Bomboş bir yazı daha (ya da fikir nasıl instagramlaştı?)

Yakın vakitte dostlarımdan “sonda söyleyeceğimi sonda söylediğime” dair bir tenkit aldım, haklı buldum. Bu yüzden lafı fazla uzatmadan bu yazıda ne anlatmaya çalıştığımı söyleyeyim. Bilhassa toplumsal medyada gördüğüm bir eğilimden, niyetin instagramlaşmasından, problemleri layıkıyla anlamaya, bağlamıyla değerlendirmeye dair hiçbir tasa duyulmamasından bahsedeceğim. Hem üretimi hem de tüketimi etkileyen bu durumun platformlardan öbür kimseye yaramadığını vurgulayacağım. Oh, baştan söyledim, rahatladım.

Durum tespiti: vessaire’nin Instagram sayfası

vessaire‘nin Instagram sayfasını açarsanız, rastgele bir paylaşımın (web sitesindeki yazıların paylaşımlarını kastediyorum, fotoğrafları şimdilik farklı tutuyorum, tahminen o da öteki bir yazının konusu olur) altında aşağıdaki üzere yorumlar görmeniz mümkün.

Eline sıhhat kim yazdıysa.

Bu sefer demek istediğini çok fazla diyememişsin.

Bu yorumların ortak noktaları, yorum yapılan yazının tamamını geçtim, Instagram paylaşımındaki birinci görselin dahi layıkıyla okunmadığına dair ipucu vermeleri. Hakikaten müelliflerin ismi, paylaşımların kapak görselinde yazıyor, kimin eline sıhhat olduğunu tespit etmek pek de sıkıntı değil. İkincide hitap edilen kişi ise David Graeber, münasebetiyle –keşke olsaydı ama– sitenin nizamlı müellifi değil, o yüzden “bu sefer” derken neyin kastedildiğini anlamak güç. Bir vakitler öbür bir yorumda belirtildiği üzere yazıların “vessaire” isimli soyut bir müellifin kaleminden çıktığı varsayımı yaygın üzere görünüyor.

Bir de aşağıdaki üzere yorumlar var.

Meğer külliyen süs olsun diye sola kaydırmalık bir yazıymış.

Biraz anlamadım ve zorlama buldum. Öküz altında buzağıcılık. Kalite biraz düştü sanırım. Sayfa el mi değiştirdi?

Buradaki ortak nokta da vessaire’yi Instagram sayfası sanmak, hasebiyle yeniden yazının tamamını okumadan yorum yapmak, yani yayınla tüm etkileşimin yazının paylaşılmasına araç olması gereken toplumsal medya platformuyla sonlu kalması. Üstelik ikinci yorum 2019’da yayımlanan bir yazıyı Ağustos 2023’te tekrar paylaştığımız sırada gelmiş. Yani düşen bir kaliteden kelam edeceksek, Ağustos 2023’te gerçekleşen bir durum değil.

Gelelim en yaygın yorum biçimine: Yazının ya da müellifin “boşluğundan” dem vurmak. Örneklerimize göz atalım.

Bomboş bir yazı.

Yine boş yapmışsınız.

Çok şanssız tabirler yan yana gelmiş maalesef.

Bol safsatalı zırva.

Analiz işini azaltalım çocuklar.

Boş, bomboş, tahlilsiz bir yazı.

