Modern çağın en çarpıcı simgesi araba yahut akıllı telefon değil, tavuk nugget. Tavuk, şu anda ABD’de en çok tüketilen et çeşidi, 2020’ye kadar tüm dünyanın da birinci tercihi olacağı öngörülüyor. Geleceğin medeniyetleri insanoğlunun “yılda 50 milyon tavuk” alışkanlığının izlerini, fosil kayıtlarında antroposen olarak isimlendirdiğimiz devrin belirleyicisi olarak kabul edecekler. Lakin tüketim alışkanlığımızdaki bu dramatik değişimin sebebinin insan faaliyetlerindeki genel değişimden çok kapitalizmle ilgilisi var. Bir ekonomik sistem olarak görmemiz öğretilmiş olmasına karşın, kapitalizm yalnızca iş hiyerarşilerini düzenlemekten ibaret değil. Kapitalizm, güç ve paranın birleşerek doğayı bir kâr sistemine dönüştürmesi sonucunda olan şey. Doğayı algılama biçimimiz kapitalizme çok şey borçlu.
Her medeniyetin kendine has bir “biz” ve “onlar” ayrımı var, fakat sırf kapitalizmde bu ayrım “doğa” ve “toplum” ortasında. Kökleri de sömürgeciliğe dayanan, şiddetle ve sıkı sıkıya denetlenen edilen bir hudut çizgisi.
Kristof Kolomb devrinde biçimlenmeye başlayan kapitalizm tuhaf bir ikili nizam yarattı. “Doğa”, filozofların zihinlerinde, Avrupalı imparatorlukların siyasetlerinde ve global finans merkezlerinin hesaplamalarında “toplum”un zıddı bir söz haline geldi. Bir kâr mahali, kapitalistler ve fatihler tarafından kullanılmayı bekleyen karşılıksız armağanlar tedarikçisi olarak algılanmaya başladı.
Bu tabiat anlayışının tehlikelerinden biri hem insanların hem de hayvan ömür kalitesinin eşzamanlı olarak aşınmasıydı. “Ucuz doğal kaynaklar” olarak tanımladığımız şey yalnızca ormanları, tarlaları ve ırmakları değil insanlığın büyük çoğunluğunu da kapsıyor. Kolomb ile Sanayi İhtilali ortasındaki periyotta, köleleştirilmiş Afrikalılar, Asyalılar, yerli halklar ve nerdeyse tüm bayanlar bu “doğa”nın bir kesimi hâline gelerek ucuz iş gücü olarak muamele gördüler. Beşerler bu kadar az pahayla muamele gördüğünde, kapitalizm şartlarında hayvanların (özellikle de yiyebilmek için para verdiklerimizin) makûs kaidelerde yetiştirilmesi (üretilmesi) şaşırtan değil.
Hayvanlar, son beş yüz yıldır, II. Dünya Savaşı’ndan sonra yeterlice ivmelenen beslenme dönüşümünün odağında yer alıyorlar. Çağdaş dünyanın oluşumu sığırların, koyunların, atların, domuzların ve tavukların Yeni Dünya’ya taşınmasına bağlıydı, bu da 1942’den sonra mikropların, askerlerin ve bankacıların ölümcül artışına yol açtı. Besin akademisyeni Tony Weis’ın ünlü kalıbını kullanırsak, kapitalizmin “ekolojik toynak izi” bu tarihten itibaren radikal biçimde globalleşti. Weis’a nazaran, kişi başına düşen et ve yumurta tüketimi iki katına çıktı, kesilen hayvan sayısı ise 8 milyondan 64 milyona ulaştı, yani sekize katlandı.
Yemeklerinin nereden geldiğiyle ilgili romantik bir bakışa sahip olanlar için çiğ et, işlenmemişten çok ham bir içerik olarak görülebilir. Durum tam zıddı. Yem ve yağlı tohumlar, Weis’ın “endüstriyel tahıl ve yağlı tohum hayvancılık kompleksi” olarak isimlendirdiği şeyin bir modülünü oluşturuyor. Tahıl pazarları, eti yalnızca ucuzlaştırmakla kalmayıp etin finansal araçları destekleyebilmesine de yol açtı. Örneğin, domuz karnı üzerine vadeli kontratlar, kullanılan ekinlerin tekdüzeliğini, homojenleşmesini ve endüstrileşmesini gerektiriyor. Bir diğer deyişle, süpermarketlerdeki çiğ et kapitalizmin ekolojisinin karmaşık ve ağırlaştırılmış yollarıyla pişiriliyor.
