“Bizi kırdılar”

“yüreğim
yaralı kuşum
topla ve aç kanatlarını”

2 Temmuz 1993’te Sivas’ta Pir Sultan Abdal’ı anma merasimlerinde sekiz saat süren taciz, kuşatma, nihayetinde kundaklama ve dumanla boğulma sonucunda 33 aydın ve sanatkarın katledilmesinin üzerinden 31 yıl geçti. 31 yıl, belgelemek için uzun bir mühlet.

Aleviler olarak kelamlı kültürümüz ziyadesiyle güçlü. Bu bize kelamın esnekliği, kelamın iletilmesinin getirdiği yakın ara, lisandan lisana aktarılmasının getirdiği yakın münasebetler üzere yüzyıllardır içine doğduğumuz bir ortam sağlıyor. Bize hava üzere su üzere gelse de pek çok mahzuru da beraberinde sürüklüyor. Bizim bilgimiz Hasan Hüseyin’in “Nehirler Aka Aka” şiirinde akan su üzere. Akış suratı vakit zaman değişse de menziline illaki varan bir durulukta. Ne ki kelamlı bilgi nesilden jenerasyona aktarıldıkça ayrıntıları kaybetmesiyle, yerine yenilerinin gelmesiyle de malul. Bu yerine nazaran dogmatizme karşı bir hareketlilik olarak da kıymetlendirilebilir lakin bize çoktandır bunca bilgiyi kapsayacak genişlikte, derinliği de olan bir birikim gerekiyordu.

Cumhuriyet ve kapitalizmle birlikte yaşadığımız yerler, şartlar değişti, değişiyor. Büyük oranda kapalı, içe dönük, kendi içinde köylü bir kültür olmaktan uzaklaşıp kentlerde farklı sınıflara dönüştük. Katliamlar mülksüzleştirme siyasetinin iyiliği için sistemin gereksinim duydukça kullandığı bir süreklilik kazandı. On milyonu aşkın Alevi nüfusundan nispeten az sayıda burjuvanın çıkabilmiş olması, ülke geneline nazaran fazlaca küçük burjuva ve devasa bir işçileşmiş köylü yığınına dönüşmemiz kapitalist cumhuriyetin bir başarısıdır.

Sivas Katliamı derli toplu, 33 şehidin öyküsüyle, öncesi ve sonrasıyla yaklaşık 4 buçuk saatlik bir belgeselde birinci defa anlatıldı. Geçtiğimiz günlerde Ankara’da galası yapıldı. 2 Temmuz, cenazelerine katıldığım, sonrasında beni tutuklandığım Sivas’a götüren sebeplerden biri. Tutuklandığımın haftası Ulucanlar Hapishanesi’nde Sivas katilleriyle devrimci tutsakların meydan savaşına denk geldi. Bir Ortaçağ savaşı üzereydi. Ateşli silahların olmadığı taş, sopa ve fiziki güçten ibaret bir çatışmaydı. Bir cezaevi olarak inşa edilmeyen Ulucanlar’da, koğuş binalarını birbirine bağlayan duvarlarla çevrili sokakların olduğu bu hapishanede sokakların tam da küçük bir meydanda kesiştiği yerde Ankara ve civarından yaklaşık yüz devrimciydik. Karşımızda Sivas katilleri. Aylardır devam eden tekil çatışmaların doruk noktasıydı. Onları o gün de koruyan ve kurtaran devlet artık daha fazla koruyamayacağını idrak etti ve ellerinden “can güvenliğimiz yok” dilekçesi alıp, onları sessizce Kayseri Cezaevi’ne götürdü.

4 buçuk saat bir sinema için uzun bir müddet. Akla Bertolucci’nin 1900 sinemasını getiriyor. 1900 yılında İtalya’nın kuzeyinde bir çiftlikte birebir gün iki çocuk doğar. Biri köylü, başkası çiftlik sahibinin oğludur. Direktör onların ilgisi üzerinden İtalya’da kapitalizmin gelişimini ve faşizmin yükselişini anlatır.

Çok Makûs Bir Şey Oldu sineması de Sivas’ı, Sivas’ın Alevi köylerini anlatmakla başlıyor. Sinemanın kurgusu içinde bu mevzuya tekrar tekrar dönüp Sivas’taki değişimi, verdiği göçü, Alevilerin köyden kente göçünü anlatıyor. Alevilerin dışlanmasını, büyük kente okumaya gidenlerin köylerine en yakın tren istasyonlarında indiklerinde onları ellerinde taşlarla bekleyen komşularına kadar anlatarak, belgeliyor. Lakin bunun ekonomik sebeplerini sinemada göremiyoruz. Bu sınıf atlamanın, mülk sahibi olmanın muhakkak bir kesite fiilen yasaklanmaya varacak derecede zorlaştırılmasının bir tezahürü. Sinema ise bu yana kör. Hak eşitliği telaffuzuna odaklanıyor, yüzleşme daveti yapıyor. Lakin eşitsiz pozisyonda farklı bölümler teorik olarak eşitlense dahi uzun onyıllar uzunluğu süren eşitsizliğin nasıl giderileceği sorusu sorulmadığında bu dezavantajlı pozisyon kemikleşip, olağanlaşır. ABD’nin güney eyaletlerinde zencilerin başına gelen de budur.

Ümit Kıvanç yeterli bir belgeselci. Siyaseten ise bir liberal. Bu liberal bakış açısı belgeselde kimi telaffuzları, kimi isimleri öne çıkarsa da 2 Temmuz’un bir pogrom olduğunun altını çizen, pogromun tuttuğu yerin altını çizen isimler ve bahsin şahsen kendisi bu telaffuzları dengeliyor. Zira bahsin kendisi bizatihi sola dair.