Bu çeşit yorumların en sık görüldüğü yazılar “Selülit diye bir şey yok“, “Daha kısa duşları unutun gitsin“, “Umutsuz bir sağlıklı hayat takıntısı: ‘Wellness’” ve “Kimlik siyasetleri periyoduna girdik“. Burada tekrar yazıların tamamının okunmadığını argüman edebilirim, bu cazibeye kapılmamak sıkıntı, ancak kendimi dizginliyorum, elde net bir delilimiz yok. Sonuçta okunmuş, yeniden de boş bulunmuş olabilir, o denli değil mi? Alışılmış bu yazıların Instagram paylaşımlarının altında yer alan, başlığa ya da yazıdaki bir cümleye direkt yanıt veren yorumlara bakarsak, takipçilerin bağlamlaştırma marifetine dair bir şeyler söylememiz mümkün. Gerçekten hepsinde yazının tamamı okunsa anlaşılabilecek, ancak sırf Instagram’daki özet okunursa kaçırılabilecek bir bağlamın yakalanamadığını görüyoruz. Yazıların tamamı okunduğu takdirde “Selülit diye bir şey yok” yazısına “O vakit bacağımdakiler ne?”, “Daha kısa duşları unutun” ve “Umutsuz bir sağlıklı ömür takıntısı: ‘Wellness’” yazılarına “Sığır üzere yaşayalım yani, o denli mi?”, “Kimlik siyasetleri devrine girdik” yazısına da “İnsan kimliğini aramaz da ne demek, ben arıyorum işte!” minvalindeki yorumların gelmeyeceğini düşünürüz. En azından düşünmek isteriz, zira üstteki yazıların hiçbirinde bu yorumların karşılık bulmasını sağlayacak bir tez yok.

Özetle, genel olarak yazının tamamını okumadan, tam olarak ne dediğini anlamadan, hangi sözün hangi bağlamda kullanıldığını tartmadan yorum yapma, olumlu yahut olumsuz bir yargı belirtme eğilimi hakim. Elbette insanların vakti son derece bedelli, kimse rastgele bir yazının tamamını okumak zorunda değil. Pekala, o vakti harcamadığın bir yazıya tutkuyla saldırmanın (ya da o yazıyı tutkuyla savunmanın) gerisinde nasıl bir motivasyon olabilir?

İnternet ve toplumsal medya: Ne umduk, ne bulduk?

İnternetin birinci çıktığı yıllardaki vaadi hatırlayalım. Dünyanın her noktasına, insanlık tarihinin tüm bilgisine erişebilecektik. Bunun tam da bu türlü olmadığı yıllar içinde anlaşıldı, zira hem her bilgiye erişebildiğimiz savı ufak ufak çatlamaya başladı hem de bir fikri paylaşmak için “internete koymanın” kâfi olmadığını gördük.

Sonra toplumsal medya platformları geldi. Herkes fikrini dillendirip paylaşabiliyor, kitlelere erişebiliyordu. Tamam da ortada çok fazla fikir, çok fazla “içerik” vardı. Nereye gidecek, hangi birini tüketecektik? Bu durum, fikrin buzzfeed’leşmesini (yerelleştirmek isterseniz, onedio’laşması da diyebilirsiniz) doğurdu.

“Uykularınızı kaçıracak 5 dehşet filmi”, “24 saatte Lizbon’da yapmanız gereken 4 şey”, “Ofis hayatının dayanılmaz 12 tiplemesi” üzere içeriklerle bütün hayatımız itinayla derlenip toplandı, listelere dizildi, sıralandı. Hangi kültür eserini tüketeceğimize, hatta tüketmemiz gerektiğine dair harıl harıl teklif almaya, teklif vermeye başladık, listelerin bile kendi listesi olsa yeriydi. 10-15 dakikalık “filanca ile ilgili bilmeniz gereken her şey” görüntülerini da bu furyaya dahil edebiliriz. Bilgi hap formuna getirildi, en kolay tüketilebilir biçimde sunulmaya başladı. Bu örnekler tahminen eğlenceliydi, muhtemelen vakit kazandırıyordu, hatta giriş niteliğinde bilgi verme istikametinden muhakkak bir bedeli oldukları bile tez edilebilirdi, lakin kanıya darbe vurduklarına da kuşku yoktu. Bilgi ne kadar haplaşırsa, fikir o kadar derinliğini kaybediyordu.

Günümüzde yeni bir faza geçmiş olabiliriz. Bunu da “düşüncenin instagramlaşması” olarak isimlendirmek istiyorum.