Nerede kâr varsa, orada kârı verimli gerçekleştirmek için her türlü teşvik vardır. Çağdaş et üretim sistemleri verimli bir yumurtayı ve 4 kiloluk yemi 5 haftada 2 kiloluk bir tavuğa dönüştürebiliyor. Hindinin üretim müddeti, 1970-2000 yılları ortasında neredeyse yarıya indi, günümüzde bir yumurtadan 16 kilogramlık bir hindiye yalnızca 20 haftada ulaşılabiliyor. Başka hayvanların üretimi de üreme, ağır besleme süreçleri ve global tedarik zincirlerinin kombinasyonu sayesinde emsal ilerlemeler kaydetti. Et tüketimindeki bu daima artışın sonuçları gezegeni de etkiliyor: Antropojenik karbondioksit emisyonunun %14,5’i çiftlik hayvanı üretimine bağlı.
Et üretiminin çevresel tesirlerinin endüstriyel tarımın denetimi altında olmadığı varsayılıyor. Tabiat sırf hayvanların alınıp çiftliklere yerleştirildiği ve sonrasında atıkların içinde kaybolduğu bir havuz olarak görülüyor. Tehlike, tabiat ve toplum ortasındaki yapay ayrıma inanıp “fabrika çiftçiliğinin” çevresel, “fabrika üretiminin” ise toplumsal bir sorun olarak algılanması. Aslında toplumsal her sorun çevresel, çevresel her sorun da toplumsal.
Tavuklar, kendi kendilerine nugget’lara dönüşmüyorlar. Kapitalistlerin ucuz iş gücüne gereksinimi var. 1492’de Avrupa’nın Yeni Dünya’yı istilasıyla bu ucuz iş gücü yerli halklar aracılığıyla kendini gösterdi. 16. yüzyılın sonlarına hakikat İspanyollar günümüzde Bolivya’da bulunan büyük gümüş dağı Potosi’de gümüş üretimini tekrar canlandırmaya çalışırlarken, yerli halklardan “yerliler” diye bahsetmeye başladılar. Bu yerli halklar ve köleleştirilmiş Afrikalılar sıkı çalışıp gereğince dua ederlerse uzak gelecekte bir gün topluma eşit bireyler olarak dahil olabileceklerini hayal ettiler.
Çalışmak, hiç eğlenceli olmadı. Fransızca ve İspanyolca’da iş manasına gelen travail ve trabajo kelimelerinin etimolojik kökeni Latince trepaliore sözüne bağlı. “Trepaliore” azap etmek ve acı çektirmek manasına geliyor. Lakin işlerin işleyişi değişti.
Bin yıl boyunca insanların birçok toprak ve denizle az yahut çok yakın ilgiler kurarak hayatta kalabildiler. Çalışmanın gerektirdiklerine ve amaçlarına sıkı sıkıya bağlı olmayanlar bile. Hayatta kalabilmek kesimlere değil bütünsel bilgiye dayanıyordu: Balıkçılar, göçebeler, çiftçiler, şifacılar, aşçılar üzere birçokları işlerini hayatın ağına direkt bağlı bir formda deneyim ettiler. Örneğin çiftçiler toprak tiplerini, havanın döngülerini, tohumları, velhasıl ekimden hasat vaktine kadar her şeyi bilmek zorundalardı. Bu işin keyifli olduğu manasına gelmiyordu, kölelere çoğunlukla vahşice davranılıyordu. Bu bütünsellik işlerin adil olduğu manasına da gelmiyordu: Lonca liderleri kalfaları, hükümdarlar köleleri, erkekler bayanları, yaşlılar da gençleri sömürdüler. Fakat iş daha bütünsel bir üretim anlayışıyla daha büyük bir dünya ve toplum anlayışına bağlıydı.
