Bisiklet müelliflere nasıl ilham verdi?

Yazmak ile yürümek ortasındaki psikocoğrafi irtibatların artık kültleşmiş bir cazibesi var. O denli ki, gezintinin ve kalemin ritimleri neredeyse birbirinden ayrılamaz biçimde birbiriyle kaynaştı. “Sokaklarda aylak aylak dolanan, meydanlara dadanan” Virginia Woolf misali yürümeye düşkün ünlü muharrirler olduğu üzere, tekerleğin ritmini hem ferdî tutkuları hem de yazdıklarının ilham kaynağı olarak gören muharrirler da vardı. Boru formundaki takımlar, alçak tekerler ve havayla şişirilmiş lastikler sayesinde dönüşüme uğrayan çağdaş bisiklet, 19. yüzyılın sonunda emsalsiz bir özgürlük sunmuştu. Forsyte Efsanesi kitabının muharriri John Galsworthy, 1930’da bisikletin “II. Charles’tan beri görgü ve ahlâk alanlarında yaşanan değişimin en büyük sorumlusu,” olduğunu sav etmişti. Yürümeyi unutan müellifler artık bisiklet sürüyorlardı.

Bisiklete en erken geçiş yapan ünlü isimler, Thomas Hardy ile karısı Emma’ydı. Emma bisiklet sürmeyi 55 yaşında öğrendi (yalnızca 60’larının sonunda öğrenen Tolstoy tarafından geçildi), büyük romancıyı Ocak 1896’da bisiklet sürmeye ikna eden de o oldu. Thomas Hardy, sonrasında bisikletin nasıl bağımlılık yaptığını anladığında “Meşakkatli bisiklet alıştırmaları sırasında edebiyat diye bir meşgalenin olduğunu neredeyse unutuyordum,” diyecekti. İkili, çoğunlukla Puddletown ve Dorset civarında bisiklet sürerdi. Thomas diz altından büzgülü kısa pantolonunu, Emma ise bisikletiyle uyumlu yeşil kadifeden spor kıyafetlerini giyiyordu (“çekirge” ismini verdiği bisikleti de yeşil renkliydi). Çağdaşları Arthur Conan Doyle ile karısı tandem bisiklet sürüyorlardı. Şişman ve görece yaşlı olmasına karşın Henry James bile başında kasketi üzerinde de büzgülü kısa pantolonuyla, öğlen yemeği ile çay saati ortasında otuz kilometreye varan gezintileriyle Rye civarında pedal çevirirken görülebilirdi.

Sidney ve Beatrice Webb, HG Wells’i Fabian Derneği’ne üye yapmak için yola koyulduklarında, Londra’dan Wells’in meskeninin bulunduğu Sandgate’e kadar pedal çevirmişlerdi. Wells’in kendisi de en hünerli bisikletçiler ortasında yer alıyordu, (distopyacı meslektaşı Aldous Huxley gibi) Hindhead’deki Surrey zirveleri ve Devil’s Punch Bowl etrafında sistemli olarak sürüş denemeleri yapardı. Otobiyografisinde şöyle yazıyordu: “Bu bölgede, uzaylılarım tarafından yok edilecek uygun yerleri ve insanları belirleyerek pedal çevirdim.” Horsell Otlağı’ndaki toprak alan Dünyalar Savaşı’nda Mars’tan gelen silindir biçimindeki birinci uzay aracının indiği yerdi.

Bisiklet bir cins sosyalist simge haline gelmişti. William Morris, el ilanlarını bisikletiyle dağıtırdı, Clarion Bisiklet Kulübü sosyalist fikirleri yarışlar ve buluşmalar aracılığıyla tüm ülkeye yaymayı hedefliyordu.

Bisikletin altın çağı Somerset Maugham’ın Cakes and Ale, Jerome K. Jerome’un Three Men on the Bummell ve Wells’in The Wheels of Chance kitaplarında ölümsüzleştirilmişti, lakin çokça bisiklet kazası da oluyordu. Mark Twain, “Taming the Bicycle” (Bisikleti Evcilleştirmek) başlıklı denemesinde köpeklerle çarpıştığını ve kolunu kırdığını hatırlatıyor, denemesini şöyle bir tavsiyeyle bitiriyordu: “Bir bisiklet alın. Katiyetle pişman olmazsınız, şayet yaşarsanız.” Thomas Hardy ise Bath ile Bristol ortasında Rover marka bisikletinden düşmüş ve latifeyle karışık “merhametli bir kömür çalışanının çuvallarından biriyle zımparalandığını” söylemişti. Lakin muharrirler ortasında en bahtsızı bisiklet mesleği boyunca uzun bir kaza listesi oluşturmayı beceren George Bernard Shaw olmalıydı. Bisikletiyle yokuş aşağı kaptırırken çamurluğuna sıkışan taş tekerini kilitlemiş ve “efsanevi bir düşüşe” sebep olmuştu. Hertfordshire’da diğer bir zirveden yokuş aşağı hızla inerken de yolda yürüyen bir bayana çarpmamak için gidonu apansız kırmış ve hızının üzerine çakılmıştı. Karşılaştığı en büyük tehdit ise Londra trafiğiydi. Haymarket’tan National Gallery’ye gerçek ilerlerken bir at otomobiliyle çarpışmış, kendini “at bacaklarından, otomobil tekerlerinden ve dönmeyi sürdüren bisiklet aksamından oluşan bir ormanda” bulmuştu.

