Maurizio Lazzarato tarihin bir yerinde çıkıp Marcel Duchamp üzerine bir kitap yazdı. Kapitalizme karşı ses çıkarmanın kaydını tutarken, bir tenkit hareketini da okurlara sunuyor. Lazzarato’nun her zamanki az ve öz konuşan tutumuyla bu kitapta da karşılaşıyoruz: Teorinin sıcak akıntılarındaki büyüleyici etkidense, pratik ömrün içindeki jestlere daha fazla kapı aralıyor. Kitap, Lazzarato’nun Duchamp’ı yorumlamasını değil Duchamp’a Lazzarato aracılığıyla ulaşmayı tercih etmemizi sağlayacak bir güce sahip olduğunu gösteriyor. Bunu da temelde iki kavramla yapıyor: “işin reddi” ve “tembel eylem”.
İşin reddi
Yaşamı kişi için yaşanmaz kılan kapitalist iş’in üstesinden gelinmesi gerekir. Bugün insanların, çalışmaya övgüyle yaklaşması ve bir meşruiyet yeri olarak bunu kullanmalarına rağmen Oblomov’u hatırlamak ve yaşatmak değerine tembelliği, boş vakti hatırlamak… Bugün, tüm tecrübelerimizi ve yaşayacaklarımızı bizden çalan kapitalist iş’e karşı Duchamp bize ‘işin reddi’ni sunmaktadır. İşin reddi, “ilkin (ücretli) işi ve kapitalist toplumun talep ettiği bütün konformist davranış biçimlerinin öznel reddini olumlar, bir faaliyet ya da bir çeşit üretim emaresi göstermediğiniz takdirde beslenemeyeceğinizi size dikte eden bu bedelsiz kanunların hepsini” reddeder.[1] Herkesin tabi olduğu bu zarurî emeğin karşısında bütüncül bir reddiyeyle belirir Duchamp. Tekniğin ve teknolojinin insanlığın refahı ismine çalışacağı ve gelişeceği mitinin tarihe karıştığını da vurgulamak gerekir burada.
Örneğin, bu işin reddine rağmen, Duchamp bir tembelhane açmak istemektedir ve buranın tek bir kuralı bulunmaktadır: çalışamazsın. Lakin, Lazzarato tekrar burada da bir öznellik belirleniminin, vaktin ve hareketin tekrar örgütlenmesinin varlığından bahseder lakin tembellik ön plandadır artık. Tembellik, şu ana kadarki tecrübe biçimini dönüştürme potansiyeline sahiptir. Fakat Duchamp, bu Tembelhane’de çok fazla kişinin bulunabileceğini de düşünmez. Zira, tembelliğin beşerler için ömür boyunca sürdürülebilir olacağını düşünmemektedir. Bunun en büyük sebebi de iktisattır. Bu açıdan, toplumun temelden bütüncül bir dönüşümünü bunun için zarurî görüyordu Duchamp. Bu bahis hakkında şunları söyler: “Tanrı biliyor ki kimsenin çalışmasını gerektirmeyecek ve herkese yetecek kadar yiyecek var yeryüzünde […] Sakın bana ekmeği ya da bir diğer şeyi kim yapacak diye sormayın, zira genel olarak beşerde onun tembel kalmasına müsaade etmeyecek kadar zindelik mevcuttur. Benim hanemde çok az tembel olurdu, zira kimse tembel olmaya çok uzun müddet katlanamazdı. Bu türlü bir toplumda mübadele olmazdı ve bu toplumun süper insanları da çöp toplayıcıları olurdu. En yüksek ve asil faaliyet biçimi de bu olurdu. […] Korkarım biraz komünizme benziyor, lakin komünizm değil. Ben ziyadesiyle ve önemli ölçüde kapitalist bir ülkeden geliyorum.”[2]
Bu kısımdan sonra sanatın da kapitalist işbölümüne içkin olduğu söylenebilir. Burada, sanatçı olmanın bu kategorilerden azade bir tarafı yoktur ki Duchamp bilhassa bunun unutulmaması gerektiğini hatırlatır. Ona nazaran, sanat yapıtları yavaş yavaş, yani vakte yayılarak üretilmelidir lakin kapitalist dünya buna müsaade etmemektedir. Tam da bu açıdan işin reddi gereklidir. Ayrıyeten, Duchamp aslında günde iki saatte fazla çalışamayan bir sanatçıdır.