On altıncı yüzyılda bu sistem değişmeye başladı. Müteşebbis Hollandalı yahut İngiliz çiftçiler (sonrasında Madeiralılar ve Brezilyalılar) büyüyen milletlerarası işlenmiş besin pazarına gittikçe bağlandılar ve bunun sonucunda çiftçilerin çalışma suratı ile hasat ortasındaki bağa olan ilgisi arttı. Memleketler arası pazarlar mahallî değişimleri getirdi. İngiltere’deki yerler kırsal nüfusun büyük çoğunluğunu yıllardır gözettikleri, destekledikleri, hayatlarını üzerinden sürdürdükleri ortaklardan “özgürleştirmek” için ayrıştırılıp özelleştirildi. Yerleri değiştirilmiş kasabalılar diğer işler bulmakta, ya da başarısız olurlarsa bu yolda aç kalıp mahpusa girmekte özgürdüler.
Bu hikâye, tavuk nugget için hâlâ canlı ve geçerli. Kümes personellerinin maaşları çok düşük: ABD’de fast food zincirlerinde tavuğa ödenen her bir doların sadece iki senti kümes hayvancılarına gidiyor. Alabama’da yapılan bir araştırmaya nazaran tavuk kanadı kesen personellerin %86’sı üretim zincirinde daima tekrar eden doğrama ve kıvırma hareketleri sonucunda kronik fizikî rahatsızlıklar çekiyor, bu kaideler da doğal olarak personel bulmayı zorlaştırıyor. İş gücündeki bu boşluğu doldurmak için birtakım tavuk üreticileri saatine 25 sent ödeyerek mahpustaki mahkumları kullanıyorlar. Oklahoma’da tavuk şirketlerinin yöneticileri sömürgeci iş ve inanç sistemlerine dönüş yaparak 2007’de Hristiyan Alkolik ve Bağımlı Güzelleştirme Merkezi (Christian Alcoholics & Addicts in Recovery – CAAIR) isminde bir tedavi merkezi açtılar. Bağımlıları mahpus yerine bu merkeze gönderen yargıçlar sayesinde bu güzelleştirme programı devamlı bir personel arzı sağlıyor. Bu merkezde dualar tedavinin bir modülü olarak tavuk üretim sistemlerinde maaşsız işler ile yan yana sunuluyor. Şayet gereğince çalışıp gereğince dua ederseniz tedaviniz müddetince topluma tekrar katılma hakkı kazanıyorsunuz.
CAAIR çalışanları çoğunlukla genç ve beyaz olmalarına karşın kümes hayvancılarının birçoklarını azınlıklar oluşturuyor. Latin göçmenler ABD tarımının büyük bir modülü ve onların sağladığı bu ucuz iş gücü iki farklı sebebin yarattığı sınıfsal ayrımın bir sonucu. Bu sebeplerin birincisi ABD’de 1980’lerde et şirketlerinde sendikalaşmanın yok edilip yerini düşük fiyatlı göçmen emekçilerin alması. Oburu ise 1994’te Kuzey Amerika Özgür Ticaret Antlaşması (NAFTA) sonucunda Meksika’da istikrarsızlaşan ziraî tertip sonrasında kapitalizmin ekolojisiyle yerinden edilen ve ABD hududunun öbür tarafına geçip ucuza çalışan emekçiler.
Haritada bu iki devlet ortasındaki çizgi, son vakitlerde çok sağ tarafından kaygı dağıtmak için ve öncesinde de kapitalistler tarafından ucuz ve kârlı iş gücü bulmak için kullanılan güçlü bir soyutlama taktiği. Kapitalizmin altında ulusal topraklar, bölgesel yerler ve yeni göçmen iş gücü tıpkı anda üretiliyor.
Göçmen personeller, fakir kesimde endişelere neden oluyorlar. Bu panik, 17 ve 18. yüzyılda İngiltere’de aylaklara karşı sert maddelerle ve mecburi yoksulluğun en berbat tesirlerini ortadan kaldırmakla vazifeli hayır kurumlarının gelişimiyle sonuçlandı. Mahpus cezası tehditleri, fakirleri maaşlı işlerde çalışmaya itti. Maaşlı işler, insanların zekaları, dayanıklılığı ve maharetlerinden besleniyordu ve öbür bir çağdaş icadı, vaktin yeni bir yolla ölçümü aracılığıyla onları üretken emek konusunda eğitiyordu.
Emek pratiği kapitalizmin ekolojisini şekillendiriyorsa, bunun en vazgeçilmez makinesi de mekanik saat. Saat (para değil) yapılan işin bedelini ölçmede ana teknoloji olarak ortaya çıktı. Bu ayrımı yapmak değerli, zira kapitalizmin izini fiyat için çalışmak olarak düşünmek kolay. Lakin gerçek bu değil: 13. yüzyılda İngiltere’de ekonomik olarak etkin olan nüfusun yalnızca üçte biri hayatta kalmak için bir maaşa muhtaçlık duyuyordu. Maaşların hayatı, mekânı ve doğayı bu derece güçlü biçimde yapılandırmaya başlaması yeni vakit modelinin bir sonucu.
