İngilizcede “The future is now” diye bir tabir var, “Gelecek şimdidir,” ya da “Gelecek çoktan geldi,” diye Türkçeleştirmek mümkün. Nereden çıktığı tam bilinmiyor, birinci kullanımı bazıları tarafından 1955 üretimi bir belgesele, bazıları tarafından da Neuromancer’ın muharriri, steampunk’ın babası William Gibson’a atfediliyor. Yalnız bir hususta herkes hemfikir: Gelişkin ve çığır açıcı teknolojilerin arka arda önümüze sürüldüğü günümüzde bu kelam uygundan güzele klişeleşmiş durumda. Gelecek çoktan geldi, aygıtlarımız ve toplumsal medya şirketleri bizi bizden uygun tanıyor, yapay zeka insanlardan daha zeki, yaratıcı ve pratik hale geldi, robotlar çoğumuzdan yeterli parende atabiliyor. Kısacası, bir toplumsal medya atasözünde dendiği üzere “hem ayranımız döküldü hem de kimi makûs olaylar yaşandı”.
Günümüzde “The future is now” sözünün en gür sesle yankılandığı, hatta kimi vakit seyirciye megafonla bağırıldığı yer ise bir vakitler geleceğin gelişinin en büyük emarelerinden kabul edilen televizyon ekranı. Evet, Black Mirror’dan bahsediyorum. Bildirinin duyulduğu ekran, iletinin içeriğini hatırlatırcasına bilgisayara, akıllı telefona, tablete dönüşüyor. Evvel çatırdıyor, sonra kırılıyor.
Chanté Joseph’in The Guardian için hazırlayıp sunduğu haftalık podcast Pop Culture’ın geçen hafta yayımlanan kısmı, artık distopik bir cihan görmek için bilimkurgu anlatılarına ya da uzak geleceğe bakmamız gerekip gerekmediğini sorguluyordu. Bilimkurgunun bize söyleyeceği yeni kelamlar elbette var, onu hâlâ bu kadar tanınan yapan da zati bu. Ancak örneğin Neuromancer’ın yayımlandığı 1984’e kıyasla bugünün anlatı kozmosları, gerçek dünyada olup bitenlere kıyasla başlı başına etkileyici sayılmaz. Kanımca Black Mirror’ın başarıyı yakaladığı dönemlerdeki sırrı da bu dengeyi ne kadar koruyabildiğinde yatıyor. Yaratılan cihanın büyüleyiciliğine ya da toplumun mevcut durumuna dair tespit yapma kaygısına kapılıp giden kısımların kıssaları didaktik iletiler yüzünden öne çıkamazken, bilimkurgu cihanına alabildiğine gündelik kederleri katan kısımlar, öykülerinin vuruculuğuyla ön plana çıkıyor. Bugüne dek dizide denenmemiş bir işe girişen yeni dönem ise geleceğin çoktan gelmesi problemine yeni bir tahlil bulmuşa benziyor: Seyirciye şaşırabileceği yeni alanlar açmak için geçmişe gitmek.
Yeni dönemin bu yaklaşımına gelmeden bahsettiğim iki farklı ucu (günümüz toplumuna dair didaktik bildiriler / bireylerin gündelik meseleleri) anlatmak için geçmiş dönemlerdeki birer kısımdan örnek vermek âlâ olur. Birinci durağımız 5. dönemin 2. kısmı “Smithereens”. Andrew Scott’ın oynadığı bir taksici aracılığıyla herkesin daima telefonlarına baktığı, toplumsal medyadan öbür hiçbir şeyle ilgilenmediği bildirisi veriliyor. Bu haliyle de kısım ne keşif kıymeti olan bir şey söylüyor ne de ortaya attığı fikirleri derinleştirebiliyor. Başka uçta duran örnek ise en güzel Black Mirror kısmı olduğunu düşündüğüm, 1. dönemin 3. kısmı “The Entire History of You”. Kısımda insanların beynine takılan bir hafıza implantı aracılığıyla herkes tüm yaşadıklarını kaydedebiliyor, istediği vakit izleyebiliyor. Bu teknolojik aygıt, ilgilerden, aldatmadan ve inanç meselelerinden bahseden öykü için bir araca; takıntılı, başa taktığı sıkıntıyı unutamayan bir zihin için metafora dönüşüyor. Evet, ortada tekrar bir bilimkurgu kozmosu var. Lakin bu cihan temel kıssanın önüne geçmiyor. Evet, teknolojinin karanlık istikametleri yeniden gözler önüne seriliyor. Ancak teknolojiyi devreden çıkarsak dahi dört başı mamur bir öyküden kelam edebiliyoruz.
Son dönemle ilgili beni en çok şaşırtan, büyük ölçüde yeterli bir Black Mirror dönemi izlemek oldu. Hakikaten “Smithereens”in berrak bir örnek oluşturduğu yaklaşımın dizinin son birkaç dönemine hakim olduğunu düşünüyordum, yeni bir yaklaşım denemeleri için bir sebep de görünmüyordu. Pek o denli olmadı, gerçekten her kısım tıpkı düzeyde olmasa da 6. dönem, birinci başta Black Mirror’a uygun değilmiş üzere görünen geçmişte geçen kısımlarıyla enteresan bir denemeye işaret ediyordu.
