketin Türkiye’de gerçekleşmiş olması elbette antropolojinin ve siyaset biliminin araştırma mevzularından biri olabilir.

19-22 Aralık 2000’de vefat orucu ve açlık grevi hareketi sürdüren 1000’e yakın politik mahkuma yönelik 20 cezaevinde eşzamanlı gerçekleştirilen operasyonlar -haklı olarak- daha çok yarattığı ağır yıkımı hatırlama eforu ve epidemiyolojik manada Türkiye’ye has karakteriyle hala tesirlerini sürdüren Wernicke-Korsakoff Sendromu ile gündeme geliyor.

Devletlerin sorumlu olduğu ağır cürümlerde şiddete ait hafızayı yok etmek temel olduğu için adaletin tesis edilmesi gayesiyle yapılan her çalışmanın hafızaya yönelmesi anlatıların, hatırlamanın ve genel olarak insan hakları bağlamının öne çıkması elbette anlaşılır. Ne var ki, bu yazıda bu kapsamlı vücut aksiyonunun ağır sonuçlarından ve adalet sıkıntısından bahsetmeyeceğim.

25 yıl evvel sıcak çatışmanın tarafı olan aksiyoncular tarafından –anlaşılır biçimde- ajitatif tarafıyla ortaya konan, bu sebeple tarafsızlar tarafından daha çok “hamaset” diye algılanan, ne var ki bahsin bugüne kelam söyleyen en kıymetli istikameti olduğuna inandığım “bir tabir ve varoluş alanı” olarak vücuttan bahsetmek, beden-yaşam-ölüm dizgesinde sarsıcı bir harekete tanıklık etmiş bir toplum olduğumuzu hatırlatmak istiyorum.

Vücudun taşeron iktidarı

Beden-iktidar bağlantıları, 17. yüzyıl öncesi ve sonrasına dair başta Foucault, Mbembe, Agamben üzere teorisyenlerin ve günümüzde psiko-politika üzerine çalışan kültür kuramcılarının hareketli bir çalışma alanı oldu.

On yedinci yüzyıl öncesinde vücut ve iktidar alakası iktidarın mevt ve hayat tasarrufunu elinde tutması temelinden varyante olurdu. Haz, istek ve tüm ekonomik alakalar vücut üstündeki bu tasarrufu kimin elinde tuttuğuyla şekillenirdi. 17. yüzyıl prestijiyle iktidar vücudu merkeze almıştır. Foucoult’nun “anatomipolitik” olarak isimlendirdiği bu iktidar biçimi vücudu disipline ederek terbiye etmeyi hedeflemiştir. Cezalandırıcıdır ve vücudu güçlendirerek elverişli, itaatkar haline getirme uğraşıyla karakterize olmuştur.

On sekizinci yüzyıl ortasında oluşmaya başlayan ikinci iktidar revizyonu ise cinsin geneline ilişkin vücudu, vücudun biyolojik olarak devamını sağlayan etmenleri, bilhassa doğum-ölüm oranlarını ve ömrün kapitalist üretime uygun bir sıhhatte kalmasını temel alır. “Nüfusun biyopolitiği” olarak isimlendirilen bu ikinci biçimin iktidar formu cezalandırıcı karakterden fazla nüfusun ekonomik süreçlere uyumlu kılınması için çeşidin tamamının vücutlarına yönelik “düzenleyici denetleme” yoluyla oluşur.

Disiplinle karakterize olan eski iktidar mahareti, vücutların sayısal çokluklarının yanı sıra bu çoklukların eğitilmesi ve itaat ettirilmesiyle ilgilenmekteydi. Yeni iktidar ise disiplinci iktidardan farklı olarak vücutla değil canlı olarak ömrün içinde bulunan beşerle yani ömürle, vefatla, hastalıkla ve ekonomik süreçlere tesir eden değişkenleri denetim etmekle ilgilendi. Bu yeni belirlenim “anatomipolitikten biyolopolitiğe geçiş” olarak yorumlandı. Günümüzde biyopolitikadan, vücudun uydurma bir hakikatle kendi içinde iktidarlaşma sanrısına girdiği piskopolitik bir belirlenime geçildiği ise farklı bir tartışma konusu.

Nihayetinde iktidarın kurumsal sıkıntı aygıtlarının yanı sıra birtakım ilişkilenme biçimleri kurduğu, neoliberal periyoda dair fikir yürüten kuramcılar tarafından birbirine eklenen farklı kavramlarla söz edildi. Neoliberal çağda iktidar, bireyin tekil alanında ilerlemiş bir aygıt olarak bireylerin vücutlarına, telaffuz ve davranışlarına da sirayet eden, baskı ve manipülasyonu birlikte sürdüren katmanlı bir aygıttır.