On dördüncü yüzyılın başlarında bu yeni vakit modeli endüstriyel faaliyetleri biçimlendiriyordu. Bugün Belçika’da bulunan Ypres üzere iktisadı dokumacılık üretimine bağlı kentlerde emekçiler kendilerini iş akışı ya da mevsimsel değişimler tarafından değil de daha soyut, doğrusal ve tekrar eden bir vakit biçimi tarafından düzenlenirken buldular. Ypres’te iş vakti kentin çanları yardımıyla ölçülmeye başlandı. Bu çanlar her vardiyanın başında ve sonunda çalıyorlardı. 16. yüzyıla gelindiğinde, vakit dakikaların ve saniyelerin sabit tik taklarıyla ölçülmeye başlanmıştı. Bu soyut vakit konsepti her şeyi biçimlendirmeye başladı: İş ve oyun, uyku ve uyanıklık, kredi ve para, tarım ve sanayii, hatta ibadet. 16. yüzyılın sonunda İngiltere’deki birçok kilisede artık mekanik saatler vardı.
İspanya’nın Amerika’yı fethi, kıta sakinlerine hem yeni bir mekân hem de yeni bir vakit anlayışı telkin etmeyi içeriyordu. Avrupalılar fethettikleri her yerde ne İsa’nın öğretilerinden ne de saatten haberi olan “tembel” yerli imajını yarattılar. Vaktin denetimi kapitalizmin ekolojisi için vazgeçilmezdi. 1553’ten itibaren İspanyol asilleri sömürgeleştirdikleri her ana kentin meydanına “en az bir genel saat” yerleştirmeye başladılar. Öbür toplumların kendileri geliştirdikleri zamansal kuralları vardı lakin dayatılan yeni iş rejimleri yerlilerin tempolarını ve tabiatla bağlantılarını yerle bir etti. Göklerden geldiğine inanılan ve karmaşık ve hiyerarşik vakit ve okumalardan oluşan Maya takvimi insanlara kozmosla bağları hakkında güçlü bir düzenleme sunuyordu. İspanyol işgalciler ise bu takvime yalnızca sömürgeci akınlarını takvimdeki kutsal anlara getirecek kadar hürmet duydular.
Tarihçi E. P. Thompson’ın ufuk açıcı çalısması Zaman, İş Disiplini ve Endüstriyel Kapitalizm’de gözlemlediği üzere, vaktin denetimi muhakkak bir mantığı izliyordu. “Gelişmiş bir kapitalist toplumda her şey tüketilmeli, pazarlanmalı ve kullanılmalıdır. Sadece ‘vakit geçirmek’ iş gücü için hakarettir.” Makul faaliyetlerin daha büyük üretim amaçlarına bağlılığı vakit kaybına müsaade vermiyordu ve saatin disiplini şiddet yoluyla tüm gezegene yayıldı.
Yeni sömürgelestirilmiş halka kapitalist vaktin bedel ve sistemini öğretmek, sömürgeci teşebbüsün temel kesimlerinden biriydi. 1859 yılından bir kayda nazaran, Avusturalyalı yerliler “artık NipNip’in (sömürgecilerin yıllık arazi biçme takvimi) avantajlarına sahiplerdi. Bu durum onlara evvelce sahip olmadıkları bir yılları takip sistemi sağlıyordu. Ay döngüleri evvelden onlar için kafiydi.” Lakin vaktin düzenlenmesi tıpkı vakitte bir direniş odağıydı. Öteki bir yerlinin günlüğünde yazılan şuydu: “Bu gece büyük bir Korroberry (yerlilerin manevî bir buluşması) vardı, onları bugünün pazar olduğunu söyleyerek geri çevirmeye çalıştım. Bana dediler ki ‘siyah adam için pazar yok.” Neden direniyorlardı? Zira emeklerinin sömürgeciler tarafından çalındığını pek düzgün biliyorlardı.
