Bir şeyler eksik, daima bir şeyler eksik

“Gerçek aşk, birlikte takılacak bir arkadaş yahut yalnızca sohbet etmek… Aradığın şey ne olursa olsun, onu senin için bulacak bir flört uygulamasına muhtaçlığın olacak. Ayrıyeten flört dünyasında her şey siyah ve beyaz kadar net değildir. İşte bu yüzden, Tinder’daki dostların sana hayatını kolaylaştıracak özellikler sunuyor. Online flörtleşmek hiç bu kadar kolay olmamıştı.”

Dünyanın en tanınan flört uygulaması Tinder, “Neden Tinder’ı seçmelisin?” sorusunu resmi web sitesinde bu cümlelerle yanıtlamaya başlıyor. Akabinde bugüne kadar 55 milyardan fazla eşleşme sağladığını hatırlatıp, aradığınız şey ne olursa olsun “sonsuz olasılıklar” sunmaya odaklandığını vurguluyor.

Sonsuz olasılıklar

Her zamankinden daha fazla seçeneğe sahip olmak, matematiksel olarak daha âlâ sonuçlar vadediyor olabilir. Beşerler bu kadar rasyonel, cevaplar da bu kadar kolay olsa hayatımız apayrı olurdu. Ancak hepimiz biliyoruz ki, o denli değil. Beşerler önlerinde sonsuz sayıda mümkünlük varken tercihlerini toplu olarak değerlendirip, bu tercihlerin sonuçlarını farklı ayrı deneyim ediyorlar.

Erişebileceğimiz partner havuzunun ziyadesiyle geniş olduğu Tinder üzere algoritmalarda, diğerlerinin profillerini gözden geçirirken birçok insanı birbiriyle karşılaştırıyoruz. Romantik bağ ihtimalini ise fakat karşımızdaki bireyi görmeye başladığımızda kıymetlendiriyoruz. Yani çoklu (eşleşme) ve tekli (ilişki) değerlendirmeler sırasında ölçütlerimiz bütünüyle değişiyor.

Seçim felci

Flört uygulamaları, temelde birine bağlanmanın yahut âşık olmanın yarattığı ruhsal risklerden kaçınma imkanını sunuyor. Risk almadan, yanılmadan, acı çekmeden ilişkilenme ihtimalini savunuyor. Eşleşmeler için ne bir şey vaat ediyoruz ne de karşımızdakinden bir vaat bekliyoruz, istediklerimizi yahut istemediklerimizi profilimize yazmakla yetiniyoruz. Öteki potansiyel partnerlere de genelde tüm kapıları açık tutuyoruz.

“Seçim felci” kavramı, çok fazla seçenekle karşı karşıya kalındığında karar verme sistemlerinin felce uğraması olarak tanımlanıyor. Havuz genişledikçe karar sistemi tembelleşiyor, kararlar da çoğunlukla asıl motivasyondan uzaklaşıyor. Dahası, kolay kolay ulaşabileceğimiz binlerce diğer potansiyel partner olduğunu bilmek rastgele birine bağlanma isteğimizi azaltabiliyor.

Bağların mekanikleşmesi

Kimileri flört uygulamalarının aşkı bayağılaştırdığını düşünüyor, bazıları de teknolojinin hayatımızı ele geçirdiği çağda flört biçimlerindeki dönüşümü dijital dünyanın kaçınılmaz sonuçlarından biri olarak görüyor. Kocaeli Üniversitesi’nden Dr. Aysel Tapan, ‘‘Postmodern Romantik Bağlar ve Reklam: Tinder Örneği” (2019) başlıklı makalesinde teknolojik gelişmelerin tesiriyle flört etme biçimlerinde yaşanan değişimi ve bu değişimin tüketimle münasebetini araştırıyor.

