Paris Komünü’nün hayatta kalışı: Kristin Ross ile söyleşi

Kristin Ross New York Üniversitesi’nde Mukayeseli Edebiyat profesörü. Son kitabı, Ortak Lüks: Paris Komünü’nün Siyasal Tahayyülü (Metis, 2017), komünü tarihi isyana götüren fikirlerin ve hasretlerin ustalıkla bir incelemesi. ROAR Magazine editörü Jerome Roos onunla Komün’ün mirası, 19. yüzyıl radikal niyeti ve günümüzde komünal tahayyülün tekrar doğuşuyla ilgili konuştu. Söyleşinin çevirisini Dünyanın Yerlileri’nden naklediyoruz.

---

Paris Komünü neredeyse yüz elli yıldır çalışıldı ve tartışıldı. Sizin kitabınız bu tarihi olayın anlaşılmasına ne katıyor ve neden artık yazmaya karar verdiniz?

Birçokları üzere ben de 2011 sonrasındaki çabaların, devletin özel olarak nitelediği alanları kamulaştırma, mekânı ele geçirme (Oakland’dan İstanbul’a, Montreal’den Madrid’e) üzerine kurulu politik stratejisi karşısında afalladım. Dünya çapında militanlar işgalin mekân-zamanını deneyimliyorlardı, bunun gündelik hayatta yarattığı temel değişimlerle birlikte. Kendi mahallelerinin stratejik hareketler için cephelere dönüştüğünü ve kentsel mekânla olan duygulanımsal bağlantılarında derin bir dönüşümü deneyimlediler.

Benim kitaplarım her vakit spesifik durumlara yönelik müdahalelerdir. Günümüzdeki olaylar beni, birçokları için isyandaki bir kentin bir çeşit paradigması olarak yerini koruyan Paris Komünü üzerine düşünmeye sevk etti. 1871’in baharında Paris’te, zanaatkarlar ve komünistler, emekçiler ve anarşistler kenti aldıklarında ve hayatlarını işbirliği ile federasyon unsurlarına nazaran örgütlediklerinde neler olduğunu tekrar ortaya koymaya karar verdim.

Komünarların askeri hareketleri ve yasamayla ilgili tartışmaları üzerine çok şey yazılmış olsa da, isyancıların buluşlarını o denli bir halde ele almak istedim ki bugünün birtakım meseleleri ve amaçları en canlı hâliyle ortaya çıkabilsin. Örneğin milletlerarası konjonktürü tekrar biçimlendirme muhtaçlığı yahut sanatın ve sanatkarların durumu, emeğin ve eğitimin geleceği, komün-biçimi ile ekolojik teori ve pratiğin alakası: Bunlar benim meşguliyetlerimdi.

Paris Komünü her vakit sol için kıymetli bir referans noktası olmuştur ancak bugün için yeni olan şey bütün bir politik tahayyülü mezara götüren 1989-sonrası politik bağlam ve devlet sosyalizminin çöküşü. Kitabımda, Paris Komünü bu tarih yazımından bağımsız bir biçimde ortaya çıkıyor ve sosyalist devletin merkeziyetçiliğine net bir alternatif sunuyor. Birebir vakitte benim fikrime nazaran Komün hiçbir vakit Fransız ulusal tarihinin vermeye çalıştığı Cumhuriyet’in kuruluşunda radikal bir kısım rolüne kolay kolay uymuyor. Onu araçsallaştıran bu iki tarihsellikten özgürleştirerek, Komün’ü tekrardan politik bir müdahalenin laboratuvarı olarak görebileceğimizden emindim.

Ortak Lüks ne Paris Komünü’nün bir tarihi ne de klasik manasıyla bir siyaset teorisi yapıtı. Tarihçiler ile siyaset teorisyenleri Komün tarafından oluşturulan heybetli literatürün birçoklarından sorumlular ve ikincilerin durumunda (komünist, anarşist ya da hatta Alian Badiou üzere filozoflar olsunlar) bu, olaya halihazırda formüle edilmiş bir teorinin bakış açısından yaklaşmak manasına geliyor. Komünarların hareketleri belirli bir teoriyi destekleyecek ampirik bilgi fonksiyonu vazifesi görüyor, öteki türlü olması gerekirken, güya maddi dünya soyutun mahallî bir tezahürüymüş üzere.