Zaman denetimi üstüne arbedeler günümüzde hâlâ devam ediyor. Kanunen, ABD’de kanatlı hayvan sınırlarında tavuk sürece suratının sonu dakikada 140 tavuk. Dal, Brezilya ve Almanya’daki dakikada 200 tavuk süratiyle yarışabilmek ismine devlete bu sonu kaldırması için baskı yapıyor. Besin zehirlenmesine ve iş kazalarına yönelik tasalar, meyyit tavuklardan daha çok kâr sağlayabilmek ismine şimdilik ikinci planda.
Kapitalizm kullanışlı tüm emek sistemlerini eş vakitli olarak denedi. Örneğin 1630’ların Brezilya’sındaki bir şeker pancarı ekimi günümüzde Bangladeş dokuma sanayisinin gözünden çağdaş bir sanayi operasyonu kabul edilebilir. Nasıl ki otomobil personellerinin kolaylaştırılmış üretim bantları ve fast food personellerinin tektipleştirilmiş hamburgerleri varsa, Afrikalı kölelerin de şeker monokültürünün kolaylaştırılmış görünümlerinde özelleştirilmiş işleri vardı.
Modern fabrikanın gerisinde daima birkaç sömürü katmanı mevcut. Çeşitli esaret biçimleri ve doğal kaynak istismarı sayesinde elde edilen hammaddelerle çalışan emekçiler fabrika müdürlerinden daha az maaş alıyorlar. Her şey, yerli ve ucuz emeğe (çoğunlukla kadınların) bağlı. Global fabrika global bir madene, global bir çiftliğe ve global bir aileye gereksinim duyuyor.
Dolayısıyla kölelik günümüze kadar devam etmeyi başardı. Birleşmiş Milletler’in kurumlarında biri olan Memleketler arası İş Örgütü’nün varsayımlarına nazaran günümüzde kölelik yapan 40 milyon insan var ve bu sayının büyük çoğunluğunu zorla evlendirilmiş bayanlar oluşturuyor. Mesela Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ndeki savaş vakti çalışma kampları, bu sanal iktisadın ardındaki fizikî altyapıya güç veren tantal üzere az toprak metallerini tedarik ediyor.
Ancak nasıl yöneticiler kâr elde etmenin yeni yollarını arıyorlarsa personeller de direnmenin yeni yollarını arıyorlar. Erken kapitalizmin ticari eserleri (şeker, gümüş, bakır, demir, orman eserleri, balıkçılık, hatta tahıl tarımı) Avrupa ve kolonileri için iş denetim stratejilerinin deney bölgeleriydi. Münasebetiyle bu alanlarda tarih boyunca daima çatışma mevcut. Grevler, isyanlar, müzakereler ve direniş kapitalist iş disiplini uygulamalarını şekillendirdi. Her personel direnişi makineleşme için yeni bir sebepti. Çağdaş iş rejimleri ve teknolojileri, birinci çağdaş personellerin şiddetli tecrübeleri, direnişleri ve stratejilerinden ortaya çıktı.
Hem geçmişte hem de günümüzdeki fabrikalarda emekçi memnuniyetsizliği ve köle isyanları birbirlerine sırf direniş tabirleri oldukları için değil kapitalizm ekolojisine karşı protestolar oldukları için de bağlılar. Her global fabrikanın global bir çiftliğe muhtaçlığı var: Endüstriyel, teknoloji ve hizmet teşebbüslerinin muvaffakiyetleri ucuz iş gücü ve ucuz kaynaklara erişimlerine bağlı. Cupertino, Kaliforniya’da tasarlanmış Iphone’unuzdaki uygulamalar kendi kendilerini sömüren bağımsız yazılım dizayncıları tarafından kodlanmış olabilir, telefonun kendisi Çin’de zalim kaideler altında monte edildi ve kullanılan mineraller Kongo’daki insanlık dışı şartlarda yüzeye çıkarıldı. Çağdaş üretim çok katmanlı, eşzamanlı ve farklı iş rejimlerine bağlı. Tüm direniş hareketlerine karşı kapitalizm, iş sonlarını bir sefer daha yerinden oynatıyor.
İşçiler üzerindeki hegemonya ucuz besinler ve “her tencerede bir tavuk” kelamlarıyla desteklendi. Ucuz besin son bin yıldır sistemin korunmasında merkezi bir ehemmiyete sahip. Fakat kapitalizm ekolojisinde bu sistem gezegen boyutunda yapılan dönüşümler sayesinde korunuyor.
