Bir devrimcinin armonikası: Fuat Latife

Binlerce binlerce çocuk
koşarak dokumuş benim kumaşımı
hançeremdeki bu şehrin
o geçimsiz mushafı
vardım dayandığım parmaklığına o büyük hesapların
Hazırım ey kalaycı çırakları ve güğümcüler
ey rakı sürülmüş yaralarım gövdeleşin
kırçıl acılarım benim
gök de bir mendil takınsın boynuna
benim kağşayan umutlarım gövdeleşin
zira ben oraya gidiyorum: boğulmaya.

—Bir Devrimcinin Armonikası, İsmet Özel

Babamın memleket hasretini gidermek için dinlediği kasetler sayesinde çocukken sesine aşina olduğum, dinlenme tesisinin birinde babamın kucağındayken yanında kameraya poz vererek gerçek manada birinci kere tanıştığım, yaz tatillerimi onun da çocukluğunda koşturduğu Trabzon’un en eski mahallerinden olan Sotka sokaklarında geçirdiğim, büyüdüğümde ise kimlik, aidiyet ve politik müziğe dair kavrayışımı temelinden etkileyen isim: Fuat Latife.

Anne tarafının Kars’tan Akçaabat’a, baba tarafınınsa Batum’dan Trabzon’a göçmüş olduğu Gürcü asıllı bir ailenin çocuğu olan Fuat Latife, İstanbul doğumlu olmasına karşın çocukluğunu Trabzon’un Sotka mahallesinde geçirdi. Yıllar sonra hayatını ve müzik dünyasını kıymetli ölçüde etkileyecek olan “göçmenlik” kavramının, o şimdi doğmadan evvel yazgısına düşen trajik bir miras olduğunu söyleyebiliriz.

“Trabzon, Ziganalar’la Karadeniz ortasına sıkışmış bir kentimiz. Gerisi sarp kayalık, geçit vermez, toprağı kıt Ziganalar; önü ise huyunu suyunu daima bildiğimiz, oynak, günü gününe uymaz, sert Karadeniz. Trabzonlu, bu çatık kaşlı, şakasız ana ile babanın elinde büyüyor.” (Necati Cumalı, “Tribündeki Edebiyatçı”, Milliyet, 22 Mayıs 1981)

Necati Cumalı’nın tasvir ettiği klâsik Trabzonlu aile yapısının bilakis Fuat Saka’nın müzikle tanışması, Trabzon’da bir dükkana yurtdışından getirilen iki akordiyondan birinin tambur ustası olan babası tarafından satın alınıp yatağının ucuna bırakılmasıyla gerçekleşiyor. Latife, babasının müzisyenliğinin yanında bir kalecilik, tekrar çeşitli enstrümanlar çalabilen ağabeylerinin ise futbolculuk geçmişi olduğunu anlatır. Trabzonspor’un 70 ve 80’li yıllarda şampiyonluklarını getiren efsane takımından isimlerle mahalle arkadaşı olan Latife, çocukluğunu onlarla futbol oynayarak geçirse de ailedeki spor geleneğini sürdürmeyip müziğe olan yeteneğinin peşinden gitmeyi tercih ediyor. Arkadaşlarıyla kurduğu küçük kümelerde, düğünlerde ve balolarda bir yandan akordiyon, davul çalarak bir yandan da müzik söyleyerek büyüyor. Bu yıllarını ve hayatını kendi ağzından, dostlarından, eşinden duymak isteyenler için Mert Güncüer imzalı Bir Sürgünün Not Defteri: Misina belgeselini önerelim. Her vakit aklımda olan bu yazıyı kaleme almaya beni teşvik eden bu belgeselin üretiminde emeği geçenlere de böylece teşekkür etmeyi ihmal etmemiş olayım.

Fuat Saka’nın müziğinin en değerli özelliği, onun dünyaya bakışının da bir yansıması olarak çok sesli ve enternasyonal olmasıdır. Klâsik halk ezgilerini, rock ve caz başta olmak üzere çeşitli çağdaş Batı ezgileriyle harmanlayarak ve Türkçe, Lazca, Gürcüce, Rumca üzere farklı lisanlarda söyleyerek yarattığı kendine has müziği, o devrin koşulları için devrimci bir duruş sayılabilir. Fuat Latife, müzik hayatı boyunca Trabzon’un yöresel türkülerine yine hayat vererek memleketiyle kurduğu aidiyet bağını güçlü tuttuğu kadar çeşitli Yunan müzisyenle, The Shin isimli Gürcü kümeyle, sürgün yıllarında yakın dostu olan Herbert Koschmieder ve Wolf Biermann başta olmak üzere sayısız yabancı ve kendisi üzere sürgün edilen yerli sanatkarlarla çalışarak hudutları aşan enternasyonal bir dayanışma ağı ördü. Çünkü yaptıkları müzik, salt tüketime hitap eden endüstriyel çalışmalar değil sınıfsız, sömürüsüz ve özgür bir dünya tahayyül ettiklerini anlattıkları protest müziklerinde beden bulan bir çaba biçimiydi. 68’ ve 71’ Türkiye sosyalist solunun tesiriyle ilkgençliğini geçiren Latife, asıl zenginliğin parayla değil dayanışmayla ölçülmesi gerektiğini tabir ediyor, uzun yıllarına tekabül edecek sürgün yıllarında onu hayatta tutacak şey olan dayanışma şuurunu Türkiye’nin içinde bulunduğu maddi şartlardan ve dünyanın her yerinde yükselişte olan solun kıymetlerinden alıyordu.

