Dijital çağda erkeklik, sınıf ve otorite: Broligarchy

İktidar öylece var olmaz, güç biriktirerek kendini gerçekleştirir, lisan aracılığıyla okunur hale gelir. Bir yapıyı isimlendirmek, onu düşünülebilir, tartışılabilir ve görünür kılmaktır. Michel Foucault’nun belirttiği üzere, “Söylem sırf çabaları ya da tahakküm sistemlerini çeviri eden şey değildir; uğruna ve aracılığıyla gayret edilen şeydir.”

Bu bağlamda, geçen yıl Cambridge Sözlüğü’ne eklenen “broligarchy” (özellikle teknoloji kesiminde çalışan, siyasi nüfuza sahip, güçlü ve varlıklı erkek grubu) terimi de sadece bir toplumsal tipi tanım etmez, mana üzerindeki gündelik gayrete de müdahale eder. “Bro” tipinin gündelik erkekliğini oligarşik iktidarın tartısıyla birleştirir, duygulanım ile otoriteyi tek bir sözcükte eritiverir. Yüzeyde oyunbaz görünen şey, önemli bir söylemsel edim gerçekleştirir: teknoloji gücünü tarafsız bir yenilik yahut kişisel zeka olarak değil, sermaye kadar kültürel rahatlık yoluyla da yöneten, cinsiyete ve sınıfa dayalı bir oluşum olarak yine çerçeveler.

Terimin içine gömülü olan sav tam da bu gayriresmiyet ile tahakküm ortasındaki tansiyonda yatar. Broligarchy, iktidarın gerçek olabilmesi için ağırbaşlı, aralı ya da açıkça otoriter görünülmesi gerektiği mitini delip geçer. Bunun yerine çağdaş egemenliğin birden fazla vakit dostluk, ironi ve kendini fazla ciddiye almama ısrarı üzerinden işlediğini açığa çıkarır. Bro’ları “yönetici” diye isimlendirmek, teknoloji seçkinini çevreleyen meritokrasi ve “hak edilmiş masumiyet” aurasını bozar. Kamusal algıyı dahi kurucu anlatılarından uzaklaştırıp servetin, karar alma gücünün ve kültürel meşruiyetin dar bir erkek topluluğunun elinde olduğu yapısal bir ağırlaşma anlayışına kaydırır. Böylelikle dijital çağda sınıf iktidarının, sınıfın lisanını giderek inkar ederek kendini hayat stili, kişilik ya da “vibe” olarak sunmasına imkan tanır.

Bu dilsel sürecin somut bir örneği, global irtibatı, emek şartlarını ve politik görünürlüğü şekillendiren platformları denetim eden güçlü teknoloji figürlerinin medyada ve tanınan telaffuzda rutin biçimde “tech bros” ya da “Silicon Valley guys” olarak anılmasında görülebilir. Etiketin gündelikliği, tekelci hakimiyet gerçeğini yumuşatır; oligarşik denetimi ekonomik bir yapıdan çok kültürel bir sahne üzere hissettirir. Broligarchy bu yumuşatıcı etkiyi bilakis çevirir: tona sonucu yine bağlar. Bu figürlerin sadece bir altkültürün iştirakçileri değil, bir sistem içinde hükmeden aktörler olduğunu ısrarla vurgulayarak; mizahın, gayriresmiyetin ve erkek dayanışmasının nasıl ideolojik bir örtü fonksiyonu gördüğüyle yüzleşmeye zorlar. Burada isimlendirme bir tenkit eylemine—bugün iktidarın gündelikliğine karşın değil, tam da o gündeliklik sayesinde ayakta kaldığını açığa çıkaran bir aksiyona dönüşür.