Bana nazaran, bu, zavallı Komünarları sırf ideoloji yapmaya ağırbaşlılık katmak için mezarlarından kaldırmakla eş manalıdır. Benim yaptığım ise birkaç yıllığına Komünarların ve vaktin birkaç gezgininin ürettiği anlatılara kendimi vermek oldu. Sırf ne yaptıklarına değil, yaptıkları hakkında ne düşündüklerine ve söylediklerine, kullandıkları, üzerine hengame ettikleri, geçmişten ve uzak bölgelerden aldıkları ve reddettikleri sözlere yakından baktım.

Mücadeleleri hakkındaki bu anlatılar (ve şanslıyız ki okuma-yazma bilen Komünarların birçok tecrübeleri hakkında bir şeyler yazmayı tercih etmiş) halihazırda önemli teorik evraklar. Ancak siyaset teorisyenleri bunları bu türlü görmüyor. Bu nedenle Komün hakkında var olan siyaset teorisinden çok az faydalandım ve bu nedenle en nihayetinde, politik isyan anlarına zirveden bakarak onları tek bir kavram, teori yahut tarihî ilerlemenin anlatısı olarak gören siyaset teorisyenlerinin varoluşumuza ziyan verdiğini düşünüyorum. Tarihî olayların tanrısal bir bakış açısıyla incelenmesini yahut günümüzün “tereciye tere satan” bilgeliğine sahip, geçmişin yanlışlarını düzelten bir bakış açısından okunmasını makul bulmuyorum.

Komün üzerine yapılmış sayısız tahlili ve yorumu, hiçbir şeyden değil fakat bu üslup yanılgıları sıralama yahut her şey olup bittikten sonra yapılan işi sorgulamadan ibaret olduğu gerekçesiyle (birçoğu Komün’ün anısına sempati besleyen beşerler tarafından yazılmış olsa da) görmezden geldim. Olayın başka bir fenomenolojisini kurmak ve tarihçiler tarafından üzerine konmuş birtakım izdüşümlerden bağımsız başımda canlandırabilmek için büyük bir taban temizlemesi yapmam gerekti. Sana onu nasıl değerlendireceğini, düşüneceğini ve hakkında konuşacağını olay ve ölçüsüzlükleri öğretir.

İşçileri de düşünür olarak görmeye başladığın vakit (bu bakış açısını Jacques Rancière ile karşılaştığım ve erken periyot birtakım çalışmalarını çevirdiğim vakit öğrenmiştim) hikâyeyi eskisi üzere anlatamıyorsun artık, yani, örneğin anlatıyı çok uzun vakittir denetim eden iki gelenek üzere: Resmi devletçi-Komünist tarih yazımı bir yanda, öbür yandaysa Fransız ulusal kurgusu. Bu geçmiş tecrübeleri tekrar kendi şartlarıyla değerli kılmak ve artık, şu anda bize görünür kılabilmek için tekrar biçimlendirmek ve şekillendirmek gerekiyor.

Bir devletin bürokrasisini oluşturan toplumsal hiyerarşileri adım adım ortadan kaldırmak için birlikte hareket eden bireylerin kelamlarına ve aktifliklerine ağırlaşarak, Komün’ü tarihi olarak (yani bitmiş gitmiş geçmişe ilişkin olarak) ve birebir vakitte muhtemel bir geleceğin biçimlendirilmesi olarak düşünüyorum. Kendi tarihi periyodunun bir kesimi olarak göstermeye çalıştım, hakikaten bu tarihi aşan ve tahminen de bize dünya çapındaki bir demokrasi ve ihtilal ismine yapılmış en derin ve uzun ömürlü talepleri içeren bir halde de.

Yani kitap şimdiki çabalarımız süregiderken siyaseti farklı bir halde düşünmemizi ve yapmamızı sağlayacak bir tarih yazımı ortaya çıkarma yolum. Komün bir yandan kapitalist çağdaşlaşmanın öbür yandan yararcı devlet sosyalizminin çizdiği yola farklı bir alternatif oluşturuyor. Bu gittikçe daha fazlamızın paylaştığını düşündüğüm bir proje ve bu yüzden bu kitabı yazdım.

Komün sonrasına 72 günlük “işleyen varoluşu”ndan daha fazla ağırlaşarak eski Komünarların ve çağdaşlarının çabalarında ve fikrinde Komün’ün politik tahayyülünün sürmesinin sayısız formunu ortaya çıkardınız. Bu açıdan Komün’ün en kıymetli mirasının ne olduğunu düşünüyorsunuz?