Yine de, en acemice kusur mükafatını herhalde Simone de Beauvoir alırdı. Çocukken pedal çevirmesine müsaade verilmeyen De Beauvoir (annesi bisikleti bedensel zevklerle bir tutuyordu), bisiklet sürmeyi işgal altındaki Paris sokaklarında sevgilisi Nathalie Sorokine’in bisikletiyle öğrenmişti: “Bir seferinde bir köpekle bir defasında de iki bayanla çarpıştığımı saymazsak, kolaylıkla hallediyordum ve çok memnundum.” Annesi haksız olmayabilirdi. Jean-Paul Sartre’a yazdığı mektuplar bisiklet sürmenin hazzından çokça bahsediyor, onu adeta “şehvetli bir haspa” üzere hissettirdiğini söylüyordu. Tipik bir kazasında, yokuş aşağı süratle inerken yokuşu tırmanan bisikletçilerin yoluna girmiş ve gidonu yanlış tarafa kırıp yoldan çıkmıştı. Olayın sonu morarmış bir göz, derisi sıyrılmış bir yüz ve kırılmış bir dişten oluşan büyük bir enkazdı. Tekrar de, İkinci Cins kitabında anlattıklarına bakılırsa, hiçbir kaza bisiklet sürmenin insanı ne derece güçlendiren bir tecrübe olduğuna dair kanaatini etkilemişe benzemiyordu:

“T. E. Lawrence, 18 yaşında, bisikletle Fransa’yı bir baştan bir başa dolaşmıştır, genç bir kızın bu türlü bir seyahate çıkmasına asla müsaade verilmezdi…. Meğer bu türlü deneyimlerin değer biçilemez bir tesiri vardır: Birey, lakin o vakit özgürlüğün ve keşfin verdiği sarhoşlukla yeryüzünü kendi konutu üzere görmeyi öğrenir.”

Bisikletin ritmindeki şey, tahminen de döngüsel hareketi, Fransız varoluşçuluğuna da nüfuz etmişti. Albert Camus’nün yanı sıra editör Pierre Gallimard da bisiklete düşkündü. Sartre, yürümenin monotonluğu yerine bisiklete binmeyi tercih eden bir bisiklet tutkunuydu. De Beauvoir, günlüğünde Sartre’ın “yokuş üst süratle bisiklet sürmekten nasıl keyif aldığını” yazıyordu. Varlık ve Hiçlik kitabında bir şeye sahip olmanın tabiatını bisiklet üzerinden incelerken, “bisikletin bana ilişkin olması için gereken parayı ödemem yettiği halde bu aidiyeti idrak edebilmem için bütün hayatım gerekecektir,” diyerek pek çok bisikletçinin niyetlerini yansıtıyordu.

Dünyanın en meşhur bisiklet yarışına konut sahipliği yaptıkları düşünülürse, Fransızların bisiklet tutkusu şaşırtan değil. Ernest Hemingway de Fransa’da bisiklet yarışlarında bahis oynamış, Güneş de Doğar romanındaki sahneleri betimleyebilmek için gerekli jargonu bu türlü öğrenmişti. Samuel Beckett’in ise bisiklet tutkusu 1920’lerde Fransa’da Loire Vadisi’ne yaptığı bir seyahat sırasında başlamıştı. Beckett, her vakit bir spor tutkunuydu (boksu, ragbiyi, motorsikletleri ve kriketi severdi) lakin yazılarında bisiklet başka bir yere sahipti. En meşhur oyunu Godot’yu Beklerken’i yazarken Paris–Roubaix yarışında izlemek için beklediği ünlü Fransız bisiklet yarışçısı Roger Godeau’den ilham almıştı. Bu hayalperest bir yaklaşım olabilir, fakat daha somut biçimde söylemek gerekirse, Beckett bisiklette hayatın metaforunu bulmuş üzereydi: 1932’de George Reavey’e yazdığı bir mektupta “Ölene kadar buradayım, asalet dolu yollarda bir yabancının bisikleti üstünde ağır ağır ilerleyeceğim.”

Nihayetinde, müellifleri cezbeden bisikletin sunduğu tek başınalık ve özgüven duygusu olabilir. Henry Miller çok sevdiği tek vitesli, frensiz bisikleti hakkında şöyle diyordu: “Bisikletin üzerinde saatler geçirmeyi alışkanlık haline getirdikten sonra, arkadaşlarıma giderek daha az gereksinim duymaya başladım. Bisikletim artık yegâne dostum oldu. Ona bel bağlayabilirdim, bunu arkadaşlarım için söyleyemezdim.” HG Wells de emsal hissediyordu: “Bisikletin üzerinde bir yetişkin gördüğümde, insan ırkının geleceği için ümitsizliğe kapılmam. Ütopya’da bol ölçüde bisiklet yolu olacak.” Edebiyat tarihimizde zati var.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Charlotte Jones’un The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.