Teknoloji erkekliğinin tarihi evrimi

“Nerd” figürü de erkekliğin köken anlatısını bütünüyle terk etmeden iktidara nasıl ahenk sağladığını gösteren derin bir tarihî dönüşüm geçirmiştir. Erken kültürel formunda toplumsal olarak maharetsiz, entelektüel olarak yetenekli ve atletizm, karizma ya da bedensel otorite üzere klâsik hiyerarşilerden dışlanmış teknoloji erkekliği kendini marjinal olarak konumlandırmıştır. Bu marjinallik hem kimlik hem de mazeret fonksiyonu görmüştür. Raewyn Connell’in hegemonik erkeklik teorisinde belirttiği üzere, “Hegemonyacı erkeklik sabit bir karakter tipi değil, belli bir cinsiyet bağları modelinde hegemonyacı pozisyonu işgal eden erkekliktir.” Bir vakitler toplumsal egemenlikten çok teknik yetkinlikle tanımlanan ve ikincil görünen bu erkeklik biçimi, dijital altyapılar ekonomik ve siyasal ömrün merkezine yerleştikçe yavaş yavaş hegemonik pozisyona yükselmiştir. Nerd ortadan kaybolmamış, hâkim olarak yine kurulmuştur.

Buradaki sav, teknoloji erkekliğinin bir anda güçlü hale gelmesinden fazla dışlanmışlık anlatısını koruyarak iktidarı kullanmayı öğrendiğidir. Teknoloji seçkini, muazzam servete, kurumsal tesire ve kültürel otoriteye sahip olduktan sonra bile kendini hâlâ yanlış anlaşılmış, kuşatılmış ve haksızca eleştirilen bir özne olarak sunar. Bu “dışarıdan gelmişlik” anlatısı, tahakkümün kırılganlık kılığına girmesine müsaade verir. Bu da argümanlı yahut zorlayıcı olmaktan fazla, isteksiz, hatta sorumluluktan bunalmış üzere görünen bir idare biçimi yaratır. Connell’in tabiriyle hegemonik erkeklik sırf güç yoluyla değil, kültürel meşruiyet üzerinden de istek üretir; teknoloji erkekliği bunu, iktidar istemediğini, sırf “çözüm” istediğini sav ederek başarır. Ortaya çıkan şey, hükmeden ancak kendi masumiyetinde ısrar eden bir yönetici sınıftır.

Bu dönüşümün çarpıcı bir örneği, büyük teknoloji şirketlerinin kurucularının ve yöneticilerinin kendilerini tanıtma biçiminde görülebilir. Yükselişlerini kaynakların ele geçirilmesi olarak değil, yeteneğin rastlantısal bir sonucu olarak anlatırlar. Röportajları ve anıları, çocuklukta yaşanan dışlanmayı, takıntılı denemeleri ya da toplumsal reddi vurgular. Meğer bu figürler bugün işe, yakınlığa ve politik söyleme aracılık eden platformlar üzerinde neredeyse egemenlik seviyesinde bir kontrol uygular. “Ben yalnızca yapıyorum,” diyen kapüşonlu milyarder bu çelişkinin cisimleşmiş halidir: Devlet gibisi altyapılara hükmeder, fakat hâlâ hiçbir yere ilişkin olamamış nerd’ün duygulanımına tutunur. Marjinal erkeklikten hegemonik güce uzanan bu tarihî mutasyon, teknoloji kültürünün yeni bir tahakküm biçiminde ustalaştığını gösterir: Yaralarını terk ederek değil, onları meşruiyet münasebetine dönüştürerek yöneten bir tahakküm.

Sınıf lisanı olmayan sınıf iktidarı

Teknoloji sanayisinin ahlaki cihanında meritokrasi bir unsurdan çok esirgeyici bir kurgu olarak işler. Muvaffakiyet, zeka, gayret ve risk almanın doğal sonucu olarak çerçevelenirken, başarısızlık sessizce yetenek yahut hırs eksikliği olarak bireyselleştirilir. Bu anlatı kritik bir ideolojik fonksiyon görür: Servet ve tesirin devasa yoğunlaşmalarının etik açıdan tarafsız, hatta hak edilmiş görünmesini sağlar. Pierre Bourdieu’nün belirttiği üzere, “Karizma ideolojisi sembolik şiddetin en yüksek biçimidir,” zira toplumsal ayrıcalığı şahsî armağan olarak yanlış tanımamıza yol açar. Teknoloji dünyasında karizma, “geleceği görme” üzere neredeyse mistik kapasiteye sahip bir deha biçimini alır; halbuki bu öngörüyü baştan mümkün kılan sermaye, eğitim ve toplumsal erişim ağlarının yoğunluğunu perdeler.