Komün “ölümden sonraki yaşamına”, hayatta kalışına yoğunlaştığım kadar çok yoğunlaşmadım. Daha evvelki kitaplarımdan birinde, May ’68 and Its Afterlives‘da [Mayıs 68 ve Geriye Kalanlar, Çeviren: Fahrettin Ege & Yağız Ay, BS Kitap] pozisyon, başlıktan da anlaşılabileceği üzere, bir hafıza çalışmasından daha fazlasıydı: ’68 isyanları on, yirmi, otuz yıl sonra nasıl temsil edildi ve tartışıldı. Bugün Paris Komünü’nün “tekrar ortaya çıkışı” olarak görmeyi tercih edenler tarafından yapılmış çok farklı çalışmalara şahit oluyoruz: Şangay Komünü ya da örneğin Çin Kültür Devrimi’nin öteki tarafları üzerine çalışmalar yahut Zapatistaları 1871’in kimi istikametlerinin tekrar ortaya çıkışı olarak gören çalışmalar.

Ortak Lüks, öte yandan, Komünarların ömür aralığıyla hudutlu ve kapsama alanı coğrafik. Olayın şok dalgalarının, Finlandiya’daki Kropotkin’e yahut İzlanda’daki William Morris’e ulaşmasını ya da Komün’ü sonlandıran kanlı katliamdan sonra Londra, İsviçre yahut öbür bir yerde sıkışmış vaziyette olan Komünar sürgünleri ve mültecileri yeni geniş kapsamlı politik ağlara ve hayat biçimlerine yönlendirmesini inceledim. Bu sonun, binlerce insanı vefata götüren devlet şiddetinin Kanlı Haftası’nın aşırılığı ve kanlılığı, takip eden yıllarda ortaya çıkan hayatta kalma, tekrar icat etme ve siyasal transfer yollarını gizleyen denetim edilemez bir tuzak olduğu sık sık kanıtlandı ve bu duruma kitabın sonraki kısımlarında değiniyorum.

Tarihçiler tarafında bütün olayı trajediyle biten 72 günlük bir kısma kilitlemeye dair neredeyse bir istek var. Bu açıdan Komünar fikrin Paris sokaklarındaki vahşetten ötesine uzanışını, sürgünlerin İngiltere’deki ve İsviçre’deki destekçileriyle buluşmalarıyla süregitmesini incelemek istedim. Bu türlü yaparak, elbette ki, bir hareketin kanısının ve teorisinin hareket içinde ve sonrasında ortaya çıktığını söyleyen Henri Lefebvre ile tıpkı fikirdeyim. Uğraşlar hem yeni politik harekete biçimleri ve yolları hem de bu pratiklerin ve biçimlerin yeni teorik anlayışlarını yaratırlar.

Bir noktada savunulabilir ki hayatta kalmanın [survival] (Fransızca’daki “survie” sözünün belirttiği üzere “yaşamdan sonraki yaşam) aldığı biçimler Komün’ün en kıymetli mirasını oluşturuyor: Süren “işleyen varoluşu”, hayatta kalanların ve destekçilerinin katliam faciasının her şeyi bir sona erdirmesine müsaade vermemesi.

Daha sembolik bir noktadan, hakikaten, Komün’ün ortaya çıkardığı niyetin bıraktığı miras kitap için seçtiğim başlıktaki mana demetlerinde ortaya çıkıyor: ortak lüks. Komün esnasında örgütlenen Eugène Pottier, Courbet ve başka zanaatkârların yazdığı Manifesto’nun son cümlesinde gizlenmişken buldum bu tabiri. Onlar için tabir kamusal hoşluk üzere bir şeye dair talebi tabir ediyordu – herkesin güzele gidecek kaidelerde yaşamaya ve çalışmaya hakkı olduğu fikri, sanat ve hoşluğun seçkin kesitin zevkine ayrılmaması, bilakis gündelik kamusal yaşama entegre olmaları talebi.

Bu, dekoratif sanatçı ve zanaatkârların “dekoratif” bir talebi üzere gözüküyor olabilir, ancak bu talep, esasen servet dediğimiz şeyin, bir toplumun neye kıymet verdiğinin bütüncül bir tekrar icadına yönelik bir davetten daha azı değil. Servetin değişim-değerinin ötesinde yine icadına davet. Elisée Reclus ve Paul Lafargue üzere Komün mültecileri ve Peter Kropotkin ile William Morris üzere gezginlerin çalışmalarında, “ortak lüks” formunda isimlendirdiğim şey ekolojik bir insan toplumu öngürüsüne dönüşüyor. Geç 19. yüzyılda bu jenerasyonla ölmüş ve 1970’lerde Murray Bookchin üzere figürlere kadar yine hayata dönmeyen Reclus, Lafargue ve arkadaşlarının çalışmasının ekoloji teorisyenlerinin odak noktası haline gelmesi çarpıcı.