[3] Burada, sanatsal olmayan reddiyelerden farksız olarak sanatsal olanın reddi, kapitalizmin estetik taleplerini karşılamaya bile aralı olmak, koleksiyoncular için üretmeyi reddetmek manasına gelmektedir. Kapitalizmin, sermaye sahiplerinin ve foncuların isteklerine nazaran sanatı üretmenin, onlara nazaran kabul edilen niteliğin ve niceliğin bütünüyle reddidir bu. Sanatın bugün bu türlü anlaşıldığını ve reddedilmesi gerektiğini savunur: “Sanat tıpkı spagetti üzere satın alınıyor”. Sanatın, sanatkarın kapitalist iktisatla özdeşleşmesini ve meta mübadelesine hiç direnmeden olduğu üzere sürdürülmesine karşı isyan bayrağını açar Duchamp. Lazzarato, kapitalizmle münasebetimiz içerisinde geçişliliğin de bir yanılsama olduğunu tarih okumasıyla gösterir. Şöyle ki, bir krallıktan derebeyliğe geçişin kendisinde insanların kendisini özgür sanması bir yanılsamadır, halbuki bir bağımlılıktan yahut tâbi kılınma biçiminden başkasına geçilmiştir yalnızca. Üretim tektipleştiği için, “uzmanlık” ismi altında kendi özelliklerini, canlılığını kaybetmekedir sanatçı. Duchamp şöyle kıymetlendirir: “Bir fotoğraf piyasası yaratıldığından beri sanat dünyasındaki her şey çarpıcı biçimde değişti. Nasıl ürettiklerine bir bakın. Birebir şeyi elli sefer, yüz kez resmetmekten keyif aldıklarına gerçekten inanıyor musunuz? Kesinlikle. Yaptıkları fotoğraf değil, maaş çeki”.[4]
Dolayısıyla anlaşılmaktadır ki, Duchamp bugün anlaşıldığı manada sanatçı olmayı reddetmektedir. Bu yüzden bir sanatçı olarak da adlandırılmayabilir. Zira, kabul gördüğü manada bir sanatçılığı üstlenmemektedir. Bir diğer açıdan ise kendisinin benimsediği “red” kolay değildir. Radikal bir çok anlamlılığa yol açar itirazı. Tembel hareketi de tam bu yüzden tercih eder ve ortaya atar. Kapitalist emeğe ve kurallarına bu kadar aksi giden öbür bir şey yoktur. Tembel aksiyonun kendisinin gerçekleşmesi, tam da kapitalizmin her gün üretime devam ederken sürdürdüğü hegemonyayı da tehdit eder. Bunun gerçekleşmesine dair inancını hiçbir vakit yitirmeyen sanattan men edilmiş Duchamp, sanatı da kuşatarak isyan ateşini yakar. Yapıtlarıyla bunun somut örneklerini verir, ses getirir.
Tembel eylem
Tembel aksiyon, hareketsizliğe kapı ortalar. Lazzarato, bunu Duchamp’ın isminin duyulmasını sağlayan yapıtlardan olan Kahve Değirmeni yapıtıyla tartışır. Duchamp da çağdaşları üzere, süratten ve hareketten, yani modernizmin olmazsa olmaz ritminden etkilenmişti ve yapıtları de hasebiyle buna nazaran şekillenmişti. Değirmen, öteki bir ritmi gösterir; daha doğrusu ritmin farklı bir boyutunu. Duchamp, Değirmen’i modüllerine ayırır. Bunu şöyle aktarır: “Ben düzeneğin tasvirini yaptım. Çarkı ve en doruktaki döner kabzayı görüyorsunuz; bir de elin çevireceği tarafı gösteren bir ok kullandım. […] Burada kelam konusu olan öğütme makinesinin tek bir anı değil bütün imkanlarıdır. Çizime benzemez”.[5] Duchamp, bunu neden yapmıştır pekala? Zira bu küçük fotoğraf aracılığıyla, suratı değil imkanı, hareketi değil oluşu, olayın vaktini keşfetmeye hakikat açılan pencereyi gösterir Duchamp.[6] Lazzarato, ideolojide Bergson’un yaptığını, sanatta Duchamp’ın yaptığını belirtir. İşte burada daha evvelkilerin eksikliği tembelliği düşünmemeleridir. Şimdiyi müddet ve imkan halinde keşfetmek için tembelliği düşünmek gerekmektedir. Zira, “Deleuze’e nazaran bu zamansallığa ve vakitten akan hareketlere erişmek “kahinin” ayrıcalığıdır, Duchamp’a göreyse “tembelin”.[7]