Meritokratik lisanın altında kaybolan şey sınıfın kendisidir. Teknoloji seçkinleri nadiren kendilerinden bir sınıf—hele ki yönetici bir sınıf olarak kelam eder; onlar kurucudur, inşa edendir, problem çözendir. Meğer güçleri açıkça sınıfsaldır: seçkin üniversiteler aracılığıyla devralınır, risk sermayesi ekosistemleriyle pekiştirilir ve pay sahipliğiyle platform monopolleri üzerinden istikrara kavuşturulur. Sınıf lisanının reddi rastlantısal değil, stratejiktir. “Bunu herkes yapabilirdi” ısrarı sayesinde teknoloji iktidarı, klasik olarak seçkin statüye eşlik eden yine dağıtım, hesap verebilirlik ya da eşitsizliğin kabulü üzere ahlaki yükümlülüklerden kaçınır. Böylelikle meritokrasi bir mazeret üzere çalışır; sınıf tahakkümünün sürmesini sağlarken kendi varlığını inkâr eder.

Bu mantığın sonuçları, girişimcilik kültürünün gündelik ritüellerinde görünür hale gelir. Bir gecede gelen muvaffakiyet kıssaları geniş ölçüde sirkülasyona sokulurken, bu tıp başarıyı istatistiksel olarak az kılan şartlardan kelam edilmez. Üniversiteyi bırakıp muvaffakiyete ulaşan bir kurucu yüceltilir lakin birebir yolu güvenlik ağı, irtibat ya da sermaye olmadan deneyip görünmez kalan binlerce şahısla nadiren karşılaştırılır. Bu esnada platform çalışanlarına, içerik moderatörlerine ve süreksiz personellere güvencesizliğin esneklik ve fırsatla telafi edildiği söylenir; güya eşitsizlik yapısal bir özellik değil de süreksiz bir uyumsuzlukmuş üzere. Bu görünümde meritokrasi yeri eşitlemez, daha da büker. Sınıfsal avantajı ahlaki delile, eşitsizliği ise sistemin (bir şekilde) adil olduğunun göstergesine dönüştürür.

Gayriresmiyetin estetiği

Çağdaş teknoloji gücü, kendini ihtişam yahut aralıkla göstermez; bunun yerine rahatlık, mizah ve görünümdeki erişilebilirlikle karşımıza çıkar. Kadro elbiselerin yerini kapüşonlular, basın toplantılarının yerini podcast’ler, kurumsal otoritenin yerini açık ofis planları alır. Bu gayriresmiyet estetiği birçok vakit elitizmden kopuş olarak, hiyerarşinin nihayet gevşediğinin işareti olarak kutlanır. Meğer kendini özgürlük olarak sunan iktidar en tesirli tahakküm biçimidir. Gayriresmiyet otoriteyi çözmez, onu tekrar kodlar, iktidarı istekli, dostça ve reddedilmesi sıkıntı hissettirir. Görünür hiyerarşinin yokluğu bir denetim teknolojisine—özneleri yönetildiklerine değil, katıldıklarına ikna eden bir teknolojiye dönüşür.

Bu estetiğin başardığı şey, iktidar bağlarının derin bir depolitizasyonudur. Otorite konuşma lisanıyla ya da samimi bir tonla seslendiğinde, itiraz aşırılık, hatta kabalık üzere görünmeye başlar. Gündelik üslup, tahakkümü bir yapı üzere değil bir kişilik sorunu üzere çerçeveleyerek eleştiriyi etkisizleştirir. Bir teknoloji CEO’sunun podcast’te “yüksek sesle düşünmesi” kırılgan ve otantik görünür, meğer kararları emek piyasalarını, kamusal söylemi ve teknolojik gelecekleri biçimlendirir. Bu gayriresmiyet hesap verebilirlik olmadan yakınlık üretir: dinleyenler güvenecek kadar yakın hisseder lakin yüzleşecek kadar aralı değildirler. Burada iktidar komutla değil ton, ritim ve tekrar aracılığıyla işler.

