İstanbul ezası

Batı ve Orta Avrupa kentlerinin ruh halleri, sanayi ihtilaline bağlı gelişen lojistik atılım, merkezileşme, tahkimatın tekrar düzenlenerek modernitenin ve kapitalizmin kent hayatına yerleşmesinin akabinde günümüzdeki halini aldı. Sanayi ihtilalinden sonra gelişen merkezi kent planlaması anlayışı, siyasal-ekonomik dönüşümle örtüşerek endüstriyel lojistik dağılım, kültür kapitalizmi ve turizm üzere etkenlerle inşa edildi ve heybetli mimari yapıtların ortaya çıkmasında rol oynadı. Kentlerde belli tarihi dokuları görmek mümkün olsa da bu tarihi eserler ve alanlar kentin çağdaş yapısında bir bakıştan fazlasını sunmayacak biçimde konumlandı. Bu tarihi yapılar birebir vakitte John Berger’ın çağdaş, yapay müze olarak kapitalizm anlayışına misal biçimde kentlere dağıldı. Kent kültürlerini ruhları ve oluşumları prestijiyle kıyaslarsak, Avrupa’nın en kıymetli üç metropolünden ikisi, Paris ve Barselona uygun referanslar olabilir.

Buna göre Osmanlı ve devamında Türkiye’deki kent yapısının çarpık kentleşme, burjuvalaşma ve zirveden inme çağdaşlaşmayla kendine has ruhunu muhakkak biçimlerde koruma etti. Bilhassa İstanbul’u, özellikle Ankara ve öbür yeni gelişen kentlerden başka tutmakta yarar var. Avrupa’daki büyük metropollerin bilakis bilhassa İstanbul’da bu farklı ruhu ve kültür dokusunu hissetmek mümkün. Ankara direkt Cumhuriyet çağdaşlaşmasının yarattığı bir kent olarak Barselona ve Paris’e benzese de İstanbul hiçbir vakit tam manasıyla baştan yıkılıp tekrar yapılarak modernizmin lojistik tahkimatına ve mimarisine bırakılmadı. Hasebiyle İstanbul’da öteki kentlere göre hâlâ farklı bir kent ruhunun, aidiyetinin, kültürünün varlığından kelam edilebilir. Modernizm ve sanayi ihtilaliyle gelişen kapitalist dönüşüm, Avrupa’nın büyük kentlerini adeta turistik eserlere dönüştürdü, kentlerin ruhunu hem kapitalistleştirdi hem de plastikleştirdi. Marx bu ruhsuzlaşmayı Komünist Manifesto‘da şöyle anlatıyordu:

“Burjuvazi insanları ‘doğal üstleri’ne bağlayan birçok feodal bağı koparıp attı ve insan ile insan ortasında çıplak çıkardan diğer, hissiz mali ödemeden öbür bir bağ bırakmadı. Sofu fanatizmin, şövalyece coşkunun, cıvık duygusallığın göklere yükselen vecdlerini bencil hesapların buzlu sularında boğdu. (…) Burjuvazi şimdiye kadar onurlu görülmüş, saygılı bir çekingenlikle bakılmış her bir iştigalin etrafındaki haleyi çekip aldı (…) Burjuvazi ailenin üzerindeki duygusal peçeyi yırtıp attı ve aile münasebetini salt para münasebetine çevirdi. Dinî ve siyasal yanılsamaların peçesi altında örtülü sömürünün yerine açık, utanmaz, dolaysız, çıplak sömürüyü koydu.”

İstanbul kent kültürünün oluşumu, Konstantinopolis’ten devralınan mirasın üzerine gelişen Osmanlı mimarisi ve devamındaki Batılılaşma süreci olarak özetlenebilir. Lakin değerli olan ve kenti başka kentlerden farklı kılan öge kent planlamasının ve mimari düzensizliğinin gelişimindeki sürecin kendisidir. Tüm kentlerin geçmişten devralınabilecek Bizans yahut Osmanlı mimari tarihi üzere devirleri olabilir, lakin İstanbul’u özel kılan durum gerek Batılılaşma gerekse Cumhuriyet sürecinde izlenen kentsel tasarım sürecinin bütünsellik halinde olmasıdır.

