Okurlar bu yazının faşizm üzerine genel bir teorik tartışmadan fazla yaklaşık son yirmi yılda bilhassa Batı’da (bugünlerde de Türkiye’de) gündemde olan “yükselen faşist hareket” problemine dair olacağını sanırım iddia edecektir. Epeydir bu mevzuyu işleyen bir yazı yazmak aklımdaydı, son Avrupa Parlamentosu seçimleri sonrasında kalemimiz, fikri sonlarımız ve etkileme kapasitemiz yettiğince bir “müdahale” denemesi artık kendini dayattı.
Öncelikle kavramsal çerçevenin kendine has değeri sebebiyle bir şeyin altını çizmek gerekiyor. Her tipten gerici yahut şoven ideolojiye “faşizm” demek bir cins sol alışkanlık, kolaycılık halidir. Ben, kendi teorik bakışım ve tavrım uyarınca yükselişte olan yeni çok sağ hareketlerin “faşist hareket” yerine “faşizan akım” ya da “embriyotik faşizm” olarak anılmasını öneriyorum.
Zira gerek kuramsal gerekse kurumsal yapıları yakından incelenince bu “moda” akımların epey gevşek bir karakterde salındıkları açıkça görülür. Bu gevşekliğin tarif koyma noktasında nasıl bir değeri var pekala? Şöyle, anılan gevşek tabiatları sebebiyle faşizan hareket bütün marjinal tabiatına rağmen “merkeze” uyumlanmaya son derece teşnedir. Bu da onu müesses nizamı yıkma iddiasındayken nizama tabi olma durağına basitçe eriştirir. İdeolojik bir bütünlükten mahrum, kavi bir politik formasyonu ve caydırıcı militan gücü olmayan mevzubahis hareketler yükselme trendinin içinde her vakit dağılma ve içerilme riskini taşır.
Radikal tekliflere ve “gizli ajandaya”(?) sahipken tertip tarafından kısmen içerilip, sistemi de kendi ideasına nazaran kısmen dönüştüren ve bir senteze varan AKP örneği tahminen de ideolojik yetersizlikle politik yürek eksiğinin siyasal oluşumları vardırdığı “merkeze” taşınma kıssasına uygun bir örnek olabilir. Üstelik AKP akla gelebilecek her açıdan yeniyetme faşizan akımlardan daha güçlüyken…
AKP’nin siyasal söylemi ve aksiyonu rehberliği alabildiğine pragmatik, gevşek ve meçhulken, karşısındaki nizam son derece güçlü bir politik formasyona, kurumlara, geleneklere, refleksleri muhakkak bir ideolojiye ve göz gerisi edilemeyecek bir meşruiyete sahipti. Karşılıklı yumruklaşmalarla, yer yer de epey sert geçen bir sürecin sonunda AKP kendisi için kâfi olan siyasal duruma gelebildi. Lakin günün sonunda ortaya çıkan şey “eski resmi ideolojinin” sahipleri ve yasal faşist partiyle ortaklaşa bir idare, bir sentez oldu. Vakit zaman (bilhassa yargıda MHP’nin AKP’nin kimi fraksiyonlarıyla sürtüştüğü) kimi çekişmeler su yüzüne çıksa da, tek adamın sorgulanamaz liderliğinde ortaklaşan bu milliyetçi sentezin ülke tarihinin çok partili devrindeki en yekpare, en uyumlu devlet aygıtı olduğu gerçeği tartışmasızdır. Bu mutlak ahengi tetikleyenin nizam dincileri ortasındaki şiddetli iç savaş (15 Temmuz) olmasıysa memleket tarihindeki bir öteki kıymetli çentiktir.
Türkiye’de bugün kolay bir basın açıklaması yapmak bile bu kadar zorlaştırılmışken, hapishaneler siyasi tutsaklarla doluyken ve milliyetçi telaffuz kitle mobilizasyonunda tek motor haline getirilmişken iktidarla ortaklarını sağ saymayan yeni sağın çocuksuluğu kendini ele verir.
