Dünyanın dört bir yanında yaşayan halklar tarihte hiç olmadıkları kadar borçlular. Merkez bankalarına, devletlere, finans çevrelerine… Global ölçekte kamu borcu, 100 trilyon doları birinci defa 2024 yılında geçti. Fakir yahut gelişmekte olan ülkelerin 2024 yılında sırf faiz için ödediği ölçü 921 milyar dolar. Durumun vahametini yalnızca borç olarak ödenen ölçüler üzerinden kavramak zorsa, sorun şöyle de söz edilebilir: Bugün dünyada 3,4 milyar insan, yalnızca faiz ödemelerinin dahi sıhhat ve eğitim üzere alanlarda yaptıkları harcamaları katbekat aşan ülkelerde yaşıyor. Diğer bir deyişle, eğitim, sıhhat ve beslenme üzere alanlara ayrılması gereken kısıtlı kamu kaynaklarından alınıyor, (çoğunlukla) Batı menşeli alacaklılara veriliyor. Yani, kelam konusu olan servet transferi.
Borç krizi derinleşmesine karşın bu sıkıntının şimdiki siyasi tartışmalarda, seçim kampanyalarında kıymetli bir yer tuttuğunu sav etmek pek mümkün değil. Lakin borç ilgisi alacaklı ve borçluyu birbirine sıkı sıkıya bağlayan, kaçışın neredeyse mümkün olmadığı eşsiz bir bağımlılık ilişkisi. Borç krizi kamusal alanda nadiren tartışılsa da borç alakasının bu eşsiz tabiatı hesabın bir biçimde ve genelde kapalı kapılar gerisine kapatılmasını gerektiriyor. Hasebiyle beşerler, devletler ve milletlerarası kurumlar can alıcı soruyu sormaktan asla kaçamıyorlar: Borçlar ne vakit ve nasıl ödenecek? Geçen ay İspanya’da gerçekleştirilen ve Birleşmiş Milletler tarafından organize edilen “4. Kalkınma için Finansman Konferansı” büyük ölçüde bu sorunun yanıtını vermek, önü alınamayacak biçimde büyüyen borçların nasıl sürdürülebilir biçimde kapatılacağını tartıştı. Görünüşe nazaran, sorunun tahlili için gerekli olan irade, o denli yahut bu türlü, vardı.
Peki, ya sonuç? Sonuç pek de iç açıcı değildi. Bunun neden bu türlü olduğuna az sonra değineceğim. Lakin konferans, ABD’nin “alacaklı ve borçlu” ortasındaki münasebete üçüncü bir aktörün karışmaması gerektiği tarafındaki itirazı ve bu ülkenin konferansa katılmayacağını açıklamasıyla esasen umutsuz bir başlangıç yapmıştı. Konferans müddetince borç problemi kapitalist sistemin yeni ideolojik destek noktası olan “sürdürülebilirlik” kavramı etrafında tartışıldı. Borç ölçüleri ve borçlu ülkeler üzerindeki yük dayanılmaz (yani sürdürülemez) bir hal almıştı. Sürdürülebilir kalkınma gayeleri için yıllık 4 trilyon dolarlık açık vardı, memleketler arası finansal mimari kıymetli bir krizle karşı karşıyaydı. Borç hafifletme adımları ise sürdürülebilir bir iktisat için elzemdi.
Peki, borcu sürdürülebilir olarak yönetmek tam olarak ne demekti? Konferans sonunda imzalanan Sevilla Taahhütnamesi’ne nazaran kalkınma bankalarının kredi kapasiteleri artırılmalı, borç maliyetleri düşürülmeli, düşük gelirli ülkelerin borçları G20 ülkeleri tarafından yine yapılandırılmalı, borçların ülkelerin lokal para ünitesine nazaran olması teşvik edilmeliydi. Metne nazaran ne yapılması gerektiği kısmen açık olsa da metin bu borç krizinde bugün geldiğimiz noktaya nasıl gelindiği konusunda fecî bir biçimde sessizdi. Kapitalist üretim usulünün içinde bulunduğu yeni kriz ve bunun global seviyede yarattığı eşitsizlikler elbette gündem dışında kaldı. Metin, borç ölçüsünün rekor düzeylere ulaşmasını ve buna sebep olan yapısal şartlarını, bilhassa de “gelişmekte olan” ülkelerin borçlarının hangi siyasetler sonucu mevcut düzeylere ulaştığını pek de tartışmıyordu. “Az gelişmiş” yahut “gelişmekte olan” ülkelerde borcun geri ödenemeyecek seviyelere ulaşması konusunda yapılan “kredi kapasitelerinin daha da arttırılması” önerisi ise sorunu tahlilin kalbinde arayan bakış açısının tuhaf bir ironisiydi. Bu bakış açısına paralel olarak konferanstan çıkan sonuçlar da tam bir hayal kırıklığı oldu.