Niyetin instagramlaşması

Beliz Güçbilmez, Anne Ben Düştüm Mü? kitabında anlamak aksiyonunu, müşterinin götürdüğü düğmenin benzerini bulmak için onu dükkanındaki farklı düğmelerle kıyaslayan tuhafiyeciye benzetiyor. Yeni gelen düğmeyi (cümleyi, bilgiyi, girdiyi), zihnimdeki düğmelerle (mevcut cümlelerle, bilgilerle, girdilerle) karşılaştırıyor, rastgele birine benzeyip benzemediğini tartıyorum. Şayet benziyorsa, o çekmeceyi açıp tıpkı düğmeden bulabilirim, münasebetiyle okuduğumu/duyduğumu/izlediğimi anlayabilirim. Bu sayede Ulus Baker’in “Her şeyi anlamak zorunda değilsiniz. Anlamak, dünyayla ilgimizin bir seviyesinden ibaret,” derken neyi kastettiğini de anlamaya biraz daha yaklaştığımı hissediyorum. Tahminen Baker de (tuhafiyeci ve düğme metaforuna dönersek) o arayışı, keşfin heyecanını kastediyor. Benzerini bulamazsan, o koleksiyona orijinal bir düğme ekleyeceksin, üzücü mı?

Psikoloji hocaları Paul Bloom ve David Pizarro, Psych isimli podcastlerinin “Sensation, Perception and Memory” [Hissiyat, Algı ve Hafıza] kısmında insanların ve makinelerin algılama biçimlerindeki farklılıktan bahsediyorlar. Örneğin sürücüsüz otomobiller otobüsleri algılayabiliyor, zira milyonlarca otobüs görseline bakmış, otobüsün ne olduğunu bu formda kodlamış yapay zeka örnekleriyle çalışıyorlar. 2 yaşındaki bir çocuğun otobüsü algılama biçiminden çok farklı bu. Münasebetiyle yapay zekanın, üzerinde otobüs fotoğrafının basılı olduğu tişört giyen biri ya da Road Runner’ı yakalamak için dağa son derece gerçekçi bir otobüs resmi çizen Wile E. Coyote tarafından kandırılması muhtemel. Bunun sebebi otobüsün sırf fotoğrafını bilmesi, çevresel faktörleri kıymetlendirerek bağlamlaştırma maharetinden mahrum olması, “Evet, karşımda bir otobüs imgesi var, lakin sırf tişörtün içinde, gerçek bir otobüs değil bu,” diyememesi.

Düşüncenin instagramlaşması da bu demek işte. Düğmeyi aramakla, hatta düğmeleri kategorize etmekle ilgilenmiyoruz, zira üzerimize daima yeni düğme atılıyor. Daima daha fazla imgeye bakma mecburiyeti, bir sonraki post, bir sonraki story’ye sekmenin aciliyeti zihinlerimizi, bağlamlaştırma marifetinden mahrum birer algoritmaya çeviriyor.

Üretim: Okurun olduğu yere gitmek

Benden çok daha güzel bir kurgudışı muharriri olan Ece Balekoğlu’nun rastgele bir yazısını açın. Muhtemelen “Bakın, bu yazıda şunu demek istiyorum, şunu demek istemiyorum,” diye şerhler düştüğünü göreceksiniz. Bunun nedeni üstte bahsettiğim tıptaki yorumlardan nasibini ziyadesiyle alması. Sadece yazı yanlışsız düzgün okunmadığı için çoğunlukla söylemediğin, kastetmediğin bir şey üzerinden reaksiyon görmek ziyadesiyle can sıkıcı. Bu da ister istemez ön alma, birilerine açıklama yapma refleksini doğuruyor.