Resim Kısmı mezunu olan Fuat Latife, 80’ darbesinden birkaç yıl evvel Ürgüp’te bir lisede resim-sanat öğretmeni olarak çalışmaya başladı. Üstte bahsettiğim belgeselde, TÖB-Der üyesi olarak da faaliyet yürüttüğü o yıllarda Nevşehir’de tesirli olan kontrgerilla grubu tarafından rahatsız edildiğini anlatan Latife çok geçmeden tutuklanıyor. Yaklaşık bir aylık tutukluluk sürecinden sonraysa devam eden yargılama nedeniyle Türkiye’yi terk etmek zorunda kalıyor. Böylece müziğinin bundan sonraki gelişimini temelden etkileyen sürgün yılları başlıyor.

Nurdan Gürbilek, İkinci Hayat’ta “ev” sorusuna verilen karşılığa dair Walter Benjamin ve Edward W. Said’den referansla “evden kendi isteğiyle kaçanla (mutluluğun kristali) meskenden kovulanın (yıkıcı deneyim) ortasındaki farka” dikkat çekiyor. Politik şartlar nedeniyle konutundan, yurdundan, ailesinden ve sevgilisinden ayrılmak zorunda kalan bir sürgünün, ne gittiği yere tam manasıyla ilişkin olabileceğini ne de geldiği yere olan aidiyetini tıpkı formda sürdürebileceğini söyleyebiliriz. Her vakit konutuna döneceğinin hayaliyle hayatına devam etmek zorunda kalan bir insanın, döndüğü takdirde nasıl bir meskenle karşılaşacağı da yersiz-yurtsuzluk halinin sayısız problemlerinden biridir.

“Bugün Paris yalnızca isimlerini bildiğimiz sürgün müelliflerin değil, varlıklarından haberdar bile olmadığımız, ne yurtlarına dönme ne de yeni bir yurt edinme imkanı olan Ortadoğulu, Uzak Asyalı, Afrikalı göçmenlerin de kentidir. Bu çağın kitlesel yerinden etmelerinin karanlık perspektifinden bakıldığında, bir insanın doğup büyüdüğü yerle ortasında zorla açılmış bir çatlaktır sürgün. Ne geldiği yerden kapabilmek ne gittiği yere bağlanabilmek, hayatını yitirdiklerine yanarak yaşamak, birçok durumda yitik yurdu muzaffer bir toprak ideolojisi içinde yine kurma isteği. (…) Konut uzakta değildir, fakat geri dönüş yolu çoktan kaybolmuştur.” (Nurdan Gürbilek, İkinci Hayat, s. 20)

Nurdan Gürbilek’in tanım ettiği üzere, Fuat Latife da çağın kitlesel yerinden etmelerinden nasibini alan bir doğulu olarak Paris ve Almanya’da sürgün yıllarını geçirdi. Almanya’da yaptığı fotoğrafları bir üniversitenin önünde üç-beş mark paraya satarak başlayan sürgün yılları, devrimci federasyonların dayanışma konserlerinde yer alarak, koro kurarak, beste yaparak ve müzik söyleyerek geçti. Enver Gökçe’nin “Dayan Ha Yıkılma” şiirini bestesine husus ettiği birinci kasetini çıkararak başlayan sürgün yıllarının akabinde Türkiye’ye döndüğü gün itibaroyla artık sayısız çalışması vardı.

Katıldığı bir programda, Yılmaz Güney’in hapishaneden çıkıp Fransa’ya geldiğini duyunca onunla irtibat kurabilmek için Paris’e gitse de bunun gerçekleşmediğini, orada Brecht’in kızından telefon aldığını, Tülay German’ın meskeninde birlikte müzik yaptıklarını anlatsa da birbirinden dikkat cazip bu üç öykünün detaylarını hiçbir vakit dinleyemedik Saka’nın ağzından. Lakin bu anıların Nazım Hikmet’in şiirlerini bestelediği Kerem Gibi albümünde yer alan bir modülde geçen “belki bin yıllık bir ömrün macerası geçti başımızdan” dizesine denk düştüğünü iddia etmek bizler için sıkıntı değil.

Karadeniz ve gurbet türküleri, Nazım Hikmet şiirleri, Alevi deyişlerinden farklı lisanlara ve ezgilere uzanan geniş diskografisi, art planında barındırdığı kıssasıyla ve politik ömrüyle Fuat Saka’yı yaşayan bir efsane kılıyor. Babamın memleket hasretini gidermek için dinlemesi vesilesiyle -hafızamın anımsamak için yetmeyeceği kadar küçük olduğum bir zamanda- hayatıma giren Fuat Latife müziği, şimdilerde benim de duyduğum memleket hasretini gidermek için başvurduğum birinci yol oluyor. Fakat onun müziğine sık başvurmama neden olan iki şey daha var: bu toprakların siyasi-kültürel geçmişindeki acılara karşı hafızamı canlı tutmak ve Ayrılık Türküsü (Sehnuchtslied) albümündeki “Hasret” modülünde yazdığı “sanmam kıyamete sürer/ gün olur ki gün içinde/gider kervan döner devran/sorulur hesap sorulur” dizelerine kalpten inanmak.