Belki de tam bu noktada Yanis Varoufakis’in asıl sorunun borcun kendisinin değil, borcun kapitalist dünya sistemi içindeki işlevi olduğu tarafındaki argümanı üzerine düşünmeye bedel. Antropolog David Graeber’in Borç isimli kitabında gösterdiği üzere borç almak ve vermek, bırakın kapitalizmi paradan bile daha eski. Lakin bilhassa birinci çağlarda borç bağlantısı karşılıklı yardımlaşma refleksiyle ortaya çıkan, toplumsal bağlara dayanan ve ondan beslenen bir alaka cinsiydi. Ticarileşme ve kapitalist üretim biçiminin giderek global seviyede hegemonik hale gelmesi, borcun bu niteliğini büyük ölçüde değiştirdi. Borç, şimdi üretilmemiş lakin gelecekte üretilecek bedellere el koymayı hedefleyen bir sömürü aracına dönüştü. Borca bağımlı hale gelen ülkelerde politikler bu borçları ödemek için bazen halkın ödediği vergilere el koyarak işçilerin ürettiği sermayeyi bankerlere aktardı, kimi durumlarda ise ülkelerin siyasi bağımsızlığı tam manasıyla ipotek altına aldı. Türkiye de gerek 1958 moratoryumu, gerekse 24 Ocak 1980 Kararları olarak bilinen süreçlerden dolayı borcun yarattığı toplumsal yıkıma ne yazık ki aşinadır.
Ancak tahminen de daha değerli olan memleketler arası sermaye etraflarının, siyasetçilerin, Sevilla Taahhüdü üzere metinlerin borçların sahiden kime ilişkin olduğunu katiyetle tartışmaya açmamasıdır. Irak’ın devrik diktatörü Saddam Hüseyin’in İran’a saldırmak için almış gerek Batı’dan gerekse de Körfez monarşilerinden aldığı borç tam olarak kime aittir? Halepçe’de kimyasal silahlarla katledilen Kürt halkına aittir diyebilir miyiz? Demokrat Parti’nin Soğuk Savaş yıllarında ABD’den aldığı maddi dayanağı seçim kazanmak için patronaj bağlantıları aracılığıyla iç piyasaya süren ve 1958’de Türkiye’nin birinci kere moratoryum ilan etmesiyle sonuçlanan sürecin sorumluğu Türkiye halkına mı aittir? Yoksa Demokrat Parti ve onun memleketler arası işbirlikçilerine mi? IMF’nin küçük bir Afrika ülkesi olan Madagaskar’a Citibank’a olan borçlarını ödeyemediği gerekçesiyle kemer sıkma siyasetleri sonucunda ülkede sivrisinek imha siyasetinin durdurulmasından dolayı on bin insanın hayatını kaybettiği bir senaryoda hatalı sivri sineklerdir diyebilir miyiz? (Graeber, s.10)
“Alınan borç geri ödenmelidir” cümlesinde simgeleşen ahlaki norm, kapitalizmin yalnızca çürük ahlakını değil söz haznemizi de işgal etmiş olan “kazan-kazan” mantığıyla pek de uyumlu olmadığını açıkta gösterir. Mevcut ekonomik sistemde bankerlerin kazanabilmesi, halkların kaybetmesine bağlıdır. Halkların kazanması ise bankerlerin kaybetmesine. Evet, Sevilla Taahhüdü üstte bahsettiğim tekliflerin yanı sıra zenginlerin daha fazla vergilendirilmesi gerektiğini de vurguluyor. Bunun karşısında hangi hali takınmamız hakikat olurdu? Robin Hood üzere zenginden alıp yoksula vermeyi ima ettiği için sevinmek mi, yoksa sürdürülemez hale geldiği açık olan kapitalizmi çaresiz bir halde sürdürmeye çalıştığı için kuşku duymak mı? Karar elbette sizin. Şimdilik “alınan borç geri ödenmelidir” derken bir defa daha düşünmemiz kafi, çünkü alacak ve verecek ilgisi ne yazık ki sandığımız kadar kolay değil.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan şiddetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