Üstelik biliniyor. Yeniyetme sağın iktidarla ortasındaki ton farkı esasen belirli meçhuldür. En ufak sıkıntıda “devletimin yanındayım” diyerek toplumsal medyada asker yazılan kitlenin AKP’ye yahut MHP’ye kelamda aralığı bu partilerden olmanın “cool” ve “avangart” bulunmamasındadır. Bugün fikirler hiçbir şeydir, imaj ise her şey. Meskenin en uslu çocuğu olan bu tipler sahneye çıkınca marjinal makyajı yapmaktan, savaş uzunlukları sürünmekten geri duramıyorlar.
Yükselen milliyetçiliğin sapı samanı
Demirel’in meşhur “bana milliyetçiler cinayet işliyor dedirtemezsiniz” kelamından de izlenebileceği üzere sağın merkeziyle aşırısı ortasında fark sık sık bulanıklaşır. Kaldı ki sağın çokunun nereden başladığı da tartışmalıdır. “Aşırı sağ” tarifi milliyetçilik ve piyasacılığın farklı türevlerine cicili bicili elbiseler giydirip onu pazarlamaya da yarıyor. Türkiye’de sağın merkezi mızrağın sapıyken, çok sağ bu mızrağın ucudur.
Bugün faşizan akımlar fikren büyük ölçüde ortaklaştıkları sağ iktidarlarla yırtıcı neoliberalizm periyodunun kendine has toplumsal, siyasal, ekonomik sonuçları hasebiyle kutuplaşıyorlar. Yalnızca mülteci ve göçmen sorunu değil, solun siyaset üretemediği fakirleşme, eşitsizlik meselelerine zenofobi tüccarlığını da karıştırıp popülist bir telaffuzla kitlelerin rahatsızlıklarına hitap ediyorlar. Birden fazla kere tek gündemli, köksüz ve programsız olan bu akımlar oluşan kitlesel öfkeyi kendi bagajlarına yükleyip ani yükselmelerle gündeme gelebilseler de onları dinamikleştiren kendiliğindenlik en değerli zaaflarını da teşkil ediyor. Tıpkı, Batı’da sık rastladığımız kitlesel ayaklanmalarda olduğu üzere programsızlık ve güçlü bir ideolojik önderlikten mahrumluk onların da büyümelerinin genelde saman alevi formunda seyretmesine neden oluyor.
Avrupa’da yükselen ırkçılık sıkıntısı birinci olarak 1999’da Avusturya’da neo-Nazi Haider’in FPÖ’sünün iktidar ortağı olmasıyla dikkatleri üzerine çekmişti. Haider koalisyondan AB’nin baskısı ve “Avrupa demokrasisi” için alışageldik olmayan metotlarla uzaklaştırılmış olsa da hususun sıcaklığı ve tansiyonu hiç düşmedi. 2009 AB seçimlerinde “Viyana İstanbul olmasın” üzere sloganlarla çok sağ oylar patlama yaptı. Sonraki süreçte Birleşik Krallık, Almanya, Fransa, İtalya, Hollanda üzere başat aktörler dahil çabucak her ülkede çok sağ yüksek oylar alıp daima şok dalgaları yaratacak kadar gücünü pekiştirdi. Doğal anaakımlaştıkça radikal telaffuzlardan feragat etmeler de gündeme geldi. “Cici sağ” ile “aşırı sağ” ortasındaki fark daha da belirsizleşti.
Fakat Avrupa’nın özünde esasen çok sağ bir maya olduğu nedense hiç dikkat çekmedi. İtalya’da daima kıymetli oylar alan refah şovenisti Lega Nord ya da İspanya’da Franco’nun varisi PP (İspanya’nın en büyük iki partisinden biri) tıpkı ilgiye hiçbir vakit mazhar olmadı mesela.