Bu çalışmalar heyecan verici, ama genelde Komün tecrübesinin bu muharrirlerin ortaya koyduğu ekolojik perspektifin nasıl da kesimi olduğunu dikkate almakta başarısız oluyorlar. Komün tecrübesi ve acımasız baskılanışı, onların tahlillerini daha da uzlaşılmaz hale getiriyor. Onların görüşüne nazaran, kapitalizm gezegenin ekolojik bozuluşuna sebep olan pervasız bir atık sistemi. Ekolojik krizin kökleri merkezileşmiş ulus devlette ve kapitalist ekonomik sistemde bulunuyor. Sistematik bir sorunun da sistematik bir tahlile muhtaçlık duyduğunu inanıyorlar.

Önceki soruyu takiben, Komün’ün Marx’ın o zamanki kanısına yaptığı derin etkiyi bilhassa vurguluyorsunuz. 1871 olaylarının Marx’ın kapitalist gelişmeye ve post-kapitalist bir topluma geçişe yönelik anlayışını nasıl değiştirdiğini yahut derinleştirdiğini kısaca tartışabilir misiniz?

Baharda Paris sokaklarında yaşanan dönüşümü, Marx bulunduğu uzaklık ve Versaillais’ın kırsaldaki Fransız halkına ve yabancılara hakikat bilginin ulaşmasını engellemek için koyduğu sansür duvarı (kendi sözleriyle ” palavralardan bir Çinli duvarı”) birine ne kadar imkan tanıyorsa o kadar biliyordu. Komüne baktı ve devlet tahakkümü altındaki gündelik hayatın bir karşıtını, hayatında birinci defa evvelden yazılıp-etmemiş kapitalist olmayan bir hayatı kanlı ve canlı olarak görüp etkilendi. Birinci kez insanların fiyatlı köle değil de kendi ömürlerinin sahibiymiş üzere davrandıklarını gördü.

Ortak Lüks’te Komün’ün varoluşunun Marx’ın fikrine, daha da kıymetlisi gittiği yola getirdiği derin değişimleri listeledim: Komün’ü takip eden on yılda köylü problemine, Avrupa ötesindeki dünyaya, kapitalizm öncesi toplumlara, ve sosyalizme giden yolların çoğulluğu üzerine gösterdiği yeni dikkat. Yabancılaşmamış emeğin esasen neye benzediğini görmek Marx’ın teorisini güçlendirmekle bir arada teori kavramıyla bir kopuşa sebep olma üzere paradoksal bir tesire neden oldu.

Nitekim söylemek gerekir Komün’ü Marx’ın yahut kitapta tartıştığım öteki bilindik gezgin entelektüellerin yörüngelerine bağlamaktansa Kropotkin, Marx, Reclus ve Morris, kunduracı Gaillard ve öteki daha az bilindik gezginlerin niyet ve pratiklerini olayın ürettiği ilişkisel ağ ile birlikte dokuyorum: Bir çeşit “aşağıdan globalleşme.”

Komün’ün ani uyanışındaki sosyalist tahayyül sırf son isyanla değil, Ortaçağ İzlandası’nda, Rusya’da ve öteki yerlerdeki antik kırsal köylü komünlerinin komünist potansiyeli, anarşist komünizmin başlangıcı ve bugün ekolojik bir perspektif diyeceğimiz şeyle dayanışmanın derin bir tekrar düşünülüşü tarafından da beslenmektedir.

Komün’ün “sol fraksiyonlar ortasındaki ayrışmaları eriten” ortak bir proje olduğunu belirtiyorsunuz. Emsal halde, isyanın arifesinde, komünizm ve anarşism ortasındaki yahut Marx ile Bakunin ortasındaki ayrışmaya çok vurgu yapan sekter tartışmalara pek sabrınız yok. Komün’de ne vardı ki bu farklı eğilimlerin ortak bir emel bulabilmelerine imkân tanıdı, ve sol bugün bu tecrübeden ne çıkarmalı?