Duchamp, tembellik için bir teknikle birlikte hareket eder: hazır-nesne. Zira, rastgele bir uzmanlık yahut özel marifet gerektirmez. Çeşme ve Şişe Askılığı üzere eserleri, hırdavatçıdan rahatça toplayıp kitlelere sunuyordu. Bu eserler, seri üretim ve kapitalist yine üretimle bir daha üretilmiş olmaz böylelikle. İşte hazır-nesne mevcut sanat üretimimizin problemli olduğu teşhis eden ve devrinin sanatına katkı sunmamayı şiar edinen bir meydan okumayı gözler önüne sunmaktadır. Hazır-nesnenin bir öteki özelliği ise bunun için sanatçı olunması gerekmediğidir. Bu açıdan ise tam bir başkaldırıyı mümkün kılmaktadır. Ayrıyeten, Duchamp yaratma aksiyonunun kendisine de aralıklıdır: “ “Yaratım” sözcüğünden imtina ediyorum. Pekâlâ çok güzel bir sözcük lakin ben en temelde sözlerin alelade ve toplumsal manasıyla sanatkarın yaratıcı fonksiyonuna inanmıyorum.”[8]
Lazzarato, tembel aksiyonu Duchamp’ın hazır-nesnesi ile düşündüğü için bu hususun biraz daha üzerinde durmak gerekir. Bu tekniğin kendisi, bütün kıymetlerin tekrar düşünülmesi ve sorgulanmasına kapı ortalar. Duchamp, estetik kıymetleri alaşağı edecebileceği metotları kullanmak ister. Hazır-nesne Lazzarato’nun tabiriyle, “göze hitap edip ona güzel görünmez, bilakis bizi düşünmeye zorlar”.[9] Bu tembelliğin bir öteki tesir alanı da yeni birtakım oluşlar ve özel deneyimlere açılma cüreti göstermesidir. Duchamp, evvel isim değiştirmeyi düşünür akabinde Selavy’yi düşünür. Buradaki söz oyunu bir tarafa, bu manada kimliksizleştirmenin kendisinin de tembelliğe içkin olduğu savını geliştirir. Her şeyin faaliyetle kıymet kazandığı bir dünyada, tembelliği yerleştirmek yalnızca sanat eserlerinde değil toplumsal ve cinsel kimliklerin altını oymaktadır.
Lazzarato, bu faaliyetin kendisini tarihselleştirir. Şöyle ki, Antik Yunan’da faaliyet erkeklerle özdeşleştirilmiştir. Bayanlar ise pasiflikle. Antik Yunan’daki faaliyet alanlarından birisi olan siyaset da özel olarak erkeklere tahsis edilmiş bir halde işlemekteydi. Kapitalizmde ise bu kölelik demokratikleştiyse de, kölelik olarak kalmaya devam etmektedir. Bayan ve erkek ortasındaki bu bağlantıyı Lazzarato psikanalize taşır ve şöyle devam eder: “(Eril) Faaliyetle (dişil) atalet ortasındaki ayrım 19.yüzyılın sonları ve 20.yüzyılın başlarında ortaya çıkan psikanaliz üzere yeni bilimlerde de görülebilir. Freud’a nazaran faaliyet babacığın penisiyle temin edilir ve babanız yoksa işler alengirli bir hal alabilir, zira faaliyet bağlamında iğdiş edildiğiniz için artık bir şeyleri tamamıyla kaybetmiş olduğunuz su götürmez bir gerçektir”.[10]
Tembellik, bir düzenlenişe çomak sokar ve üst üste binen zorunluluklardan kurtulmaya yönelik bir atılımdır. Bu açıdan özdeşliğin kendisinin de reddine varır Duchamp. Zira her cinsten bir özdeşleşmenin faaliyetle sonuçlandığını ve bunun da kapitalist emeği onaylayan bir mevkide durduğunu Duchamp yoluyla bizlere gösterir Lazzarato. Israrlı bir biçimde tasnifin kendisine karşı çıkan Duchamp’ın tutumu çok nettir: “Yazar olarak anılmayı reddettiğiniz üzere ressam olarak anılmayı da reddediyorsunuz […]. Öyleyse mesleğiniz nedir?” Duchamp’ın karşılığı: “İnsanları tasnif etmek niçin böylesine gerekli ki? Ben neyim? Üstelik bunu biliyor muyum? Bir beşerim, en kolay tarifiyle, ‘nefes alan biriyim’ […].[11] Yani, son analizde Duchamp hareketsizliği, durağanlığı ve tasfiye etmeyi onaylamamızı olumlar. Yeni biçimler ve varolma araçlarının gelişimi için bunun önemli olduğunu gösterir.
[1] Maurizio Lazzarato, Marcel Duchamp ve İşin Reddi, Çev. Sercan Çalcı, Kolektif Kitap, s.17
[2] a.g.e.s.20
[3] a.g.e. s.21
[4] a.g.e.s.23
[5] a.g.e. s.30.
[6] a.g.e. s.30
[7] a.g.e. s.31.
[8] a.g.e. s.36.
[9] a.g.e. s.39.
[10] a.g.e. s.48.
[11] a.g.e. s.49.