Aysel Tapan, taşınabilir uygulamalar aracılığıyla flört etmenin içinde bulunduğumuz dijital çağda mana kriziyle baş etmenin yollarından biri olabileceğini söylüyor. Tapan’a nazaran, Freud’un tanımladığı “cinsel tabular” günümüzde yerini cinsel bağın mekanikleşmesine bırakıyor. Boşlukta ve yalnız olduğunu hisseden kullanıcılar, başkalarıyla münasebet halinde olma yanılsamasıyla yalnızlık hislerini gidermeye çalışıyorlar.

Flörtün icadı

Modernitenin akabinde aşkın nezaket ve hürmet ritüellerinden sıyrıldığını, mitik manasını yitirdiğini biliyoruz. Eski aşk öykülerine boşuna nostaljik bir hasret duymuyoruz. Flört 20. yüzyılda gündelik hayata taşınmıştı, artık tek tıkla yahut çevrimiçi mesajlaşmayla flört etmenin bilinmeyen ve uçucu hazzını yaşıyoruz. Aşka karışmadan seksi elde ettiğimiz “tek gecelik” bağları çoktandır kamusal alanlarda tartışıyoruz.

Moira Weigel, Aşkın Emeği (Labor of Love) isimli kitabında, 20. yüzyılın başında insanların ailelerine bağlı oldukları çiftliklerden ve küçük kasabalardan toplumsal kontrolün daha az olduğu kentlere taşınmasıyla ortaya çıkan flörtün kapitalizmin ortaya çıkışının çabucak akabinde icat edildiğini hatırlatıyor. Bu ilişkilenme biçiminin görücü adabı evliliklere nazaran bir gelişme olarak görülebileceğini, lakin kaçınılmaz olarak iş piyasalarının da bir yansıması olduğunu, eşitsizliği tekrar ürettiğini söylüyor.

Ortaçağ’da köylülerin evliliklerinde his, cazibe yahut fingirdeşmek üzere şeyler herhalde hiç yoktur denemez. Ancak aşk uzun vakit boyunca daha çok seçkinlerin dünyasına mahsus bir uğraştı. 20. yüzyılda, Avrupa’da saygın genç adamlar, saygın genç bayanları meskenlerinde ziyaret ederek tanırlardı. Ziyaretin kapsamı da katı kurallara tabiydi. Genç bayanın piyano çalması, konuğa ikram edilenler, sergilenen konutun salonu, ebeveynlerin katı kontrolü üst sınıfın kur yapma pratiklerinin değişmez unsurlarıydı. Flört de konutta ziyaretin bir alternatifi olarak doğdu, yani konuk ağırlayacak bir salonu olmayanların, personel sınıfının icadıydı.

Nasıl “akit olarak evlilik” ve “ihtiyaç olarak aşk” yeni birer icatsa, evliliği aşkla buluşturma fikri çok daha yakın tarihliydi. Flört ise toplumsal medyanın hudutlarına hapsolmadan evvel nüktedan ve örtüsüz bir ilişkilenme biçimiydi, hayranlığın yahut merakın gösterişsiz sözüydü. Meğer bugün dijital teknolojiler sayesinde gerçek hayatımız yavanlaştı, çevrimiçi flört de dilekten azade edilmiş neredeyse muhafazakar bir ilişkilenme biçimine dönüştü.

Günümüzde bağlantı halindeki partnerler bir aileyi geçindirecek kadar çalışmak zorunda kalıyor, bu da âşıkların kendi sınıflarından birini seçip ona bağlı kalmalarına neden oluyor. Daha eşit ilgilerde bile fiyatlı çalışanlar olarak üstlendiğimiz roller romantizmi tutsaklıkla damgalıyor. Dahası, 2017’de yayımlanan bir araştırmaya nazaran flört alakası yaşayan gençlerin yarısından fazlası bağlantısında duygusal yahut fizikî şiddete maruz kaldığını tabir ediyor.

