Siyaset nasıl hiperleşti?

İngiliz tarihçi Eric Hobsbawm, 2002 tarihli otobiyografisi Tuhaf Zamanlar’da 1900’lü yılların özlü bir tarifini verir. “Bu yüzyılı, arkadaşım Antonio Polito’nun ‘20. yüzyılın büyük iblisi: politik tutku,’ sözleri ta­nımlar” diye muharrir. Elbette bu sorun Hobsbawm için şahsidir. [Sovyetler’in] 1956’daki Macaristan işgalinin yol açtığı vicdan krizi birçok entelektüeli komünizmden uzaklaştırmasına karşın Komünist Parti’den ayrılmayı reddeden, iflah olmaz bir Stalinist olmasıyla yakından bağlantılıdır. Hobsbawm ise bir kaçamak noktası bulup Büyük Britanya Komünist Partisi’nde kalma nedeninin rasyonel değil duygusal olduğunu tez eder, asla vazgeçemediği siyasete canıgönülden bağlıdır. Bu “politik tutku” problemi, 2026 yılında hem ziyadesiyle aşina hem de bütünüyle yabancı olduğumuz tekinsiz yankılar uyandırıyor.

Hobsbawm, bu cinsten politik tutkunun ne manaya geldiğini otobiyografisinin ilerleyen kısmında samimiyetle anlatır. Bir pasajda, Almanya Komünist Partisi’nin 25 Ocak 1933’te düzenlenen son yasal gösterisini hatırlar. Bu olay, Hobsbawm için unutulmaz bir hatıra olmuş; tarihçi 70 yıl sonra bile o atmosferi hafızasında canlandırabilmiştir:

“Cinsel faaliyet sayılmazsa, bedensel tecrübeyle ağır coşkuyu en üst derecede birleştiren yegane faaliyet, katıldığınız bir kitlesel şovda yaşanan toplumsal esrime ânıdır. Asıl olarak kişisel nitelik taşıyan cinsel münasebetten farklı olarak di­ğeri özünde kolektiftir. Ve cinsel bağın doruğundan farklı olarak şovdaki bu an her halükarda erkekler için de saat­lerce sürebilir. Öte yandan tıpkı seks üzere o da yürümek, slo­gan atmak, müzik söylemek üzere birtakım fizikî hareketler içerir. Kolektif tecrübenin özünü oluşturan bireyin kitleye ka­tılımı, bu hareketler sayesinde manasını bulur… Tüm anımsayabildiğim ağır sessizlik aralıklarıy­la söylediğimiz şarkılar… Tek beden olmuştuk. Halensee’ye konuta döndüğümde adeta transtaydım… Bundan beş gün sonra Hitler şansölyeliğe getirildi.”

Hobsbawm kısa müddet sonra İngiltere’ye göç etti, hayatının büyük kısmını tarihçi olarak geçirdi. Bu anısı, itirafın da ötesinde, 20. yüzyılın ikinci yarısındaki siyasi kültürün değişimini kısmen yansıtıyor. 2000’lerin başında Hobsbawm’ın politik tutkusu azalmış, halkın siyasi problemlere ilgisinin eskisi kadar aşikar olmadığını fark etmişti. Kitlesel militanlık bir yana, siyaset artık Batılıların zihninde hiç de yer bulamıyormuş üzere görünüyordu. Seçimlere iştirakinin azalmasından grev dalgalarının yoğunluğunu kaybetmesine kadar tüm nicel göstergeler ortadaydı. Seçmenlerin siyasete ilgisi rekor seviyede düşüyor, siyasetçilere güvensizliği de siyaset bilimcilerin müzmin kaygı kaynağı haline geliyordu.

Hobsbawm, bu karamsarlığında yalnız değildi. Alman romancı Günter Grass, 1999’da yayımlanan Benim Yüzyılım kitabında Berlin’in öbür tarafından haberler veriyordu. Orada, 1933’te Hobsbawm’ın yaşıtı olanların 1994 yılında artık farklı partilerde dans ettiklerini gördü. Onlar da “kitlesel coşku” içinde Berlin’in merkezine yürüyorlardı. Ne var ki, Grass 1994’teki Love Parade’e (elektronik müzik ve dans festivali) katılanlar için “Devrimci sloganlara yer yok. Balkanlar’da, Tuzla’da ve Srebrenitsa’da şiddetli çatışmalar yaşansa da sadece ‘barış’ diyorlar. Yeni jenerasyon, gelecek yıl ve sonraki yıllarda Berlin’de coşkuyla dans etmeyi sürdürecek” diye yazmıştı. Kitabının sonuna yanlışsız şunları aktarmıştı: “Birkaç dakika evvel konuştuğum ziyadesiyle sakin bir genç adam şöyle diyor: Dünya artık kurtarılamaz halde, yine de parti yapabiliriz.”

