Georgi Gospodinov, daha beş yıl öncesine kadar neredeyse bilinmeyen bir yazarken, bugün artık insan hislerinin köküne inme arayışındaki canlı, uyanık, bütünlüklü ve radikal bir edebiyat fikrinin –yazma muhtaçlığının ve insan tecrübesini edebiyata dönüştürme işinin, Cesare Pavese’nin deyişiyle “yaşama sanatının”– çok katmanlı ve çok yüzlü doğasıyla yüzleşirken kesinlikle hesaba katılması gereken bir müellif olarak öne çıkıyor.
Türkçeye müellifin öbür kitaplarında olduğu üzere Metis Yayınları tarafından kazandırılan Bahçıvan ve Ölüm isimli anı-romanında bir oğlun babasının mevti karşısındaki varoluşsal serüvenini anlatıyor. Gospodinov’un evvelki yapıtlarında de başköşeye koyduğu bir probleme, yani belleğin temel sorusuna, kendimizi, hayatımızı ve vefatı anlatırken bellekle kurduğumuz bağa dikkat kesilen bir romanla karşı karşıyayız. Gospodinov bunu daha evvel Zaman Sığınağı‘nda da ustalıkla yapmıştı.
Burada da baba–oğul bağına ve vefatla müsabakalara bir ilahiyle yaklaşıyor Gospodinov: “Babam bahçıvandı. Artık bir bahçe.” Ölen babasına yazdığı ağıt bu türlü başlıyor. Bahçeye dönüşmek, kalıcılığın bir formülü; bu kalıcılık, dünyanın meyvesini ve şeylerin hafızasını tadabilmek için ondan bir “mola” koparmayı da içeriyor. Bu tipten bir mola birebir vakitte mana üretiyor.
Romanda en çok ilgi çeken şeylerden biri, “ölüm” sözcüğüyle kurulan bağın maddeselliği ve hayatın babanın diktiği çiçeklerde sürüp gittiği kabulü: Vaktinde patlayan bu çiçekler, müellifin gösterdiği üzere, hayatın –ve uzantısında edebiyatın kendisinin– “kaderli ancak hafif” gösterisine süreklilik veriyor. Tıpkı Ingmar Bergman’ın Yedinci Mühür (1957) sinemasında vefat karakterinin bir ağacı gövdesinden kesip kollardan birinde yatan birini öldürdüğü, akabinde da şık bir sincabın kesilmiş gövdenin düzlüğüne atılıverdiği o birinci imge üzere.
Gospodinov, dağınık bir seyirle, babasının hayatından –kaçınılmaz biçimde kendi hayatına bağlı– tuhaf ya da içli sahnelerin izini sürüyor: Oğlun milletlerarası edebi muvaffakiyetleri karşısındaki yansılar, sosyalist rejimle ve Bulgaristan’ın 20. yüzyılın ikinci yarısındaki emek dünyasıyla ilişkiler… Çocukluğun geçtiği bahçeyi ziyaret de eksik değil; artık cılız, küçülmüş görünür, zira “Güllerle, lalelerle tıpkı uzunlukta olduğunda dünyaya yakından bakarsın: Sen dünya kadar uzunsundur ve dünya senin kadar uzundur.” Akabinde müellif yeni bir paragrafla çiviyi çakar: “Büyümek uzaklaştırır ve küçültür.”
Bahçıvan ve Ölüm uzaklaşma denen bu belirtiye karşı bir hap üzere, şeyleri uzaktan duymaya başladığımızda bizi uçuruma hakikat götüren bir hal… Gospodinov babasını yakından duymak ister: Dürüst, mütevazı, kimi vakit sert mizaçlı; aile buluşmalarının selamlaşma ve vedalaşmalarında borçlu olduğu sarılmaları vermeye, eksiklerini tamamlamaya çalışan bir adam… Sosyalist Bulgaristan’ın duygusal ve maddi darlıkları içinde büyümüş bir neslin örneği, aslında dünyanın genelinde bir hissetme ve dünyada yer etme biçiminin darlıklarıdır bunlar.
Gospodinov’un söylediğine nazaran, babası hayatının bir kısmında güya Marcello Mastroianni imiş üzere, bembeyaz, kusursuz bir kıyafetle belirir; olduğundan daha canlıymış üzere davranan birinin hoşluk ve incelikle çekip çevirdiği yaşama sevgisini sürükleyerek… Bu hayaletimsi ve tıpkı vakitte gerçek imaj, babanın karakterini olduğu kadar görünüşte sade lakin içtenlik ve pahası pek büyük olan bu kitabın karakterini de anlatır.
Gospodinov, babasının çocuklarına sevgisinin süreklilikle ve bahçeyi son âna kadar sürme isteğiyle ilgili olduğunu bilir. Bahçenin hoşluk üretmeyi sürdürmesi, onlara bıraktığı en uygun mirastır; vaktinde toprağa bir kiraz tohumu gömmek için bel bükmenin hâlâ kıymetli olduğunu söylemenin bir yoludur bu. Nihayetinde her vakit diğer hasatlar, öteki sarılmalar, diğer hayatlar gelecektir. Gospodinov’un bakışının küçük kızına yönelişi ve onun dedesinin yok oluşunu seyredişi/yaşayışı bunu gösterir.
Bahçıvan ve Ölüm bir yas ve ışık kitabı, karanlık bir kitap değil. Hüznü olağanlaştırıyor. Onu, ölen babanın mantrasında geçtiği üzere “korkusuzca”, tartı yapmadan düşünme lüksünü kendine tanıyor ve başta “yaşama sanatı” dediğimiz şeyin hizmetine sunuyor. Geride kalanın açıkta kalması ve ıstırabı ise dünyanın hafızasında hafif adımlarla ilerleyen, gürültü etmeyen, kendi karakterlerinin kelamlarından de yararlanarak gerçeği, dünyayla yüzleşmeyi yaşanır ve katlanılır kılan o gerekli kurgu banyosuna serpiştiren Gospodinov’un sükuneti ve ölçülülüğüyle anlatılıyor.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