Bu dinamik, kurucuların yönettiği podcast’lerin ve canlı yayınların yükselişinde bilhassa görünür hale gelir. Büyük politik kararlar talimat üzere değil, fikir kırıntıları üzere ortaya atılır. Bir milyarderin kapüşonuyla, sohbetin ortasında platform moderasyonunu ya da yapay zeka risklerini tartışması, yönetişimi gündelik bir spekülasyona dönüştürür. Global tabir normları, ekonomik güvencesizlik ya da çevresel maliyet üzere yüksek bedeller, güya ciddiyet artık modası geçmiş bir hismiş üzere, bu rahat atmosfer içinde yumuşar. Gayriresmiyet böylelikle ideolojik bir örtü fonksiyonu görür: Hiç kimse sahiden “yönetmiyormuş” hissi verirken, denetim hiç olmadığı kadar ağırlaşır. Bu manada kapüşonlar ve podcast’ler iktidarın yokluğunu değil, idare üzere görünmeyen bu formuyla muvaffakiyetle tekrar icat edilişini işaret eder.

Bro’ların iktidarı nasıl konuşur?

Teknoloji dünyasında lisan sırf gerçekliği tanım etmez; gerçekliğin hangi şartlar altında harekete geçirilebileceğini de faal biçimde kurar. Yıkım, ölçeklendirme, optimizasyon ve verimlilik üzere sözcükler altyapısal öğeler üzere fonksiyon görür; toplumsal hayatın nasıl algılanacağını ve yönetileceğini biçimlendirir. Bu tabirler, güya teknolojik değişim siyasal ve ekonomik tercihler dizisi değil de doğal bir kuvvetmiş üzere, kaçınılmazlık aurası taşır. George Lakoff’un belirttiği üzere, “Metaforlar sırf lisan problemi değildir, niyet ve aksiyon problemidir.” Maruz kaldığımız metaforlar, neyin sorgulanabilir olduğunu sessizce sonlar. Toplum bir sistem, beşerler kullanıcı ya da bilgi noktası olarak çerçevelendiğinde, ziyan ahlaki bir kriz değil teknik bir aksaklık üzere görünmeye başlar.

Bu lisan rejimi birebir vakitte incelikli bir duygusal disiplin üretir. Aralık, sürat ve soyutlama zekâ olarak kodlanırken, tereddüt ya da etik telaş verimsizlik üzere çerçevelenir. Teknoloji lisanı sonucu görünmez kılan bir uzaklığı teşvik eder: işten çıkarmalar hakikat boyutlandırmaya, nezaret şahsileştirmeye, çevresel sömürü inovasyona dönüşür. Bu kelam dağarcığı aracılığıyla şiddet prosedürel hale getirilir, sorumluluk ise sistemlere, algoritmalara ya da piyasa güçlerine dağıtılır. Konuşan taraf tarafsız, rasyonel, hatta hayırsever görünürken, kararların tesirleri soyut düzeneklere devredilir. Böylelikle konuşmanın kendisi bir idare biçimine dönüşür; muhalefetin (eğer getirilebiliyorsa) hangi hudutlar içinde lisana getirilebileceğini evvelce belirler.

Bu dilsel altyapının gücü kriz anlarında daha da barizleşir. Platformlar binlerce kişiyi işten çıkardığında ya da milyonlarca insanın görünürlüğünü ve gelirini belirleyen algoritmaları değiştirdiğinde, duyurular yönetimsel üstü kapalılıkla paketlenir. “Uzun vadeli büyümeye odaklanmak için operasyonları sadeleştirme” bildirisi direnişe değil ahenge davet eder; çalışanları ve kullanıcıları şirket zorunluluğuyla duygusal olarak hizalanmaya çağırır. Bro’ların buyruk vermesine gerek yoktur; lisanları rızayı çoktan örgütlemiştir. Teknoloji söylemi, toplumsal ve etik ikilemleri teknik sıkıntılara dönüştürerek, otoriteyi güç yoluyla değil, iktidarı sağduyu üzere gösteren bir gramer aracılığıyla garanti altına alır.