Lale Devri’nin akabinde sürat kazanan Batılılaşma süreci sosyokültürel, siyasal, toplumsal, sanatsal alanlarda olduğu üzere kent tarihinde de izlerini bıraktı. Bu süreçte özellikle Fransız ekolü baskın bir rol oynadı. Paris’e gidip gelen devlet adamları çağdaşlaşma için kültür hayatının başka kısımlarında olduğu üzere mimari ve kent planlamada da Fransız ekolünü pusula edindi. Kimi devlet adamları Fransız devletiyle direkt irtibat kurarak Fransız saray ve bahçelerinin planlama ve çizimlerini istediler. Bu planlamalar İstanbul’un saray ve bahçelerini oluştururken tesirli olacaktı. İstanbul’un simgeleri olan erguvan, lale, sümbül, melisa üzere çiçeklerin de planlamaları yapıldı.

Baudelaire, Paris Sıkıntısı’nda (1869) Paris’in kent kimliğinin geçirdiği değişimin kentte ve toplumsal ruh halinde yarattığı dönüşümleri kaleme almıştı. Kitabın kimi kısımları kent anlatısından uzak olsa da kentin dönüşümünün getirdiği buhranın sirayetlerini görmek mümkün. Paris, modernizmle tanıştığı vakitlerde merkezi kent planlaması büyük meydanlara açılan geniş caddeler olarak göze çarpar. Bunun çabucak hemen benzerini Barselona, Londra üzere kentler için de söylemek mümkün. Bu halin oluşumundaki en büyük etkenlerden biri sanayi ihtilaliyle büyüyen lojistik ve trafik yoğunluğuydu. Lakin devlet tarafından da istenmiş, kolluk kuvvetlerinin mobilizasyonu için gerekli görülmüştü. Sanayi ihtilaliyle gelişen burjuvazi, kapitalist devlet aygıtını korumak için kent mimarisi ve kültürünü de kendini koruma edecek formda düzenlemek istedi. 19. yüzyılda 1848 ihtilalleri, 20. yüzyılın başlarında sosyalist hareket ve 68 hareketinde oluşan ortak izlenim polis ve askerin meydanlara göstericileri daha rahat biçimde etkisiz hale getirebilmek için nasıl biçim vermek istediğidir. Dar, karmaşık birçok giriş çıkışı olan denetim etmesi imkansız halde olan sokaklar yerine geniş meydanlara açılan büyük caddeler kolluk kuvvetleri için bir avantaja dönüştü.

Bu kullanımın daha da yüzsüzce bir hali olarak günümüzde iktidar partisinin Kazlıçeşme ve Maltepe miting alanlarıyla denetim altına almaya çalıştığı kent kültürü, şovların de kendi denetimi altında kalmasını istek etmesi sebebiyle mevcut halini aldı. Tertip partileri için bu miting alanları sorun teşkil eder, zira bu alanlarda geniş çaplı, şovenist, bir o kadar da zorlama gövde şovları yapılabilir. Lakin Taksim’den Maltepe’ye kayan 1 Mayıs şovlarının gerek dönemsel gerçeklikler gerek devlet tarafından oluşan bu planlama yüzünden eskisine nazaran çok daha zayıf ve cılız kaldığını görmek sıkıntı değil.

Taksim Meydanı, İstanbul için modernist dönüşüm sürecinin hoş bir örneği olarak düşünülebilir. Geniş meydana açılan büyük caddeler hem mimari, endüstriyel, turistik tasarım hem de kolluk kuvvetlerinin refahı için makbul olandır. Fakat Paris ve Barselona için bu planlamanın kentin tamamında yapıldığı ve ana nizam haline geldiğini düşünürsek, İstanbul için Taksim istisnadır. Taksim’in çabucak aşağısındaki Galata, Karaköy üzere yerleşimlerde ise girift mimari göze çarpar. Karaköy, Levent, Üsküdar, Kadıköy üzere örnekler eski kent ile yeni kentin, Osmanlı ile Cumhuriyet ve postmodern endüstriyel mimarinin iç içe girdiği noktalardan birkaçıdır.