Avrupa’da bugün milliyetçilik ya da çok sağın biraz kabuk değiştirmiş olduğu görülüyor. Örneğin Batı Avrupa’daki sağ iktidarlar bugün açıkça göçmen zıddı bir hatta yönelirken, Türkiye’deki sağ iktidar göçmenlere (kimine nazaran “sjw” kimine nazaran “ensar” bir tutumla) daha misafirperver yaklaşıyor. Meğer farkın sebebi iki örnekteki kapitalist gelişme muhtaçlığının farklı düzeyleridir. Tekrar Batı Avrupa’da bugün ırkçılık kendi kurucu fikri olan antisemitizmden en azından telaffuz seviyesinde uzaklaşmış durumda. O denli ya, Avrupa’nın Yahudi sorunu esasen soykırımla halledildi ve emperyalist kapitalizmin en özgün icadı olan İsrail bugün Ortadoğu’da “insansı” Arap ve Müslümanlara karşı bir uğraş veriyor. Soykırımcı İsrail’e Avrupa’nın merkez ve çok sağıyla, liberaliyle ve merkez soluyla verdiği coşkulu dayanakta yalnızca Musevilere Avrupa’da yapılan zulmün kefareti kaynaklı bir psikopati tespit etmek saflık olur. Ortada pek açık, müşterekleşmiş bir ideolojik durum var. Elbette Avrupa’daki klasik sağ ile yeni çok sağ ortasında farklar var. En kıymetli farklardan biri klâsik sağın Hıristiyanlığa yaklaşımı çeşitli tonlarda sahiplenmeciyken, yeni çok sağın dine karşı en azından nötr oluşudur.[i] Almanya’da ateizmle, AfD’nin birinci olduğu bölgelerden eski Demokratik Almanya haritasının çıkması dikkat caziptir. Bu dikkat cazip nokta tıpkı vakitte çok sağın toplumun hangi bölümlerinden oy aldığını ve solun yerine getiremediği görevini de gösteriyor.
Avrupa’da klasik sağ ile yeni çok sağ ortasındaki dine yaklaşım farkı Türkiye’deki muadillerinde de teğe bir birebirdir. İki akım ortasındaki tek koşutluk sırf bu da değil. Dikkat ederseniz, Türkiye’deki yeni seküler çok sağ da (Filistin’e takviye konusunda soluyla sağıyla klâsik ve duygusal olarak ortaklaşmış Türkiye üzere bir memlekette) İsrail’e takviye verme onursuzluğunu üstlenen tek odak olma rolüne soyunmuştur. Bu koşutluk da elbette tesadüf değil. Çünkü bunlar Türkiye’de dini muhafazakarlıkla melezlenen klasik milliyetçiliğe ya da Kemalizm’in sol yorumlarına alternatif, neredeyse büsbütün Batı’daki muadillerinden kopya edilen jenerikleri ülkücü geleneğin dindışı yorumu ve sağ Kemalizmle harmanlayarak bir yol tutturma niyetindeler. Militarist (postal yalayıcı anlamında), ataerkil, Arnavut’tan Laz’a kadar tüm Türkiye milletlerine hınç dolu, anti-Kürt, anti-komünist, anti-Alevi, anti-İslam, anti-Arap, devletçi (kulluk ideolojisi anlamında), piyasacı, yabancı düşmanı, beyaz üstünlükçü, yayılmacı fantezilere sahip ve şimdilik oldukça halsız bir yapı. Şimdi daha çok baba, dede neslinden daha gerici olmayı başarabilmiş ziyan ergenler üzerinde tesirli olabilseler de potansiyelleri küçümsenmeyi hak etmiyor. Bugün kimi farklarla birlikte tek organize adresleri olan Zafer Partisi’nin aldığı oylar nedense küçümseniyor (üstelik ne ironik ki yılların partilerinin trajik oylar aldığı sol tarafından) lakin ben ortada küçümsenebilir bir performans görmüyorum.
Türkleri de aşağı ırk olarak gören ve kadim düşman stereotipi olarak kodlayan, birinci çıkışını zati Avrupalı Türk personellere karşı kampanyalarla yapmış yeni Batı ırkçılığına aşık olmuş bu toplam mülteci zıtlığı telaffuzunun sağına soluna bir şeyler serpiştirerek bir yol almaya çalışıyor. Bu “bir şeyler” kah Çatlı, Yeşil, Beyaz Toros, Esat Oktay Yıldıran hayranlığı, kah Kürdistan’da soykırım hayalleri, kah bayan veya LGBT düşmanlığı, kah düğünde Yugoslavya bayrağı açan Boşnaklara yahut Twitter’da yalnızca “Ben Laz’ım” yazmış olan bireylere nefret söylemi olarak ortaya çıkıyor. Ahlaki, akli ve insani her çeşit hasletten soyunmuş bu güruh yalnızca Türklük ismine, bir ailenin yıllardır tüm zenginliğini sömürdüğü bir ülkenin soykırım sponsoru bir şirketinin kırılan bir iki camına ağlayabiliyor örneğin. Psikopat bir neoliberalizm ve milliyetçilik telaffuzuyla kapitalizmin, piyasacılığın ortasındaki bağa âlâ bir örnek. Onurdan, adaletten, direnişten, emekten bihaber bu toplam hatırlarsınız 1 Mayıs’ta da polisinin yanında olmuş ve bayrakların plastik çubuklarıyla dövülen polis kalkanlarına da ağıt yakmıştı bir müddet.