Eşitsizliğin tekrar üretimi

Broligarchy sadece gücü ağırlaştırmaz, teknoloji kültürü içinde kimin yasal kabul edileceğini belirleyen cinsiyete dayalı normlar aracılığıyla aidiyeti de denetler. Bölüm kendini açıklık ve yenilikçilik retoriğiyle sunsa da, otorite tekrar tekrar dar bir erkeklik performansı üzerinden kodlanır: kendinden emin, çatışmacı, duygusal olarak aralıklı ve zalimce rekabetçi. Judith Butler’ın hatırlattığı üzere, “Cinsiyet, bedenin tekrarlanan stilizasyonudur, son derece katı bir düzenleyici çerçeve içinde tekrarlanan bir dizi harekettir.” Teknoloji alanında bu tekrar eden edimler, tartışmanın tahakküme dönüşmesi, ironiyi itinanın önüne koyan mizah ve sonuçlardan yalıtılmışlığı varsayan risk yüceltisi formunda belirir. Bu senaryoyu oynayamayan ya da oynamak istemeyenler, yetkinliklerinden bağımsız olarak, etrafa itilir.

Ortaya çıkan şey, açık bir dışlama değil günlük etkileşimlere ve kurumsal alışkanlıklara yerleşmiş yapısal bir dışlamadır. Bayanlar, ikili cinsiyet sistemine uymayan bireyler ve baskın erkeklik şeklinden sapanlar çoklukla sembolik olarak güzel karşılanır, lakin maddi olarak kenara itilir. Onların varlığı ilerlemenin ispatı olarak kutlanırken, karar verme gücü diğer yerlerde ağırlaşmaya devam eder. Bu dinamik, broligarchy’nin tekrar dağıtım olmadan çeşitlilik, dönüşüm olmadan kapsayıcılık savında bulunmasına imkan tanır. Kültür, rahatsızlığı sistemik önyargının bir işareti olarak değil, kişisel hassaslık olarak çerçeveler ve girişin bedelinin değişim değil ahenk olduğu fikrini pekiştirir.

Bu dışlamanın tesirleri, liderlik demografisini ya da işyeri normlarını değiştirmekte başarısız olan çeşitlilik teşebbüslerinin döngüsünde görünür hale gelir. Üst seviye bir konuma getirilen bir bayan, otoritesinin incelikli kelam kesmelerle, ton kontrolüyle ya da teknik uzmanlığının yanı sıra duygusal emek de üretmesi beklentisiyle sorgulandığını fark edebilir. Ayrıldığında ise bu gidiş birden fazla vakit kültürel düşmanlık olarak değil, “kişisel uyumsuzluk” olarak anlatılır. Böylelikle broligarchy ilerici görünürken maskülen çekirdeğini korur, neredeyse bariyer olarak bile algılanmayan, normlaşmış pratikler aracılığıyla eşitsizliği tekrar üretir.

Politik sonuçlar

Broligarchy’nin yükselişi, siyasal iktidarın nerede ve kim tarafından icra edildiğine dair esaslı bir kaymaya işaret eder. Bir vakitler kamusal kurumlara ilişkin olan kararlar giderek özel şirketlerin içinde, dar bir erkek seçkinin kıymetleri, varsayımları ve mizaçları doğrultusunda alınır. Platformlar artık konuşmanın, görünürlüğün, emeğin ve toplumsal bağın şartlarını birçok vakit demokratik kontrol olmaksızın belirler. Wendy Brown’ın belirttiği üzere “Neoliberalizm, demokrasinin besbelli siyasi karakterini, manasını ve işleyişini ekonomik tabirlere çevirerek” yurttaşlık sorumluluğunu piyasa mantığına yerleştirir. Bu ortamda yönetişim ortadan kalkmaz; özelleştirilir, yer değiştirir ve opaklaşır—kolektif müzakere yerine kurumsal öncelikler tarafından şekillendirilir.

Bu idare biçiminin ayırt edici özelliği, hesap verebilirlikten çok özgüvene dayanmasıdır. Teknolojik gelecekleri yöneten bro’lar kendilerini sık sık isteksiz emanetçiler olarak sunar; yeniliğin öngörülemeyen sonuçları onları siyasal rollere zorlamış üzeredir. Bu duruş, iktidarı bir yüke dönüştürerek karar alıcıları tenkitten yalıtır. Geniş toplumsal tesirleri olan siyasetler teknik mecburilik ya da tarafsız optimizasyon olarak gerekçelendirilir; etkilenen halkın başvurabileceği alan daralır. Demokratik uyuşmazlık kullanıcı memnuniyetsizliği olarak tekrar çerçevelenir; siyasal muhalefet kolektif özne olmaktan çıkıp müşteri geri bildirimi sorununa indirgenir. Böylelikle iktidar yasalar aracılığıyla değil tasarım tercihleri ve kullanım şartları üzerinden işler; ancak tekrar de yasa gibisi tesirler üretir.