Kent kültürünün insanların, şeylerin etrafında nasıl konumlandığını, onları nasıl içerdiğini sinemalarda de takip edebilmek mümkün. Paris Uyuyor (Paris qui Dort, René Clair, 1925), Paris’in uykuya daldığı bir anda kenti takip edebilme imkanı sunuyor. 1900’lerin başlarındaki Paris’i görmek kentin günümüze gelene kadar koruduğu yapıyı anlamamızı sağlıyor. Sinemada uyuyan Paris’in geniş sokaklarında ve büyük meydanlarında, bahçelerinde gezinerek çağdaş mimari planın bütünlüğünü, bir manada da sıkıcılığını görebiliyoruz. La Haine (Mathieu Kassovitz, 1995) ve Athena’da (Romain Gavras, 2022) ise kentin çeperine gerçek genişleyen banliyöleri görüyoruz. La Haine fakirlerin, göçmenlerin kentin merkezinden dışarı nasıl atıldığını, istenmeyenin kentle temaşa edişini gösteriyor. Daha şimdiki olan Athena ise yeniden fakirlerin yaşadığı banliyölerin planlanmasını ve muhtemel bir acil durumda kolluk kuvvetlerinin bu yapılar etrafında nasıl mobilize olduğunu göstermesi açısından düzgün bir örnek.

Yine Barselona bir kent kimliği olarak Annem Hakkında Her Şey (Pedro Almodovar, 1999) ve Biutiful’da (Alejandro González Iñárritu, 2010) çokça görünürlük kazanır. Almodóvar, Madrid’le başlayan kıssayı Barselona’daki LGBT topluluğu ve kentin ötekileri üzerinden girift bir halde anlatıyor. Paris’in yapısına benzemese bile merkezin ve mimari planlamanın Gaudi imzası taşıması kentin sistem ve kültür hayatını oluşturan ana etkenlerden biri. Göç, Akdeniz ve Fransa’ya nazaran görece düşük ekonomik parametrelerin kente getirdiği farklılığı anlaşılır kılıyor, fakat sanayi ihtilaliyle kentin kendini getirdiği tertip tekrar de bahsedilen sıkıcılık ve tekdüzelik hissiyatını yansıtmaya devam ediyor.

Öte yandan İstanbul’u Tabutta Rövaşata (Derviş Zaim, 1996), Laleli’de Bir Azize (Kudret Sabancı, 1999) ve Uzak (Nuri Bilge Ceylan, 2002) üzere sinemalarda çeşitli biçimlerde görüyoruz. Uzak’taki kentin yapısını tanım etmek karlı hava prestijiyle güç olsa da Yusuf’un kentteki seyahati bizi Boğaz’dan Galata Köprüsü’ne, kentin orta sokaklarına ve birçok farklı noktaya taşıyor. Sinemada kentin ruhunu, görünümünü ve süreksizliğini makul şiddette hissetmek mümkün. Kentteki dağınıklık, tasarımsızlık ve üst üste birikmişlik sinemanın yapısını besleyen ve kendini hissettiren, Yusuf’un taşra ile kurduğu çatışmadaki nirengi noktalarından biri olarak gösterilebilir. Kentteki keşmekeş, kalabalıklık, kozmopolitlik kentin hoşluğunu, ruhunu, tıpkı vakitte da nahoşluğunu doğuran ana ögedir. Bilhassa Laleli’de Bir Azize kentin gece vakti ne üzere bir kaos, tekinsizlik cümbüşüne dönüştüğünü kendi kıssası üzerinden aktarıyor. Bütün bu sinemalarda gördüğümüz İstanbul aslında plansızlıktan doğan tarihi ve kültürel zenginliğin üst üste binmesiyle oluşmuş, birikmiş bir yapının kendisi haline geldi. Hasebiyle kentin ruhunu ve hoşluğunu doğuran şeyler, kentin laneti ve nahoşluğunu doğuran şeylerin ta kendisidir.

Şehrin çeperlerindeki nüfus yığılması ve plansız yerleşim kimi semtleri yıldırıcı halde sıkılgan ve konsantre hale getirmiştir. Bu kadar büyük bir kentte fakirler da yaşadıkları yerler de bu gettolar içerisinde kentin merkezinin zıddı bir estetiğe tabi kılındılar. İstanbul öbür Avrupa kentlerine göre bu türlü bir plansızlık ve sistemsiz birikim içerisinden geldiği için kent tam manasıyla birbirinin içine geçmiş çemberlerin hareket alması üzeredir. Sistemden ve merkezi bütünlükten uzak yapısını size hissettirir. Buna yönelik geniş kapsamlı yorumlar İstanbul’un endüstriyel, merkezi bir planlamanın yokluğu yahut yeteri kadar Batılı olamaması üzere tenkitler de aldı, lakin İstanbul’u duygusal olarak farklı kılan ve bu plastiklikten kurtaran bu Batılı olmayan halidir. Kentin hoşluklarının yanı sıra çeşitli kusurları da birebir yerde aranabilir.