On beşinci yüzyıldan bu yana, kimi topraklar belli cinsteki ekinler ve ekin sistemleri için kapalı alanlar haline geldiler. Bunlar para akışı getirmek için tasarlanmış monokültür alanlarıydı. Öteki topraklar ise kapitalist kentlerde daha yeterli hizmet edebilsinler diye bu topraklardan uzaklaştırılmış insanları barındırmak için ayrıldılar. Bu daima toplumsal olarak istikrarsız bir coğrafya yarattı: Düşük sanayi fiyatları düşük köylü fiyatlarıyla, köylü fiyatları de tabiat, bayanlar ve koloniler tarafından sağlanan parasız hizmetlerle desteklendi. 19. ve 20. yüzyıllardaki ihtilaller çalışanlara istismara alternatifleri sunduktan sonra, kapitalizmin kentsel ayaklanma ve komünizm kaygıları öteki bir boyuta çıktı. Bu varoluşsal dehşetten kurtulmak için, hükümetler ve vakıflar eşitsizliği ve sömürüyü ele almak yerine, ucuz yiyecek sağlayacak ve insanlığın açlığını frenleyebilecek kadar fazla yetişme potansiyeline sahip eserlerin gelişimini finanse ettiler.
Siyasetçileri rahatsız edenin kırsal değil kentsel açlık olması hayati kıymete sahip. Dünya’nın açlık sorunun birçoklarının bulunduğu kırsal alanlarda işe ve yemeğe ulaşım pek önemsenmiyordu. Açlık, politik bir ehemmiyete yalnızca yoksul kesim kentlere taşınıp açlıklarını sona dönüştürerek muhtemel bir ayaklanma ihtimali yaratınca (ve böylece ucuz doğal kaynak kurallarına meydan okuyunca) ulaştı. İşte Yeşil İhtilal dediğimiz devrin kökeni de bu ucuz doğal kaynak kuralına yönelik burjuva ilgisine ve personel sükunetine duyulan daima gereksinime dayanıyor.
Yeşil Devrim’in hedefi kentsel alanlara serbestçe akabilecek çeşitli tahıllar yetiştirmekti. Ancak bu ihtilal tarımdaki kolay bir dönüşümden ibaret değildi. Büyülü tohumlardan fazlasına muhtaçlık vardı. Çiftçilerin eserlerini yetiştirmesi için ulusal hükümetlerin, ziraî pazarlama şuraları aracılığıyla mahsul alımını sübvanse etmeleri, sulama altyapısını kurmaları ve alternatif besin sistemleri etrafındaki siyasi muhalefeti bastırmaları gerekti. 20. yüzyılın birinci yarısındaki Yeşil İhtilal, arazi sahibi olmayan pek çok köylü ve emekçinin, kapsamlı arazi ve tarım ıslahatı ismine sahip oldukları devrimsel politik gayelerini engellemek için tasarlanmış bir yenilik paketiydi.
Eğer zorlarsak, Yeşil Devrim’i bir muvaffakiyet olarak görebiliriz. 1950 ve 1980 yılları ortasında global hububat üretimi ve randımanı (birim basına düşen üretim miktarı) iki katına çıktı. Hindistan’ın buğday randımanı 1960 ile 1980 ortasında %87 oranında arttı. Bu, Amerika’daki mısır çiftçilerinin 1935’ten sonraki 20 yıl boyunca yaşadıklarına benzeriydi. Tüm bu eserlerin dünya pazarındaki ticareti arttı, global tahıl ihracı 1960’larda ve 1970’lerde %295 çoğaldı. Bunlar muvaffakiyet ölçütleriyse, devlet sübvansiyonu ve şiddeti yoluyla besinleri ucuzlaştırmaya yönelik politik taahhüt işe yaradı diyebiliriz.
Ancak bu harika üretim ölçüsü açlığı azaltmadı. Hindistan’da buğday üretimi çok arttı, ancak vatandaşların yedikleri yemek ölçüsünde bir değişiklik olmadı. Açlık, bilhassa de iktisadı tarıma bağlı bir toplumda açlık, beşerler yoksul kalmaya devam ettikçe bitmez. Etrafta ne kadar buğday olduğunun şayet o buğdayı satın alacak paranız yoksa pek de bir değeri yoktur. 1990’lardan 2015’e kadar var olan global fenomenlerden biri de işlenmiş besin fiyatlarının taze meyve ve zerzevata kıyasla daha az artması. Günümüzde neredeyse her ülkede, toplumun en yoksul kısmının parası, günde beş adet taze meyve yahut zerzevat satın almaya yetmiyor.
Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü’ne (OECD) dahil ülkelerdeki personellerin II. Dünya Savaşı’ndan sonra ulusal gelirlerinde gözlemledikleri artış da 1980’lerde değişime uğradı. Bu değişim akademisyenlerin “maaş baskısı” dedikleri personel tersi siyasetlerin direkt bir sonucuydu. Neoliberal devirde düşük maaşlar daima bir gerçeklik olduğundan, ucuz besinleri maaş maliyetlerinden bağımsız, sırf ucuz fiyatlı olarak görmek beşere mantıklı geliyor. Bu türlü bakılınca, Meksika’da fiyatı düşen tek besin eserinin tavuk olması bir sürpriz degil, Nafta’nın, teknolojinin ve ABD soya fasulyesi sanayisinin direkt bir sonucu.
NAFTA başta ziraî eserleri içermiyordu lakin köylülerini tarımdan sanayi kentlerine taşıyarak “modernleştirmek” isteyen Meksika’nın ısrarları sonucu bu değiştirildi. Bu başarılı bir stratejiydi: 2003’te tüm ülkeye yayılan El Campo No Aguanta Más (Kırsal Kesim Artık Dayanamıyor) protestolarının da gösterdiği üzere Meksika’nın campesino (köylü çiftçi) tarım iktisadının boynu büküldü. Bunun sonucu ABD tarımına emekçi göçü oldu. Ancak en azından tavuk ucuzdu.
İşte burada ucuz besin rejimi hakkında değerli bir noktaya varıyoruz: Beslenmeye bağlı sıhhat sıkıntılarının dünyadaki artışının da kanıtladığı üzere, ucuz besin ne insanın beslenebilmesini ne de sağlıklı bir diyeti garantiliyor. Kapitalizmin tarımla ilgili hudutları gezegenin güneyindeki besin mahsullerinin %75’ini zorlamaya devam ediyor. Lakin şimdiki durum Amazon’a yanlışsız ilerleyen ve dünyanın dört bir yanındaki köylüleri yerinden eden ziraî cephelere bakıldığında kasvetli görünse de, 21. yüzyılda ortaya kapitalizmin beş yüz yıllık besin tertibini derinden sarsan öbür bir etken ortaya çıktı: İklim değişikliği.
Sınırların tahayyülü yalnızca toprak hakkında kanılara odaklanılmasına neden oluyor. Lakin son iki yüz yıl orijinal bir harekete tanıklık etti: Atmosferik katmanların sera gazı emisyonları için boşaltma alanı olarak kullanılması. 21. yüzyılda tarım ve ormancılık (bunun içine ekim için arazi paklığı de dahil) tüm sera gazı emisyonlarının çeyreği ile üçte biri ortasında.
Bu, tarım da ormancılık da büyük ölçüde ağır güce muhtaçlık duyan kesimler oldukları için ve muhtaçlıkları her geçen gün arttığı için kaçınılmaz bir sonuç. Ayrıyeten çok büyük bir sorun, zira artık ne daha fazla kuşatılabilecek atmosferik katmanlar var ne de global ısınmanın ziyanlarını kapitalizmin hesap defterinin dışında tutmanın kolay bir yolu. Öbür hiçbir örnekte, bu, verimlilik düzeyi düşen tereddütlü global çiftliklerdeki kadar net değil. 18. yüzyılda İngiltere’de çiftçilerin yaşadığına emsal bir durum şu an global boyutta yaşanıyor. Tarımla ilgilenen biyoteknolojinin yeni ziraî ıslahat vaatlerinin içi şimdiye kadar boş çıktı, yeni bir eser verimliliği patlaması yaratmakta başarısız oldular, glifosat ve öteki zehirlere dayanabilen süperot ve süperböceklerin yaratılmasına neden oldular ve dünya iklim sistemindeki değişime öncülük eden ucuz besin modelini sürdürmekte ısrarcı davranıyorlar.