İktidar “özne” kavramını ele geçirir ve gündelik yaşama müdahale ederek vücut tavırlarından davranış örüntülerine kadar araçsallaştırdığı öznede istediği biçiminin zaten oluşmasını sağlar. Evvelce iktidar, yalnızca baskı ve kontrol biçimi olarak değerlendirilirken, geç modernitede üretici bir nitelik de kazanmıştır. İktidarın vücuda ve psişeye yerleşerek bilgili bir ajandayı harekete geçirmesi bireyin ve toplulukların iktidar karşısındaki tavrını kabul-ret ikileminden çıkarmış, bireyin kendini inşa etme yanılsaması iktidarı sürdüren kapsamlı bir manipülasyona dönüşmüştür.

Beden üstünde direkt tasarruf hakkı, iktidar düzeneğinin başat biçimi olmaktan çıkmış, daha çok gözetleme, istendik tarafta güçlendirme ve kışkırtma üzere biçimlere dönüşmüş; karşısındaki güçleri eğmek ya da yok etmek yerine (ya da buna ek olarak) bireylerin direkt günlük ömürlerinde istendik güç dalgaları oluşturmaya yönelik bir iktidar formasyonu kazanmıştır. Bu bağlamda, iktidarın vücut üstündeki tasarruf hakkı, vücudun nasıl yaşayacağı konusundaki parametreleri yönetmeye dönüşmüş görünmektedir.

Ömürlü ölüm

İktidar mevti ve ömrü elinde fiyat. Klasik iktidarda öldürme ihtimalini elinde tutmak hayatı direktörün temel aracıyken geç modernitede öldürme hakkı ve ölüm üzerine kurulu disiplinasyon bir yandan sürerken, yaşayanın akıl-yaşam-beden-ölüm-irade desenini yönetmek değer kazanır. Öteki deyişle öldürme yetkisi elinde olduğundan değil, öldürme hakkını elinde tutarken yaşattığı için ‘‘yaşama isteğinin kendisine” üretken bir tahakküm biçimi olarak yönelir.

Kapitalizmde vücut siyasal alanın temel objesidir. Vücut siyasal olarak kuşatılır zira metadır. Ne var ki, siyaseten kuşatmanın yanı sıra çeşitli iktidar biçimleri ve münasebetleri aracılığıyla da kuşatılması onun üretim gücü olmasıyla ilgilidir. Çünkü, itaat ve istek inşa edilmeden meta ve üretim gücü birlikte sürdürülemez. Vücuda yerleşmiş iktidar, hem datalı hayat biçimlerini deverana sokarak toplumun biyopolitikasını denetim altına almayı emeller hem de bireyin kendi vücudunu datalı hayat biçimlerine uygun hale getiren öz düzenleyici olarak çalışmasını sağlayarak kapitalizmin üretim-yaşam bekasını sağlar.

Sınırlayıcı, yönlendirici, baskılayıcı, etiketleyicidir. Ne var ki, en kıymetlisi, temel olarak sağlıklı vücudun varlığına, bir bütün olarak yaşamak aksiyonunun kendisine şiddetle gereksinim duyar. Daha çok kapitalist üretimin devam edebilmesi için sağlıklı biyolojik devamlılık ve yaşamak hareketinin denetim altına alınması gerekir ki, bu mevtin de denetim altına alınması demektir.

Tam yerde tam beden

Tam bu noktada 2000 yılının Ekim ayında, mimari manada bir “tam mekan” olan yani vücudun tam denetim altına alındığı hapishanelerde “yaşayan” yüzlerce mahkum, vücut üstündeki iktidar denetimini inanılmaz bir düzeye taşıyacak hücre tipi hapishanelere geçmemek için beslenmeyi reddederek vücutlarını vefata yatırdıklarını ilan etti.

Hücre tipi hapishane modeli vefatı sağlıklı vücuda yerleştirerek, Janus’un iki yüzü marifetiyle hapishaneyi mahpusun vücudunun kendisine dönüştürmeyi, böylelikle neoliberal bir hükmetme biçimini eski çağlara taşıma maksadı taşıyordu. O denli ki, tam kapalı bir yerde vücudunu yönetebilen birilerinin olması, iktidarın hapishane dışındaki vücutlara, nüfusun tamamına yerleşebilmesi önünde yapısal bir engeldi.

Eylemcilerin yaşamayı çok sevdikleri için mevte yattıkları tarafındaki beyanları ile devletin onlarca mevte neden olan müdahalesine “hayata dönüş operasyonu” ismini vermesi, şahit olduğumuz şeyin bir oksimoron sahnesi olmasından çok beden-mekan-akıl bağlamında nasıl sert bir siyaset ve çatışma alanı olduğuna işaret eder.

Asıl rolü hayatı sağlama alma, çoğaltma ve uyarınca düzenleme olan bir iktidarın büsbütün denetiminde olan bir yerde mevtin hayatla, hayatın mevtle yer değiştirdiği böylesi bir vücut aksiyonuyla müsabakası -kimilerine abartılı gelebilir- iktidarın yıkılması tehlikesi manasına gelmekteydi.

Zira, bu hareketle hâkim olan, biyopolitik iktidarın yaşatarak yönlendirme gücünü de, “nekropolitika” olarak söz edilen gözden çıkarma/ölüme atma karakterini de işletememiş, varlıksal manada fonksiyonsuzlaşmıştır.