Hayat sektercilik için fazla kısa. Komün’de ve arifesinde sektercilik yok değildi. Aslında, Komün’den çabucak sonraki yıllarda sol Marx ile Bakunin ortasındaki kavgalarla kırılmalar yaşamış olarak görülür. Birinci Enternasyonel’in sonlanmasına neden olan Marksistlerle anarşistler ortasındaki, hâlâ daha bugün ekonomik sömürünün tüm kötülüklerin kökeninde yer aldığına inananlarla onların karşısında politik tahakkümün merkezde olduğunu savunanlar ortasında daima öne çıkan bir arbede.

Kitabımda yapmayı tercih ettiğim şey Marx ve Bakunin’i, o devirde olup biten hakkında öğrenebildiğimiz tek şey hengameleri olan bu iki ak sakallıyı şimdilik sahneden indirmek ya da en azından kenarlara iterek öteki ne var ne yok onu görebilmek. Keşfettiğim şey ne Marksizme ne de anarşizme körü körüne bağlı olan, gerçekten iki fikir bütününden de ustalıkla faydalanmış bir dolu değişik insan.

Bu bana militanların bugün politik yaşantılarını nasıl geçirdiğini anımsatıyor, tahminen de bu her iki taraftan da en sekter tiplerin sahneden çekilmesiyle ilgilidir. Yeniden de, benim kitabım da sekter ataktan nasibini aldı: Marksist yahut anarşist sınırın peşinden yeteri kadar gitmemekten, neredeyse eşit sayıda!

Günümüzdeki birçok hareket kendi çabalarında Komün ruhuna geri dönüyor üzere. Vaktimizde komünal bir tahayyülün canlanışını deneyimlediğimize inanıyor musunuz? İşgal temelli politik stratejileri ve kentsel mekânın siyasetine yönelik yenilenen ilgiyi neye bağlarsınız?

Bugün komünal tahayyülde bir canlanma olduğunu düşünüyorum, ama kentsel mekân siyasetinde merkezlendiği konusunda size katılmıyorum. Kent bugün genç insanlara genelde üç seçenek sunuyor: işsizlik, düşük fiyatlı iş yahut anlamsız iş. Birçoğu çabayı ve toplumsal işbirliğini ören hayatlar sürmek için kırsala taşınmayı tercih ediyor. Bugünkü çeşitli çabalar üzerine düşündüğümde, bilhassa de bağlamını en çok bildiğim Fransa’da, genelde kırsal alanlarda süregidiyorlar ve kapitalist çağdaşlaşmanın “arkaik” saydığı bir hayat üslubunu savunmaya çalışıyorlar. İşgalciler içine kapanmış bir dünyaya çekilmeyi yahut kendine göndermeliliğin izole edilmiş havuzlarında girdap oluşturmayı içermeyen bir çeşit bölgesel kendi kendine yeterlilik yaratmaya çalışıyorlar.

Bu ortada, bu istek Komün’ü takip eden periyotta hayli güçlü bir halde ortaya çıktı ve bu husus üzerine İsviçre’deki Jura dağlarında izolasyonun tehlikelerinin farkında olan mülteciler ve destekçileri ortasında geçen birçok farklı tartışmadan uzunca bahsettim. Bölgelerin ve alanların şuanki komünal işgali hakkında bildiklerime nazaran, işgalciler ve Zadistes sadece Paris Komünü’yle değil 1970’lerdeki Larzac üzere daha yakın gayretler ve Bernard Lambert üzere o devirden kıymetli figürlerle bir soydaşlık kuruyorlar. En nihayetinde, 1973’te Larzac yaylasında durup Fransız ordusu tarafından topraklarında sürülmek istenen mahallî çiftçilere dayanak olmak için Fransa’nın dört bir yanından ve ötesinden gelen binlerce bireye “köylüler bir daha asla Versailles’in tarafında olmayacak.” diyen Lambert idi.

Lambert klasik metni Les Paysans dans la lutte des classes’da kentli çalışanlarla köylüleri kapitalist çağdaşlaşmaya karşı tıpkı pozisyona koyarken, kitabımdaki ana karakterlerden Komünar Elisée Reclus’un 1899 tarihli broşürü “A mon frère, le paysan.” ile tıpkı retorik stratejisini öne sürüyor. Ve kırsaldaki Fransızlara yönelik (fakat onlara hiç ulaşmamış) olarak kuşatma altındaki Komünarlarca 1871 Nisan’da yazılmış “Au Travailleur des campagnes.” isimli broşürle de birebir strateji. Lambert’i alıntılarsak: “Paysans, travailleurs, même combat.”