Bu iki tanıklık da kendi devirlerinin anlık birer imajını sunuyor: Hobsbawm’ın Komünist Parti’ye bağlılığında somutlaşan yüzyılın ortasına mahsus kitle siyasetinin dünyası ve kamusal alan ile özel alanın birbirinden ayrıldığı, siyasetin örgütlü bir faaliyet olarak terk edilmiş göründüğü 1990’ların kelamda “post-politika” devri. Rave partileri, daha evvel kitle örgütlenmesine ayrılan gücün umut verici yeni mahzeniymiş üzere görülüyordu. Günter Grass’ın Love Parade’i 1990’lar ve 2000’ler boyunca post-politika devri temsil etti. Fakat 2010 yılında şenlik aniden sona erdi: 24 Temmuz’da Almanya’nın Duisburg kentinde düzenlenen şenlikte yaşanan izdihamda 21 kişi hayatını kaybetti, yüzlerce kişi yaralandı. Organizatörler de Love Parade’in bir daha düzenlenmeyeceğini açıkladı.

Bu kararın zamanlaması sembolik bir mana da taşıyordu: Bir buçuk yıl evvel milletlerarası finans sistemi çökmüş, Avrupa, Amerika ve Arap dünyasının bankacılık sistemlerinde büyük bir kaosa yol açmıştı. Love Parade sona ererken, beşerler o vakitler uygulamaya konan kemer sıkma siyasetlerini protesto etmek üzere Madrid, Atina ve New York’taki meydanlarda toplanmaya başladılar. Görüntünün değişimi dikkat cazipti: Yurttaşlar şenlikleri terk ederken meydanlara akın ediyordu. Sonraki on yılda politik tutku görkemli bir geri dönüş yapacak, TIME dergisi 2011’de Protestocu’yu “Yılın Kişisi” seçecekti.

2010’ların akabinde post-politik teşhisler artık pek inandırıcı görünmüyor. Tersine farklı bir yönelime işaret eden kimi yeni göstergeler ortaya çıkıyor: Suikast teşebbüsleri de dahil olmak üzere siyasal şiddet örneklerinin ve protesto şovlarının sayısı artmış durumda. 2020’de, George Floyd’un öldürülmesinin akabinde düzenlenen protestolar ABD tarihinin en büyük şovları ortasındaydı, kimi kestirimlere nazaran bu şovlara toplamda 20 milyon kişi katıldı. ABD’deki 2020 başkanlık seçimleri de 21. yüzyılın en yüksek iştirak oranına sahne oldu. Bilgiler neredeyse kaçınılmaz bir sonuca işaret ediyor: Siyasi faaliyetin yoğunluğu objektif olarak artmış durumda.

Bu yoğunluk artışı karşısında yorumcular kolaycı benzetmelere başvuruyor: 1930’lara dönüş, MAGA (Make America Great Again) kampanyası iki savaş ortasındaki faşizmi hatırlatıyor, siyasi tarihimizin “en karanlık” günleri… Bu karşılaştırma anlaşılabilir. Günümüzde kitle mobilizasyonunun değerli bir kısmı, seçimlere yükünü koyan ve birçok ülkede iktidara gelen çok sağın işine yarıyor.

Ne var ki, bu benzetmeler kıymetli bir farkı gözden kaçırıyor. Kuşkusuz siyasallaşma eğilimi yükseliyor fakat siyasal hayatın kurumsallaştığı eksen de çöküyor. 1930’ların tersine günümüz toplumları örgütlü yapıların (sendikalar, siyasi partiler, dernekler, hatta dini kurumlar) durmadan aşınmasına tanıklık ediyor. 1990’larda asıl ivmesini kazanan bu eğilim 2010’lardan bu yana kesintisiz biçimde sürüyor.