Burada tekrar Beliz Hoca’ya referans vereyim: “(…) yazarken daima kendimiz üzere, o seviyede bir okuru hedefleriz. Tahminen buna maksat dememek gerek, daha çok, hırçın bir biçimde çoksatar olmayı başa takmadıysak, elimizden kendi okurluğumuza hakikat yazmaktan diğeri gelmez” (s. 92). Yorumların önünü alma isteğiyle “Şunu demek istemiyorum,” çeşidi bir iki cümleye yer vermesi elbette Ece’nin yazılarının gücünü azaltmaz, azaltmıyor da zati, fakat her satırı kendi okuyormuş üzere yazan bir Ece’den niçin yoksun kalalım?

Bağlamdan koparmanın nerelere varabileceğini görmek ismine gelin, birlikte bir deney yapalım. Twitter’da rastgele bir spor spikerinin ismini bitişik yazın, yanına “bu kadar aşikâr etme” tabirini ekleyin, arama tuşuna basın. Dilerseniz onunla da uğraşmayın, İsmail Şenol’un ismini kullanarak denediğim hali burada, ona bakın. Gördüğümüz üzere herkes tıpkı maçı izliyor, lakin herkes Şenol’u öbür bir ekibin taraftarı olmakla suçluyor. Hakikaten Bloom ve Pizarro’nun podcastlerinin tıpkı kısmında bahsettikleri bir öbür husus insan algısının da eksiksiz olmaması. Vakit zaman önyargılarımız devreye giriyor, ne görmek istiyorsak onu görüyor, onu algılıyoruz. Bir öteki örnek, yakın vakitte bağlamından koparılmış bir latifeyi açıklamak için 40 dakikalık program çekmek zorunda kalan “Londra Merkez” (Socrates) takımı. İnternet kullanıcılarıyla uğraşmak güç. İnternetteki futbol izleyicileriyle tertipli muhatap olmak ise kabus üzere. Spor yorumcularına kolaylıklar diliyor, devam ediyoruz.

Tabii bu vessaire’ye de Türkiye’ye de has bir problem değil. Örneğin The New York Times artık daha kısa yazılara yer verme tercihini “Okurlarımızla onların olduğu yerde buluşmak” diye açıklıyor. Meğer “kendi okurluğuna doğru” yazmıyorsan, en küçük ortak paydaya, yani günümüzde instagramlaşan fikre gerçek yazıyorsun demektir. Bunu da her vakit senden daha yeterli yapabilecek biri çıkar. Hatta hepimizden uygun (hızlı, verimli, yazım yanlışı olmaksızın) yapan biri aslında var, ismi ChatGPT.

Tüketim: Platformların “boka batması”

Bilişim bilimci Cory Doctorow’un “platformların boka batması” (enshittification of platforms) diye isimlendirdiği bir olgu var. Kabaca şunu kastediyor: Toplumsal medya platformları interneti sömürgeleştirmiş durumda. Kullanıcılara, yayıncılara, reklam verenlere farklı vaatlerde bulunuyorlar. Bu vaatlerin hiçbiri tam da gerçek değil, üstelik şartları keyfi biçimde daima değişiyor. Nihayetinde herkesi birbirine düşürüyor, ortalığı bok edip gidiyorlar. Biz de yeni bir platforma sekerek birebir döngüye baştan başlıyoruz.

Bu bilgiyi durumumuza uyarlamaya çalışalım. Okuduğunuz işbu yazıyı X ve Instagram’dan paylaşacağız. X zati tıklanacak bir irtibat, münasebetiyle kullanıcıyı platformdan uzaklaştıracak bir aracı gördüğü anda paylaşımın olağandan az sayıda kullanıcısına erişmesi için elinden geleni yapacak. Instagram ise tedbirini baştan almış, paylaşımlarda öbür bir web sitesine yönlendirecek irtibat veremiyorsunuz. Bunlar için ya –doğası prestijiyle geçici– Story işlevini ya da –pek de göz önünde olmayan, sizi paylaşımı görmenizin akabinde ikinci bir tıklama hareketini gerçekleştirmeye mecbur bırakan– hesabın profilini kullanabiliyoruz. Yeniden de platforma kalsa, bunları kullanmayıp görsellere bakmanız, “Bomboş bir yazı,” deyip bir sonraki paylaşıma geçmeniz daha âlâ.