Bugün, ZADların (zones à defendre, yahut “savunma bölgeleri”) ve Fransa’da Nôtre-Dame-des-Landes’daki yahut Turin’in çabucak dışındaki No TAV üzere komünlerin, işe yaramaz ve dayatılmış olarak görülen büyük altyapı projelerine devlet tarafından verilen alanları işgal eden bu yerleşmelerin varlığı besbelli bir biçimde farklı ve dövüşken bir kırsal ömrün ortaya çıkışının işareti. Endüstriyel tarım alanlarının yok edilişine, su ve öteki kaynakların özelleştirilmesine, devlet tarafından gerçekleştirilen Firavunvari altyapı projelerine karşı çıkan bir kırsal hayat. Ve birebir vakitte kırsal hayat fizikî ve kültürel gerçeklikleri ile sermayenin aynılaştırıcı mantığına karşı çıkan bir alan olarak savunuluyor. Yer değiştirmeyi reddederek kendilerini gayretin merkezine koyuyorlar.

Benim anladığım kadarıyla, komün biçiminin tekrar harekete geçişi, kısmen, bedeli bu merkezleri kenar mahallelere ve etrafına bağlayan bağların yokoluşu olan imtiyazlı finansal metropol merkezlerinin bölgesel bir ağının oluşmasını engellemeyi amaçlıyor. Finans sermaye giderek daha fazla işçi ile kaynağı, giderek daha yüksek süratte ve giderek daha yüksek ölçekte servetin belirlenmiş yerleri ortasında irtibatın, metaların ve hizmetlerin taşınmasına çektiği için, bu kırsal ya da yarı-kırsal tabiattaki dış mahalleri bekleyen şey, bir cins uzatılmış çölleşmedir.

Bugünlerde militanlar genelde kendilerini bariz bir biçimde yeni ve neoliberal bir gerçeklikle savaşırken görüyor, ama bence neoliberalizmi kapitalizmin bariz olarak yeni bir basamağı olarak görüp görmemenin pek bir değeri yok. Karşı çıktıkları kapitalist dünya bildiğim kadarıyla 1970’lerin birinci yıllarında çıkmış Henri Lefebvre’nin yazdığı Mekanın Üretimi kitabında derinlemesine tahlil ediliyor. Kitapta kapitalizmde mekânın “planlanışının” nasıl üç kesimli bir hareket olduğunu inceliyor: homojenlik, parçalanmışlık ve hiyerarşi.

Homojenliğin üretimi etraftaki zayıf noktaları domine eden merkezler yahut metropolitan noktalarla birleşmiş bir global sistemle garanti altına alınıyor. Tıpkı vakitte, mekân daha âlâ araçsallaştırılmak ve faydalanılmak için modüllü hale getiriliyor: başka mahallî fonksiyonlara sahip olan özerk, Taylorize edilmiş parsellere milimetrik kağıt üzere bölünüyor. Ve giderek daha şuurlu ve güvenilmez bir strateji bütün kırsalı ve kenar mahalleleri, küçük ve orta ölçekteki uydu kentleri, banliyöleri ve kırsal hayatın bozulmasından geriye kalan çıplak toprakları (metropolün bütün bu yarı-sömürgelerini) denetim edilmeye, yakından izlenmeye ve sıklıkla çabuk bir çöküşe mahkum edilmiş bölgelere dönüştürüyor.

Böylesi çağdaş gayretleri ve işgalleri, Paris Komünü üzere (gereklilikten ötürü) lokal bazlıdır. Belirli bir alana bağlılar ve bu prestijle spesifik bir siyasal tercihte bulunuyorlar. Mekâna bağlı telaşları ve dilekleri paylaşıyorlar. Ancak amaçlarında yerelci değiller. Komünarlar, hatırlamak gerekli ki, keskin bir biçimde devlet karşıtıydılar ve ulusa kayıtsızdılar. Komün’ün altında, Paris, komünlerin memleketler arası federasyonunda otonom bir ünite olmak istiyordu.

Bu bakımdan Komün her türlü imkanları aksiyonda o denli öngördü ki federasyon projesi üzere altından kalkamayacağı ve bir istek yahut niyet olarak kalacak projeler bile derin bir mana barındırıyor. Nôtre-Dame-des-Landes ve No TAV üzere alana mahsus uğraşlar Paris’in Komünle başarmaya vakit bulamadığı üsluptaki milletlerarası federasyona ulaşmak için bugün daha yeterli bir konumdalar.