“Zulme karşı mukavemet” lafzının altının “Türk’üm diyemez olduk” kadar bomboş olduğu ve yeni tip Türkçülüğün merkeze ve iktidara ne kadar kolay yamanabileceği ortada. Zulüm diye kodladıkları şey kendi zulmetme, azap, terör, asimilasyon, ırkçılık haklarının bir ölçü karşı tepki görmesi. Bu topraklarda bir arada yaşayabilme iradesini dinamitleme fikirlerine karşı direnç odaklarının olması.
Batı’da hükümran milliyetçiliklerin birbirine düşmanlıkları folklorik öğeler dışında önemli manada aşıldı. Orada milliyetçilik artık daha çok bir Avrupa milliyetçiliği ve beyaz üstünlükçülük üstünden yürüyor. Bu sayede tüm ülkelerin ırkçı partileri AB Parlamentosunda bir ortak küme oluşturabiliyorlar. Bizdeki yeni seküler milliyetçilerin hayranlık duyduğu bu kısımlar ne yazık ki Türklere de düşmanlık besliyorlar. Türklere yönelik neo-Nazi taarruzlarından, Solingenlerden bihaber bu kitle abi bellediği Avrupa ırkçılığının başarılarıyla kendinden geçiyor.
Hızını alamayan Türkçüler, sıkıntı Avrupa’da çok sağın neden yükseldiğini değil Türkiye’de neden yükselemediğini konuşuyorlar. Meğer çok sağ zati Türk siyasetinin bir vasatıdır. Kahvede çay içerken önünüzdeki bardak altlığında “ya sev ya terk et” müellif. Bu dışarıdan gelene değil, buralı olana bir mesajdır. Burada faşist parti 1960’lardan beri meclise girer, vakit zaman iktidara gelir, kolluk gücünde ve bürokraside her vakit var olan bir fraksiyondur. Faşist partinin paramiliter gücü yasal bir örgütlenmedir ve okullarda bile kendi propagandalarını -dincilerle birlikte- yapmalarına müsaade verilir. Dahası Türkiye’de “merkez” ya da İslami denilen sağın da üzerini biraz kazıyınca altından çok sağla akrabalık ve katliam iştirakleri çıkar. Yani faşist hareket yeniyetme formu bir yana, Türkiye’de yükselişi tasayla izlenen değil zati anaakım olan bir siyasi yapıdır. Köylere kadar yıllardır örgütlüdür, çatışma hafızasına ve deneyimine sahiptir.
Sadece Avrupa’da değil Türkiye’de de sağın dinamizmine, çekiciliğine, telaffuz üstünlüğüne karşı bir çizgi tutturmakta zorlanılıyor. Kendi başına bir güç olamayan sol, çok sağa karşı, onu içermesi çok da güç olmayan “merkez” yapılara dayanak verirken, ittifak yaparken buluyor kendini. Macron’lar, Sarkozy’ler, Merkel’ler, İYİP’ler… Faşizmi geriletmek için süslü faşistlerle ittifak. Bugün dünyada düzendışı solun Filipinler, Hindistan, Kolombiya dışında bir güç olabildiği bir nokta neredeyse kalmadı. Parlamentolara girebilen komünist partileri ya da SYRIZA’yı, Podemos’u, Mélenchon’u, Corbyn’i de sayacak olan arkadaşlar olacaktır ancak bunların ne kadar düzendışı olabildiklerinin tartışmalı olduğunu bu partilere sempatiyle bakan arkadaşlar da kabul edecektir. Öbür solun durumunu zati saymaya gerek yok. Tekrar de Avrupa’da yükselen sağın muvaffakiyetini bisiklet yolu isteyen, LGBTİ problemine odaklanan, daha çok orta-üst sınıflara hitap eden liberal solun siyasetsizliğine bağlamak hem kolaycılık hem de yanlış olacaktır. Bu tipten bir genelleme ve ilenme öteki çeşitten bir sağcılığa kapı aralayabileceği için risklidir de. Sağcı olmak öylesine kolayken, solcu kalabilmek zordur.