İklim değişikliği daralan sonlardan çok daha fazlası demek: Ucuz doğal kaynak modelinin çöküşüne benzeyen, kolay ve ucuz hammaddeye ulaşımın sonunu getirmek yerine sistemi büsbütün bilakis dönüştürecek bir etken. Artan araştırmalara nazaran iklim değişikliği ziraî randımanı ortadan kaldırabilir. “İklim”, kuraklık, çok yağış, ısı dalgaları, ani soğukluklar da dahil olmak üzere son derece çeşitli pek çok fenomeni söz eden bir terim. Paradigmatik neoliberal bir eser olan soya, iklim değişikliğinin bir sonucu olarak, tarımbilimcilerin “gelir baskısı” olarak isimlendirdiği şeyi deneyimlemeye çoktan başladı. Soyanın ne kadar etkilendiği bir tartışma konusu olarak kalsa bile, pek çok arazi tahliline nazaran 1980’lerden bu yana büyümede %3’lük bir azalma mevcut. Bu 1981-2002 ortasında yılda 5 milyar dolara tekabül ediyor.
Daha da berbatı, iklim değişikliği mutlak düşüşleri beraberinde getirecek. Yıllık ortalama global sıcaklıktaki her 1 derecelik değişime global çiftçiler üzerinde daha büyük tesirler eşlik etmekte. Ziraî randıman gelecek yüzyılda (zaman çerçevesine, esere, yere, ve karbonun ne ölçüde havaya pompalanmaya devam ettiğine bağlı olarak) %5 ile %50 ortasında azalacak. Dünya tarımı 2050 yılına kadar tüm iklim değişikliği ziyanlarının üçte ikisinden sorumlu olacak. Bu demek ki dünya iklimi de kapitalizmin ziraî modeli de ani ve geri dönüşü olmayan bir değişimin ortasındalar.
İklim değişikliğinin çağdaş besin sistemine ziyan vermeyeceğini düşünmek için sebep çok az. Daha beteri, endüstriyel besin üretimi pandemik hastalıklar için adeta bir üreme alanı ve pek çok tahlile nazaran bize ucuz eti getiren konsantre hayvan besleme süreçleri, insan popülasyonunu azaltabilecek virüsleri beraberinde getirebilir. Bu yeni bir şey değil. Nasıl ki erken-modern iklim değişikliği ve veba, feodalizmin sonunu ve kapitalizmin başlangıcını getirdiyse, biz de artık iklim değişikliğinin büyük ve sistematik şoklarına karşı savunmasız kapitalizm ekolojisinin dramatik sonunu bildireceği bir gelecekle karşı karşıyayız.
Tarihi, kapitalizmi takip edecek sistemin daha yeterli olmayabileceğini kestirebilecek kadar öğrendik. Tüm dünyada faşizm liberalizmin topraklarında doğdu. Halbuki kapitalizmin sonuçları kapımıza dayandıkça, toplumlar kapitalizmin hudutlarına hem direniyor hem de karmaşık ve sistematik yansılar geliştiriyorlar. Kapitalizmi mümkün kılan yedi şeyin her birinin etrafında (doğa, iş, bakım, yemek, güç, para ve hayatlar) bu şeylerin alternatifini geliştiren hareketler var. Kapitalizme karşı savaşan ve kesişen alternatifler sunan hareketlere örnek olarak dünya çapında yine canlanan bir emekçi hareketi olan Siyah Hayatlar’ın yemek, tazminat ve lokal ekonomik egemenlik doğrultusundaki taleplerini ve yemek, bakım, tabiat ve iş etrafında tasalarını lisana getiren Latin Amerika’daki La Via Campesina köylü hareketinden türemiş feminismo campesino y popular‘ı (popüler köylü feminizmi) örnek olarak gösterebiliriz.
İngiltere’deki “Reclaim the Streets“ (Sokakları Geri Al) hareketinin kurucu ortağı aktivist John Jordan’a nazaran direniş ve alternatifler “Sosyal değişim DNA’sının ikiz zincirleri“. Değişimin kaynaklara ve gelişecek alana gereksinimi olacak. Şayet kapitalizmin ekolojisi tarafından yaratıldıysak, sadece birlikte üretmenin ve birbirimize değer vermenin yeni yollarını uygulayarak tekrar doğabiliriz. Bu süreç de en temel ilgilerimizi tekrar düşünmeyi, tekrar yaşamayı ve yine uygulamayı gerektiriyor.
*Bu yazı, Zeynep Keçelioğlu tarafından Raj Patel ve Paul Mason’ın The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
