Sonsuza kadar giden kaydırmalar, yalama isteği uyandıran ikonlar, her yerden fışkıran reklamlar, gereksiz fotoğraflar, “bu ünlüyü tanıdınız mı?” galerileri, “bildirim gönderelim mi?” tacizi, “çerez ayarlarını kabul et” dayatmaları, ortalara giren otomatik Google reklamları yüzünden yanlış yerlere tıklamalar, keriz silkelemeye çalışan “bir haftada çok varlıklı olabilirsin” reklamları, üç ay evvel e-ticaret sitesinden baktığım eseri hâlâ gözüme sokmalar… Başım döndü devam edemiyorum artık. Kolay bir internet sitesine giriyorum lakin sanırsın Rio Karnavalı’nda ağzından ateş çıkaran ejderhayla çaba ediyorum. 146’nın bağlanma sesinden kurtulduk, internet suratı 3-5G arttı diye kolay bir web sayfasını kokoşluk abidesine neden çeviriyoruz? Baksana Craigslist’e, 20 yıl evvel neyse şimde de birebir, hem de yılda yarım milyar dolardan fazla ciro yapıyor. Modernize olmadı diye incileri dökülmedi.
Birkaç adım geriye çıkıp 90’lara gidiyorum ve sahneyi kuruyorum: Ergenim, yaz tatili, yazlığımız yok, hava gündüz vakti çok sıcak, akşam da sıcak, konutta bilgisayar ve internet yok, param kısıtlı, internet cafe’deki Half-Life arkadaşlarım da yıllık izinde. Seçeneklerim ise ya ansiklopedi okumak ya da televizyonun teletext’inde sörf yapmak. Evet, internet sörfü üzere teletext sörfü de vardı. İngilizcemi geliştirmek için kabloludaki yabancı kanalların teletext sayfalarında dolaşırdım. Bilmediğim sözlere de tek tek sözlükten bakardım, fizikî olarak cep sözlüğü, hani üzerinde kocaman L olan nahoş sarı renkli Langenscheidt kelamlık.
Şimdi nasıl internette bir haber sitesini gezebiliyorsak, teletext’i de bunun için kullanabiliyordum. Mouse yoktu, haliyle tıklama aksiyonu de yoktu. Tuşlu telefonda bildiri müellif üzere ya da siyah DOS ekranında muhasebe programı kullanır üzere teletext sayfalarında iki kalem pilli uzaktan kumandayla dolaşıp sörfümü yapabiliyordum.
Arap yağı bol bulunca neresine süreceğini şaşırırmış misali teletext ortamı internete taşınınca tadımız kaçmaya başladı. Birinci vakitler zararsızdı, süratliydi, olağanüstüydü, demokratikti lakin Web 2.0 diyerek hamburger menüler icat edildi, asenkron bağlantıyla sepetler şıkır şıkır dolduruldu, nereden çıkacağı aşikâr olmayan pop-up’lar burnumuza sokuldu, o çılgın javascript kütüphaneleri de geliştiriciler tarafından web sayfalarına eklendikçe eklendi. Sonuçta iki haber okumak için girdiğimiz sayfalar devasa boyutlara ulaşıp cayır cayır çalışan download makinasına dönüştürdü elimizdeki akıllı aygıtları. Ne var bunda diye soracak olursanız, karbon ayak izini hatırlatmak isterim. Estetiği geçtim, kelamda estetik uğruna yapılan katliama çevreci yaklaşım üzerinden dertlenmekle meşgulüm. Mahalle yanıyor farkındayım lakin bir yandan saçımı da taramak istiyorum.
Havada kalmasın, soyut konuşup sağa sola üfürmeyelim ve somutlaştıralım: Türkiye’de yayın yapan X gazetesinin sitesine girip anasayfasındaki galeriden 5 habere tıklasam, bu aksiyonu bir yıl boyunca yapsam, kaç gram karbon salarım tabiata? 10, 20, 50, 100? Bu sayı pek bir mana söz etmeyebilir, o yüzden sorunun türevini alıp daha manalı bir soruya evriltelim: Yaptığım bu tüketimi karşılayacak kaç ağaç lazım? İnternette sörf yapmak otomobille dolaşmak üzere, yani karbon salıp çevreyi kirletmekten bahsediyoruz. Telafisi için en azından ağaç lazım ki balans yapabilelim.
Saldığımız karbon gramajını nasıl bilebiliriz ki? Yanımızda hassas tartı mı taşıyalım, ne yapalım? Bir web sitesine girdiğinizde ne kadar karbon salındığını ölçüp gösteren siteler mevcut. Bu siteler marifetiyle bu ölçüm yaklaşık olarak yapılabiliyor. Evvelki paragraftaki sorunun karşılığı ne pekala? Kişi başı 1 ağaç bile değildir tahminen, lakin asıl değerli olan kollektif biçimde internet sörfü yaptığımızda ortaya çıkan sonuç.
İnternet sörfü yaparken yaptığımız bu karbon salımı için ve karşılığında da ağaç dikmediğimiz için kendimizi hatalı mu hissetmeliyiz? Kesin karşılık nedir bilemiyorum fakat hem evet hem de hayır diyebileceğim bir yanıtım var. Evet penceresinden bakınca; odak noktasında, gereğinden fazla tüketme ve bu tüketime itiraz etmeme bahisleri tartışılabilir. Önemli bir formda tüketim baskısına ve lüks arzulamaya maruz kalıyoruz, bazen farkındayız bazen de değiliz fakat sonuçta bu baskı sonucunda ideolojisiz ya da prensipsiz bir formda tüketmeye devam ediyoruz. Hayır penceresinden bakınca, büyük şirketlerin bu şekil kavram ve konseptlerle tüketicinin sırtına yük bindirip güya tek sorumlusu bizmişiz üzere yukardan parmak sallayarak, bir de üstüne tekliflerde bulunarak bu hatamızı nasıl affettirebileceğimiz konusunda bize ne yapacağımızı söylemelerinden gına geldi.
Yapılan müsrifliğin tek sorumlusu sıradan vatandaş olan ortalama tüketici midir, yoksa buna çanak tutan şirketlerin, kurumların, yapıların vs.. tahrik hatası var mıdır? Karbonu salan tüketici, parayı kazanan üretici ancak bunun sorumluluğu ne hikmetse yalnızca tüketicide. Vergisini veren, oyunu kullanan, sandığına sahip çıkan, daima yetersiz hissettirilen tüketici artık de karbon salımıyla gayret için pelerinini taksın isteniyor. Fakat bunu yaparken de tüketmekten vazgeçmesin.