Kaldı ki sorarlar, liberal sol ya da kendini bu halde tanımlamasa da kimi sol, sosyalist yapılar burada “tali” olarak kodlanan sıkıntılarla, özel ilgi alanlarıyla meşgulken devrimci sol ne yapmıştır? Aslında bugün “devrimci sol” dediğimiz akımların ne kadarı eleştirilen liberal yahut şoven tesirlerden uzaktır? Ya da sınıfsal tabana bakalım. Bugün solun yaslandığı o küçük taban daha çok hangi sınıfsal katmandan besleniyor? Bu sınıfsal gerçeğin ve yabancı ideolojilerin yarattığı yeni durum sosyalist örgütlerde geçelim ideolojik-politik, teorik derinliği, kavrayışı, geçelim çaba azmini, solun en temel kültürel kodlarını dahi sündürmüyor mu?
Siyasetin süratle merkeze kaydığı yerde alternatif olma büyüsü çok sağa kaptırıldı. Solun örgütlemesi gereken bölümler çok sağ akımlarda kendilerini söz edebiliyorlar. Türkiye’de Yine Refah’ın emekçi sınıfı içinde elde edebildiği muvaffakiyet çarpıcıdır. Burada solun neyi eksik yaptığı da ortaya çıkıyor. Yalnızca nicelik olarak geri çekilmiş değil, kendi ideolojik meşruiyet algısı da ağır biçimde yara almış solun birçok ögesi merkezin birkaç tık solunda kendine gelişme imkanı arıyor. Meğer sınıf eksenli radikal, militan bir çıkıştan, garibanlarla hemhal olmaktan öteki bir gelişme tabanı yok. Kitleyi isteyen kitleye gidecek. Nasıl ki Rus Ortodoks emekçi ve köylüsü olmadan Ekim İhtilali olamazdıysa, sünnileri örgütlemeden de Türkiye ihtilali olmayacaktır. Burada solun halk yaltakçılığıyla gericileşmesini önermiyoruz doğal ki. Aksine varlık emeli olan sınıf siyasetiyle sistem cephesinde bir yarılma yaratmayı ve kitleleri ileri taşımasını savunuyoruz. Muhtaç olunan kudret devrimci hareketin geçmiş tecrübelerinde mevcuttur. Aksi takdirde yapay istikrarın bir sünni istikrara evrilmesini izlemeye devam ederiz. Büsbütün yok olana dek.
Kurdun dişini sökebilecek olan yeni çok sağ hareketin ikizleri, onu gereksinim duyduğu an stepnesi yapabilecek olanlar olamayacağına nazaran tarih solun görev başına geçmesini bekliyor demektir. Kaybedilen öyküyü tekrar kazanabilmek için.
[i] Slovakya ve Macaristan’da, hem Ortodoks hem Osmanlı bakiyesi oldukları için Doğulu/yarı-Doğulu olan Bulgaristan, Romanya, Yunanistan üzere ülkelerle AB üyesi olmayan Sırbistan ve benzerindeki çok sağ Batı Avrupa’dakinden bilhassa dine yaklaşım açısından büsbütün farklıdır. Ancak Rusya’ya karşı daha az uzaklıklı olma açısından benzeşen başlıklar da vardır örneğin (Kimi düpedüz Rusofildir) Bir orta not olarak altını çizelim, Yunanistan’ın komünist partisi de Portekiz, Fransa, İspanya’daki komünist partiden farklıdır. Fin-Baltık çok sağı da Batı Avrupa’yla Doğu ortasında melez özellikler gösterir. NATO’nun vesayet savaşına girişen neo-Nazi Ukrayna sağı ise tümünden farklı değerlendirilmeli. Çünkü, birçok açıdan Ortodoks milliyetçiliklerine benzese de Batıcıdır üstelik askeri bir güçtür. Gürcistan çok sağı da ona emsal ama şimdilik -ülke içinde- bir askeri örgütü yok. Ermenistan çok sağıysa Rusya’ya daha yakındır.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