Boşluk duygusu

Psikoloji literatürünün gösterdiği üzere, bireyin temel sorununun “boşluk” duygusu olduğunu uzunca müddettir biliyoruz. Benliğimizi kurmaya başladığımız andan itibaren bu eksiklik hissiyle başa çıkmaya çalışıyoruz, daima bir şeyler eksik kalıyor, ismini da koyamıyoruz. Becerinin bu eksikliği kabullenmek, boşluk hissiyle yaşamayı öğrenmek olduğunu unutuyoruz.

Flört uygulamalarının uçsuz bucaksız seçenek havuzlarında seçim yaptığımızı yahut seçildiğimizi düşünmek de gündelik hayatımızda muzdarip olduğumuz dertleri, kayıtsızlığı ve boşluk hissini tekrar üretmemizi sağlıyor. Elbette flört uygulamaları aracılığıyla manalı romantik münasebetler kurabilenler de çıkıyor, fakat bu kıssaların sayıca azlığı ve “aşk dolandırıcılığı” olaylarının giderek artması bize bir şeyler söylüyor.

Sosyal medyanın bağımlılık yaratan tabiatını uzunca müddettir konuşuyoruz. Dijital teknolojiler, kullanıcı tecrübesini oyunlaştırarak dikkat sürelerimiz üzerinde kelam sahibi oluyor. Tinder yahut Bumble üzere flört uygulamaları da bu eğilimden azade değil. Birebir düzenekler kumar ve görüntü oyunlarında da kullanılıyor. Dahası, Tinder’ın kurucularından ve ekran kaydırma hareketinin mucitlerinden Jonathan Badeen, algoritmasının şimdi lisans öğrencisiyken öğrendiği pekiştirme psikolojisinden esinlendiğini itiraf ediyor.

Çöpçatanlık yerine özgürlük

Aşkı artık pek ciddiye almayan, modası geçmiş bir his olarak tanımlayan, onu çabucak bir ailevi nizama yahut “özgür aşk” sanılan bir savurganlığa dönüştürmeye elverişli bir çağda yaşıyoruz. Alain Badiou’nün Sarkozy ne demek? (De quoi Sarkozy est-il le nom?) kitabında söylediklerini hatırlamanın tam sırası: “Aşkın tekrar icat edilmesi, tıpkı vakitte savunulması da gerekiyor, zira dört bir yandan tehdit ediliyor.” Flört uygulamaları, güvenlik korkumuza da sesleniyor. Müstakbel partnerinizle sizi buluşturmadan evvel partnerinize dair temel(?) bilgileri (yaşı, burcu, beğenileri vs.) paylaşarak tüm riskleri kapsayan bir “aşk sigortası” vadediyor.

Aşkı ister internette ister dışarıda arayalım, toplumsal şartlara ve insan ruhunun zaaflarına bağlı kalmamız mümkün. Bu, flört uygulamalarının ilişkilenme problemlerimizle hiçbir ilgisi olmadığı manasına gelmiyor. Bir eşleşme bulduğumuzda, neredeyse kumar bağımlıları üzere uçucu bir tatmin hissiyle yetiniyoruz. Sonsuz sayıda partner seçeneğinin de özgürleştirici olması pek mümkün görünmüyor.

Milyonlarca insan için kısa periyodik yanılsamalar üreten çöpçatanlığı savunmak yerine gerçek özgürlüğü savunabiliriz. Daha fazla vakit, daha az kural ve insanların birlikte olması için daha fazla fırsat sunacak bir toplumu talep edebiliriz. Birlikte olmak için yeni alanlar açtığımızda özgür, eşit ve manalı yeni münasebet biçimleri de ortaya çıkacak.

Asırlardır anlatılmaya bedel bir yanı bulunmayan mutlu aşkın varlığı bu şartlarda görünürlük kazanacak. İnsan kendisini toplumun ortasında bireyleştirecek, bizi ümitsizliğe hapseden mevcut alternatifsizliğin ortasında yeni bir alternatif yeşerecek. Postmodern inanç sistemlerinin öbür her şey üzere metalaştırdığı hakikat alınıp satılan değil, yine uğruna gayret edilen bir şey olacak. Boşluk hissi de tahminen bütünüyle unutulacak.