Sezonu başlatan “Joan Is Awful”, her ne kadar kimi parlak fikirleri olsa da nihayetinde “Bu çevrimiçi seyir platformları var ya bu çevrimiçi seyir platformları, bunlar çok üzücü ha”dan fazlasını söylemediği için birinci fikrim, geçtiğimiz birkaç döneme emsal bir beş kısım göreceğimizdi. Sonraki iki kısım işleri ve fikrimi çok değiştirdi. Tahminen de Charlie Brooker da birkaç dönemdir devam eden görece atıl yapıyı fark etmiş, geleceğin eskisi kadar heyecan uyandırmadığı bir çağda devayı geçmişe dönmekte bulmuştu.
Yeni dönemin geçmişle kurduğu ilişkiyi en somut haliyle 2. kısım “Loch Henry” (bence dönemin en iyisi), 3. kısım “Beyond the Sea” ve 5. kısım “Demon 79″da görüyoruz. “Loch Henry” günümüzde geçiyor geçmesine, lakin kullandığı yer ve merkeze aldığı görüntü kaset (camcorder) teknolojisi, bugünün değil geçmişteki bir günün yeniliklerini temsil ediyor. Natürel kıssaların nasıl anlatıldığıyla ilgilenen kısmın geçmişle kurduğu güçlü bağlantı, günümüzle hiçbir bağı olmadığı manasına gelmiyor. Hakikaten “Loch Henry” bir yandan da günümüzün “true crime” takıntısına, kendini rastgele bir olaya hafiye atayanların sayısındaki artışa dair de bir şeyler söylüyor. Bunun en şimdiki örneklerinden biri, ABD’deki University of Idaho’da öldürülen öğrencilerin akabinde cinayetlerin gerçekleştiği Moscow isimli kasabaya üşüşerek kasaba halkını huzursuz eden TikTok ve Reddit dedektifleri. Olağan bunu sadece ABD’yi değil tüm dünyayı etkileyen paranoya kültürüyle, her şeyi değiştiren “o tespiti” yapan olma isteğiyle açıklamak mümkün. Bu istek, suçluları yakalama uğraşından Harry Potter’ı 75. kere izlerken fark edilen detayla Instagram’da meşhur olma denemelerine dek uzanıyor. Only Murders in the Building üzere dizilerle tanınan kültüre de uygundan güzele sirayet etmiş durumda. Hal böyleyken, Black Mirror’ın da belgeselcilik yapmak isteyen bir çiftin Reddit dedektifleri üzere ellerindeki öyküye kapılıp gittiği bir kısımla çıkması şaşırtan değil.
“Beyond the Sea”, alternatif bir 1969’da geçiyor. Bir uzay mekiğinde yaşayan astronotlar Cliff ve David, şuurlarının aktarılmasına imkân sağlayan bir teknoloji sayesinde birer android avatar olarak Dünya’ya, sevdiklerinin yanına dönebiliyor. Charles Manson’vari bir tarikat başkanının önderlik ettiği küme, David’in avatarını fonksiyonsuz hale getirip ailesini öldürünce, Cliff onun kendi avatarını kullanmasına müsaade etmeye başlıyor. Sonunu söylemeden devamını anlatmak kolay değil, lakin işlerin nasıl karışabileceğini varsayım etmek izlemeyenler için dahi güç olmasa gerek. Bu yapı, bize bu sefer yakın geçmişten bir şeyi hatırlatıyor: En düzgün Black Mirror kısımlarının bir öbür özelliği, karakterlerin onlara sunulan bir teknoloji karşısında bariz biçimde yanlış, lakin son derece anlaşılır tercihler yapmaya mecbur kalmaları. Cliff’in avatarını kısa aralıklarla David’e teslim etme tercihinde, 2. dönemin 1. kısmı “Be Right Back”te yakın vakitte kaybettiği kocasının gerçeğe en yakın enkarnesine ulaşmak için dur durak bilmeyen bayanın izleri var. Özetle sorun kıssanın hangi periyotta geçtiğinden çok ne kadar ferdî, bilimkurgu kainatı olmaksızın da işleyebilecek bir kıssa anlatabildiğine bakıyor.
“Demon 79” öteki iki örnek kadar âlâ bir kısım değil. Lakin orada da başvurulan retro endişe estetiği, 1970’lerin siyasi atmosferinden (National Front – Ulusal Cephe adlı ırkçı parti birebir isimle yer alıyor) günümüze taşan göçmen aykırılığı üzere tartışmalarla birleşiyor. Ayrıyeten dönemin öteki kısımlarına kıyasla uzun müddeti, katiyen komik olmayan ancak sıkmayan bir mizahla görece dengeleniyor. Sonuç olarak “Demon 79” da geçmişte geçen Black Mirror kısımlarından biri olarak farklı deneme addedilmeyi hak ediyor.
Neticede Black Mirror’ın yeni dönemi, öykü anlatıcılığıyla ilgili kayda kıymet bir sav ortaya atıyor. Tahminen de problem bilimkurgu kozmosu kurmak dahi olsa, geçmişle bağı güçlendirmek tekdüzeleşmiş anlatılar için yeni bir soluk oluşturma potansiyeline sahip. Bunun sadece kurmaca kainatları için geçerli olmayan, birebir vakitte gündelik hayatımızı da etkileyen “The Future is Now” sözüne başlı başına bir alternatif oluşturup oluşturamayacağını ise bekleyip göreceğiz.