Ortaya makas formunda bir grafik çıkıyor. Bir yanda iki büyük savaş ortasındaki periyodu andıran ağır siyasi faaliyet, öte yanda post-politik onyıllardan miras kalan kurumsal sakinlik. Bu ayrımın tarihte açık bir örneği yok. Hobsbawm’ın kelamını ettiği politik tutku mutasyona uğramış halde geri döndü, 20. yüzyıla has yükümlülüklere kıyasla çok daha düşük maliyetli ve daha fazla geri çekilme imkanı tanıyor.

Bu tekrar efsunlanmayı siyasi telaffuzun maliyetini radikal seviyede düşüren internetin sağladığı söz imkanları kadar yeterli resmeden bir şey yoktur. Hobsbawm’ın jenerasyonunun görüşlerini dile getirebilmesi için parti yetkililerine ve editörlere erişmesi gerekiyordu, günümüzde siyasi beyanlar kolay kolay lisana getirilebiliyor. Toplumsal medya akışları şaşırtan derecede saldırgan siyasi beyanlarla dolu fakat bunların birden fazla anonim kullanıcılardan çıkıyor. Hobsbawm’ın anılarında kitle siyaseti politik tutkuyu örgütlenmeyle birleştirirken, günümüzün hiperpolitikası bu tutkuyu kalıcı kurumsal taahhütlere dönüştürmekte zorlanıyor.

Peki, hiperpolitika durumu ne kadar sürecek? Ortaya çıkışından sırf birkaç yıl sonra kimileri onun mevt ilanını yazmaya kalkıştı bile. Ross Barkan, geçen yıl New York Times’ta yayımlanan ve “Goodbye, Resistance” (Elveda Direniş) başlığını taşıyan yazısında, kitlesel protestoların kısa vadeli patlamalar halinde ortaya çıktığı ve şimdi örgütler halinde kristalleşme muhtaçlığı duymadığı 2010’lara has siyasal angajmanın sona erdiğini ilan etti. Barkan’a nazaran, bu periyot 2016 sonrasında Trump’a karşı düzenlenen ve yüzbinlerce insanı cezbetmesine karşın yeni bir sivil toplum ya da parti yapısı inşa etmeyi başaramayan şovları simgeliyordu. Barkan, “Trump aykırısı güç nereye gitti?” diye soruyordu. Bu esnada siyaset özellikle yeni Trump idaresinin arka arda çıkardığı başkanlık kararnameleri ve İngiltere’de yeni bir siyasi partinin kamuoyu yoklamalarında tepeye yükselmesiyle süratle ilerliyormuş üzere görünüyordu.

Barkan, erken ağıt yakmış olabilir. Yeniden de kıymetli bir soruya işaret ediyor: Sağ, hiperpolitik çıkmazın ötesine geçebilmek için gerekli sivil altyapıyı yine inşa etmeye mi çalışıyor? Islahat Partisi’ni destekleyen işletmecileri olan pub’lar yahut yeni Trump idaresi tarafından finanse edilen ICE birlikleri örneklerinde olduğu üzere, bunlar sırf çevrimiçi atmosfer üretmekle kalmayan saldırgan siyasetin kurumlarıdır. 20. yüzyıl boyunca sağın gücü birden fazla vakit solun gücüne bağlıydı. Faşizmin yükselişini solun örgütlü gücüne verilmiş örgütlü bir karşılık olarak okuyabiliriz, halbuki bugün gönül rahatlığıyla sağın önde olduğu söylenebilir. Örneğin, Islahat Partisi’nin kitlesel üyeliğe dayalı bir örgüte dönüşmesiyle, Jeremy Corbyn ve Zarah Sultana’nın “Your Party” teşebbüsünün kaotik yarı-lansmanını karşılaştırın. Nasıl oluyor da sağcı güçler hiperpolitik dalgayı sürmekte daha becerikli davranırken, sol cenah Pankaj Mishra’nın “yeni öfke çağı” ismini verdiği momentumu sermayeye dönüştürmekte bu kadar zorlanıyor?