1990’ların birinci yarısı Türkiye’deki nizam dışı toplumsal ve ulusal gayretin yükseldiği, sistemin ise buna karşı sert reaksiyonlar verdiği, engellemeye, engelleyemiyorsa tarafını değiştirmeye çalıştığı bir periyottu.

Sivas Katliamı’yla Alevi halka yükselen sosyalist gayretten uzak durun dendi. Bu yanıyla 1970’ler sonu Maraş Katliamı ile tıpkı çizginin devamıyla karşılaşırız, mülksüzleştirme ve siyaset yasağı. Sosyalist uğraşın içinde çocukları kıymetli bir yük tutan Alevi halkı bütün varlığıyla çocuklarının peşinden ne vakit gidecek olsa katliamlarla yüz yüze geldi. Bu sopanın havucu ise SHP-CHP idi. Bu siyasette aralık kat edildikçe görece daha demokrat ögeler barındıran SHP’nin CHP içinde eritilmesi de beraberinde geldi. 1993 sonrası demokratik Alevi hareketi CHP eliyle denetim edilir oldu.

Sivas tıpkı vakitte Kürt coğrafyasına gerçek değerli bir yer. Sistem partileri için Sivas’ın ötesine geçmek, Sivas’ın ötesinde varlık gösterebilmek nasıl değerli bir kriterse, 1990’ların başında yükselen, devletle direkt ya da dolaylı görüşme trafiğine girecek kadar büyüyen Kürt hareketini öncelikle kendi çıktığı coğrafyayla sınırlamak da bir ulusal güvenlik siyasetiydi. Sovyetler Birliği’nin yıkımını izleyen o yıllarda gözünü emperyalist tekellerle birlikte eski Sovyet coğrafyasına diken Türkiye kapitalizmi Bakü-Ceyhan boru sınırını çizerken bu gayret coğrafyasını dikkate almak durumunda kalmış, çizginin uzatılarak Sivas’tan geçmesi planlanmıştı.

1993 Türkiyesi’nde Sivas’ta yaklaşık 100 kişilik aydın ve sanatçı kümesinin bir otelde mahsur bırakılıp, sonra da canlarına kast edilmesi bu türlü bir ortamda yaşandı. Belgeselde kendisini göremediğimiz fakat varlığını her haliyle duyumsadığımız ve direktörün olguyu bir hak ihlali penceresinden görme ufkunu katbekat aşan ve belgesele damgasını vuran şey solun gövdesine vurulan ağır bir darbeydi. Bu tarihten sonra 33 canın anıldığı her an bu darbenin çizdiği hududu hatırlatan ve yitirilenleri 33 fotoğrafla anmayla sonlu bir hüzne davet eden bir sürekliliğe dönüştü.

Belgesel, demokratik Alevi hareketinin 1980 sonrası bu tekrar doğuş anında SHP-CHP’yle olan güven/güvensizlik ikilemiyle girdiği vesayet münasebetini açıktan tartışmasa da ve bunun kilit noktasında olan dönemin Kültür Bakanı Fikri Sağlar’la konuşmasa da bu ilgiyi tartışmak için kâfi bir tabanı bizden sonraki nesillere bırakarak bedelli bir iş yapıyor.

Bir öteki netameli yan olan Sivas katliamcılarının Almanya’dan aldıkları yasal sığınma, oturum konumları Avrupa Alevi Birlikleri Konfederasyonu başkanı tarafından takdire değen bir halde lisana getirilse de tartışma konusu yapılmıyor.

2 Temmuz belgeselinin birinci galasına katılan isimsiz isimler yaşlı lakin sonuna kadar izleyecek enerjiyi koruyan bir kitleydi. Salonun çoğunluğu evvelce konuşulmasa da koyu, ağır renkler giymekte sözleşmiş üzereydi. Onların ortasında canlı renkler kırmızı ve haki yeşil göze çarpıyordu. Gala programı Türkiye toplumsal muhalefetinin rastgele bir etkinliğinde rastlanmayacak bir dakiklikte ilerledi ve duyurulduğu halde bitti.

Belgeselin ismi Alevi topluluğu içinde tartışma konusu oldu. Sivas’ta kızlarını kaybeden bir anne “sandım ki dünyada hiç sağ adam kalmadı, herkes öldü,” dedikten sonra ekliyor, “ama çok berbat bir şey oldu…” Farklı bir başlık olabilir miydi? Örneğin belgeselin sonunda çocuklarını katliamda kaybeden bir baba katliamlar siyasetini özetleyip, “bizi kırdılar” diye kelamı bağlıyor. Durumu daha düzgün tanım eden, iki sözde katili, maktulü, fiili, politikayı açık eden daha güçlü bir başlık.

Avrupa Alevi Birlikleri Konfederasyonu’na ve belgeseli odak alarak 2 Temmuz Katliamı’nı her yanıyla belgelemeye çalışan, kütüphanesi ve sanal müzesiyle bu projeye emek veren, mutfağında yer alanlara bir teşekkür borcumuz var. Bizim bu bilgi birikimine muhtaçlığımız vardı.

Evrensel ismiyle flamingolar, bizim adlandırmamızla allı turnalarla kurduğumuz özdeşlik sinemaya de damgasını vurmuş. Konduğu sulak alanlarda hayli korunaksız olan bu kuşlara türkülerimizde, semahlarımızda yer verdiğimiz vakitlerden daha fazla benziyoruz. Kentlerde büyük oranda işçileşen Alevi halkın hislerinden ve fikirlerinden damıtacağı vesayetten bağımsız dalgaların kıyılarını ayrıntı detay sabırla işlediği, içinde kaybolacak kadar derin deryalara muhtaçlığı var.

Allı turnalar bu sulak alanlar olmadan jenerasyonlar boyunca yaşayamaz.