“Bomboş bir yazı,” deyip geçerseniz, kısa vadede o beğenmediğiniz yazıyı yayımlayan hesaba bir yararı olabilir. Platform olumlu ya da olumsuz görüşü ayırt etmez, çok yorum gelen içeriğe çok erişim sağlar, sizin “Bomboş bir yazı,” yorumunuz da o beğenmediğiniz hesaba beğeni, erişim ya da takipçi olarak dönebilir. Uzun vadede ise bunların hiçbir kıymeti yok, uzun vadede sadece platform (kasa) kazanır, zira hiçbirimiz platformdan ve onun bize dikte ettiği niyet biçiminden çıkamamış oluruz. Dönüp baktığımızda niyet instagramlaşmış, hepimiz boka batmışızdır.

Sonuç: Tartışma çıksın isteriz

vessaire yazılarına Instagram’da gelen bir öbür yorum tipi şu: “Bunları yalnızca tartışma yaratmak için yazıyorsunuz.” Yalnızca vurgusu hariç itiraz edeceğimiz bir söz değil bu. Yazısına nazaran değişen motivasyonlarımız olabilir, fakat nihayetinde gerçek, tartışma yaratmak için yazıyoruz. Biri bize “satın aldıklarınız bozulmak üzere tasarlandı” dediğinde, adliyeyi terk etmeyi önerdiğinde, yeri geldiğinde arbede etmenin kıymetini hatırlattığında, yani bildiğimizi sandığımız bir probleme farklı bir boyut getiren yazılar okudukça heyecanlanıyor, keyifleniyoruz. Okuru da bu heyecana dahil etmeye çalışıyoruz.

Uzun lafın kısası, fikrin instagramlaşmasına karşı faal çaba yürütmemiz gerekiyor. Bugüne dek bir toplumsal medya platformundaki rastgele bir paylaşımın altına “bomboş” yazmadım, ancak bu cins toplumsal medya yorumlarını bir dispassion, yani tutkulardan arınma örneği olarak görme eğilimi yaygın üzere görünüyor. “Bomboş bir yazı,” yorumunu yapana neden bu türlü yazdığını sorsak, tahminen de “Yazdım geçtim işte, pek de düşünmedim, ne var?” diyecek. Kimin söylediğini hatırlamıyorum, ancak toplumsal medyanın “postmodern bir kahvehane” diye isimlendirildiğine da denk gelmiştim. Bir laf dillendiriliyor lisanlandırılmasına, lakin kimse önemsemiyor, çabucak akabinde apayrı bir laf daha dillendiriliyor, hiçbiri bağlama oturmuyor, hiçbiri nedenden doğmadığı üzere sonuç da doğurmuyor. Dışarıdan bakan biri de bütün bunları bu kadar ciddiye almanın, Instagram yorumları uğruna bu kadar laf üretmenin gereksiz olduğunu savunabilir. Toplumsal medya işte, ne bekliyoruz ki? Halbuki buna karşıtından yaklaşsak, okumadığın bir yazıyla dahi etkileşime geçmenin gerisinde ne kadar büyük bir passion, yani tutku olduğunu görsek, tahminen o tutkuyu gerçek yönlendirmeyi de başarabiliriz.

Faulkner’ın “Bazı beşerler yazdıklarınızı iki ya da üç kez okusalar bile anlamadıklarını söylüyorlar, onlara ne önerirsiniz?” sorusunu “Dört sefer okusunlar,” diye yanıtladığı rivayet edilir. “Hadi oradan, düzgün yaz o zaman!” deyip geçmek mümkün, fakat mana bulmaya çaba etmek başlı başına kıymetli bir uğraş. Niyetin instagramlaşması kime yarıyorsa, anlamakla uğraşmadığımız bir –yazılı ya da görsel– metni “Bomboş bir yazı,” diye kestirip atmamız da ona yarıyor.