Bu düzenlemenin sonuçları, seçimler, halk sıhhati krizleri ya da kitlesel emek kesintileri üzere anlarda çarpıcı biçimde görünür hale gelir. İçerik moderasyonu kuralları, algoritmik güçlendirme tercihleri ve bilgi yönetişimi kararları siyasal söylemi eğip bükebilir ya da ekonomik hayatta kalışı belirleyebilir; tekrar de bu kararlar parlamentolarda değil yönetim kurulu odalarında alınır. Bir platformun muhakkak konuşma biçimlerini öne çıkarıp başkalarını bastırma tercihi, “topluluk standartlarında güncelleme” olarak sunulurken kamusal gerçekliğin kendisini değiştirebilir. Bu anlarda broligarchy’nin maskülen özgüveni—hıza, kararlılığa ve teknik ustalığa olan inancı demokratik tereddüdün yerini alır. Gelecek tartışma yoluyla değil, paneller ve gösterge tabloları aracılığıyla yönetilir; toplumlar ise seçme fırsatı bulamadıkları siyasal sonuçlarla yaşamak zorunda kalır.

Kapatırken…

Broligarchy sıradan, hatta neredeyse zararsız hissettirdiği için varlığını sürdürür. En büyük başarısı sıkıntı yoluyla tahakküm değil üslup aracılığıyla yönetişimdir. Gündelik konuşma, gayriresmi estetikler ve daima yine üretilen “ulaşılabilirlik” performansı, Foucault’nun iktidarın en tesirli şartı olarak tanımladığı şeyi üretir: içselleştirme. Foucault’nun yazdığı üzere, “Güç her yerdedir; her şeyi kucakladığı için değil, her yerden geldiği için.” Teknoloji iktidarı kelam konusu olduğunda bu “her yer”,podcast’lerden eser lansmanlarına, latifelerden jargona ve kimsenin nitekim yönetmediği hissine kadar uzanır—oysa kararlar milyonların hayatını şekillendirir. Tesadüfilik, otoritenin direnişle müsabakadan deverana girdiği mecra haline gelir.

Bu büyüyü bozmak, üslubu yapı olarak okumayı öğrenmeyi gerektirir. Kapüşonlu sweatshirt tarafsız değildir, sohbet tonu temiz değildir ve optimizasyon lisanı sadece betimleyici değildir. Olumluluğun pürüzsüz yüzeyi, tahakkümü baskıdan daha tesirli biçimde gizler. Açık ve esnek görünen şey birden fazla vakit tenkidin en baştan önünü kapatır; muhalefeti negatiflik, yavaşlık ya da duygusal aşırılık olarak çerçeveler. Bu iklimde iktidarı eleştirmek tuhaf, mizahsız ya da ölçüsüz görünebilir—broligarchy’yi kalıcı bir meydan okumadan koruyan tam da bu duygulanımsal şartlardır. Tenkit, adaletsizlik olmadığı için değil; adaletsizlik çarçabuk sarılıp sarmalandığı için tökezler.

Bu büyüyü bozmak, teknolojiyi ya da erkekliği bütünüyle reddetmek manasına gelmez, iktidarı dostça göstererek onu hesap verebilirlikten muaf kılan anlatıları reddetmek demektir. Bir milyarder, emeği, konuşmayı ya da bilgiyi yöneten sistemler hakkında “sadece yüksek sesle düşünen biri” üzere konuştuğunda yapılması gereken şey orantıyı geri getirmektir—önemli olanın “vibe” değil sonuçlar olduğunu hatırlatmaktır. Broligarchy’yi isimlendirmek sırf başlangıçtır. Aslolan, gayriresmiyeti eşitlikle, erişimi adaletle, karizmayı meşruiyetle karıştırmayı reddetmektir. Gündelikleşmiş iktidar tekrar iktidar olarak okunabilir hale getirilmelidir; lakin o vakit onunla tartışılabilir, ona direnilebilir ve tekrar tahayyül edilebilir.