Kayıtsız kuralsız bir egemenlik, mevt alanını denetim etmek ve iktidarın, ömür alanında “yaşama geçirilmesiyle”, mevt ve ömrü başka farklı tasarlayabilme yetkesiyle mümkündür. İktidarın egemenliği, öteki deyişle varoluşu, yaşama ve vefata müsaade verme gücünden geçmektedir. Çünkü, egemenliğin uygulama alanı ömrün kendisidir. Mevte hayatın bir tasarısı olarak hâkim olmadıkça iktidar olmak mümkün değildir.

Devletin denetim ettiği 50-100 metrekare ortasında bir “tam mekan” içindesiniz, iki aydır beslenmiyorsunuz ve sizi hayata döndürmek için kimyasal silah, otomatik silahlar ve iş makineleriyle ömür sürdüğünüz bu yere operasyon yapılıyor. Bu sırf aksiyonun ve eylemcinin kapasitesine dair bir itiraf değildir. Bu, vücudun bir imge olarak mekansızlaştığı, mekansızlaştıkça rasyonel bağlamını kaybettiği manasına da gelir. Vücudu rasyonalize edemeyen iktidar,

• ölüm imgesini denetim etmek için öldürmenin kendisine başvurmasıyla
• ölümün vücut özgürleşmesiyle münasebetine müdahale etmek için hayata döndürme söylemi üretmesiyle,
• hastanelerde aksiyoncuları sakat bırakma değerine zorla besleme yaparak mevti bir vücut tabiiyeti olmaktan çıkarmaya çalışmasıyla,

ideolojik olarak krize girmiş ve bir bütün olarak beden-ölüm-irade bağlamındaki tahakkümünü yitirdiği için çağdaş iktidarını kaybetmiştir. Bu sebeple iktidarı eski çağ biçimlerinde yani kesif şiddetle yine aramaya girişmiştir.

Hayatın kıymeti merkeze alındığında hayat politikleşir, “kutsal yaşam” haline döner ve lakin kutsallıktan arınmış ömür yok sayılmaktadır. Her toplum, çağdaş siyaset marifetiyle, içleme ve dışlama değişkenleriyle kendi kutsalını yaratmakta, “kutsal yaşam”ının ne olduğunu belirlemektedir. Bu noktada biyopolitikada kimin öldürülebilir, kimin yaşatılabilir oluşu bir cins vefat siyasetinde (thanatopolitics) belirlenim kazanır.

19 Aralık 2000 öncesinde ve operasyonun gerçekleştiği 19-22 Aralık günlerinde devletin biyopolitikası vücut hakimiyetini eline alan bu çok güçlü vücut direnişi karşısında sonlarını oluşturamamıştır. Çünkü, devletin bir kliğinin operasyondan saatler evvel mahpuslarla muahede noktasına gelirken, Adalet Bakanı kamuoyuna F tiplerine geçişlerin erteleneceği açıklamasıyla bir iktidar sonu oluşturmaya çalışırken, yani ömrü ve mevti düzenlemeye yönelik bir biyopolitik efor sarfederken, birkaç saat sonra hayatın kutsallığından süratlice uzaklaşan iktidar kliğinin dünyanın en kapsamlı ve kanlı hapishane müdahalesi için harekete geçmesi iktidar kaybının ispatı üzeredir.

Çeyrek asır sonra vücudunu açlığa yatırma ve ateşe verme üzere sarsıcı ve sıradışı vücut aksiyonlarının doğruluğu, yanlışlığı üzerine kelam söyleyecek cürete ve güce sahip değilim. Sürecin hak ihlalleri, katliam, yıkım ve politik yas düzleminde hatırlanmasına dönük gayret hakikat ve adalet için elbette öncelikli. Bununla birlikte, günümüzde özgürlük sıkışması, toplumsal esaret, adaletsizlik ve eşitsizliğe rağmen, duyarsızlık, kanıksama ve negatifin içselleştirilmesinde iktidar bağlantılarının nerede çalışıp nerede tökezlediğini hatırlamakla da sorumluyuz. Büyük bir başkaldırıya büyük bir başkaldırı diyebilmek temel bir bellek maharetidir. Bilhassa, psikoloji çalışmalarının en can alıcı çıktılarından birisi şu ki, belleğe hakim olmadan vücuda hakim olamıyoruz.

Bugün 25. yılını dolduran vefat orucu ve açlık grevi hareketini, iktidarı klasik periyottan psikopolitik iktidara kadar tüm hükmetme hünerlerini karmaşık halde kullanmak zorunda kaldığı ve kaçınılmaz olarak ekseninden sarsıldığı bir tecrübe olarak not ederek ve 19-22 Aralık müdahalesi öncesi ve sonrasındaki mevt oruçlarının yakın tarihteki en özgün vücut hareketi olarak bugünkü tahakküm, sıkışma ve direniş tartışmalarına çok katmanlı bir vücut başlığı taşıdığını hatırlayarak…