Önce yapısal nedenlerle açıklanabilir. Hangi toplumda olursa olsun, sağın muvaffakiyet ölçütü solunki kadar yüksek değildir. Sağ siyaset, mevcut tertibi kökten değiştirmek yerine istikrar vaat eder. Islahat Partisi’nin Hazine’nin rolünü değiştirmek üzere radikal ekonomik dönüşümleri hedefleyip hedeflemeyeceği meçhuldür, Marine Le Pen’in Ulusal Birlik partisi de uzun müddettir Frexit gayelerini bir kenara bırakmıştır. Sağın mevcut programının (kitlesel sınırdışı etmeler, toplumların mevcut demografilerinin tekrar düzenlenmesi gibi) daha savlı kısımlarını hayata geçirmek çok daha zordur.

Dahası, sağ en azından özel fonlara erişim konusunda sola karşı belirleyici bir avantaja sahiptir. Uzaktan bakıldığında kitlesel siyasi hareketler üzere görünen şeyler, esasen devlet seviyesinde müttefik arayan seçkinlerin baskısı uğruna üstten aşağıya yürütülen kampanyalardır. Bu bakımdan sağ, sola kıyasla her vakit daha fazla harcama yapabilir. Seçkinleri karalama taktikleri solun programının daha az toplumsal risk içeren ve kademeli kısımlarında kâfi olabilir ancak daha savlı bir programın modülü olduklarında bu taktikler de hudutlarına ulaşır.

Bu ortada, sağın birtakım abartılı vaatleri yerine getirilmese de (Meksika hududuna duvar, Brexit yanlılarının “Thames-Üzerinde-Singapur” fikri), Trump vergi indirimlerini hayata geçirdi, İngiltere Avrupa Birliği’nden ayrıldı, AB’nin dış sonları da giderek daha fazla militarize oluyor. Buna karşılık, solun hiperpolitikası nötron bombası üzere patlıyor: evvel binlerce insan meydanlarda olanı biteni protesto ediyor, sonra bir anda yok oluyorlar, akına uğrayan iktidar altyapısı da olduğu üzere kalıyor.

Bu bağlamda, Hobsbawm’ın bahsettiği tutkuları yönlendirebilen ve kurumsallaştırabilen kitlesel siyasi parti, kalıntı olmasa bile eski vakitlerin eseri üzere görünüyor. Siyaset bu kitlesel parti olmadan yapılıyorsa, partinin yine yaratılması da en fazla Sibirya’nın donmuş toprağından çıkarılmış kalıntılarla bir mamutun tekrar canlandırılmasına benzeyebilir: bilimsel açıdan ilgi cazip lakin pratikte yararsız. Bu şartlarda siyasi muvaffakiyet hiperpolitikayı aşmaktan çok onu harekete geçirme sorunudur.

Genetik bir melez oluşturmak da mümkün olabilir. Bu türlü partiler farklı süratlerde faaliyet gösterebilir; örneğin, Belçika İşçi Partisi üç katmanlı üyelik modeliyle bunu deniyor. Birinci katman, parti çalışmalarına hem şahsî hem mali açıdan kalıcı bağlılık gösteren klasik militanlardan oluşuyor (vekil maaşlarının yarısı direkt partinin kasasına giriyor). İkinci katman, tertipli toplantılar yapan fakat partinin yanında ferdî hayatını sürdüren aylık üyelerden; üçüncü katman da seçim vaktinde seferber edilebilen, günlük katkılardan muaf çevrimiçi üyelerden oluşuyor. Bu yaklaşımın elbette dezavantajları da var. Parti, dijital reklamlara rekor seviyede paralar harcıyor ve buna bağlı olarak retorik açıdan sınıf vurgusunu bir kenara bırakıp ekonomik seçkinlere değil politik seçkinlere öfke kusuyor. Yeniden de, birçok Belçika partisinin aksine, parti hala büyüyor.

Böyle kurumlar siyasetçilerin ve hareketçilerin faaliyetini kısa medya döngüleri yerine uzun vadeli bir perspektifle planlamalarına imkan tanır. Hobsbawm’ın bir vakitler 20. yüzyılın ayırt edici özelliği diye isimlendirdiği “politik tutku” tahminen hiçbir vakit bütünüyle geri dönmeyecek. Yeniden de “aynı ırmakta iki sefer yıkanılmaz” kelamını gerçek kabul edecek olursak, parti demokrasisinin bu yeni yüzyılda nasıl yine icat edilebileceği sorusu sadece teorik değil, birebir vakitte varoluşsal bir problemdir.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Anton Jäger’in The New Statesman’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.