Oidipus oidipal bir çocuk muydu?

“Belki de hepimizin mukadderatında birinci cinsel dürtümüzü annemize, birinci nefretimizi ve şiddet hissimizi babamıza yöneltmek vardı. Hayallerimiz bizi bunun bu türlü olduğuna ikna eder. Babası Laios’u öldüren ve annesi İokasta ile evlenen Kral Oidipus, çocukluğumuzun isteklerinin gerçekleşmesinden öteki bir şey değildir. Lakin ondan daha şanslı olan bizler, psikonevrotik olmadığımız sürece, cinsel dürtülerimizi annelerimizden ayırmayı ve babalarımıza duyduğumuz kıskançlığı unutmayı başarmışızdır. O ilkel çocukluk dileğini gerçekleştiren kişinin karşısında, o vakitten beri bu dileklerin iç varlığımızda uğradığı bastırmanın tüm boyutlarıyla ürpererek geri çekiliyoruz. Şair bu çözümlemeyle Oidipus’un kabahatini gün ışığına çıkarırken, bizi bastırılmış olsa bile bu dürtülerin hâlâ mevcut olduğu kendi iç benliğimizi tanımaya zorluyor.” —Freud, Die Traumdeutung, s. 267.

Oidipal Arzu

Oidipus kompleksi, ya da Can Yücel’in eksiksiz yakıştırmasıyla “anam avradım olsun kompleksi”, psikanaliz fikrinin en temelinde yer alan kurucu, yapılandırıcı teoremlerden biridir. Tam bu nedenle, yani fazlaca “esasa ait” olduğu için de, aslında ne demek istediği çoktan unutulup gitmiş, geriye Can Baba’nın dalga geçtiği totolojik önerme kalmıştır. Tanınan psikanaliz lisanında Oidipus kompleksi nedir? Elcevap, erkek çocuğun annesine âşık olup babasına kıskançlık ve bundan kaynaklanan düşmanca hisler beslemesidir. Bunu nereden biliyoruz? Zira komplekse ismini veren Oidipus, babası Laios’u öldürmüş, annesi İokasta ile evlenmiştir. Heveskâr psikanalist (bu yazı boyunca “heveskâr psikanalist” terimini analitik psikoterapist manasında değil, tanınan psikanalizin terminolojisini ve telaffuzunu yerli yersiz kullanan amatörler manasında kullanıyorum) çabucak Oidipus’un annesine âşık olduğu, babasına ise düşmanlık beslediği sonucunu çıkaracaktır bundan.

Oysa Sophokles’in Tiran Oidipus’unu[i] biraz dikkatle okuma zahmetine katlanmış olsaydı, Oidipus’un hiç de bu türlü bir sıkıntısı olmadığını, tam bilakis, adamcağızın tam da babasını öldürüp annesiyle evleneceği kehanetinden kaçarken, kazayla kaçtığı tuzağa tutulmuş olduğunu bilecekti. Tiran Oidipus metninde kıymetli olan, Oidipus’un bilmeden ve istemeden yaptıklarından dolayı ödediği bedeldir. Halbuki Freud Oidipus kompleksinde bir istekten bahsetmektedir. Oidipus annesi Merope’yi, yani annesi olarak bildiği Korinth kraliçesini arzulamaz (ya da en azından metinde buna dair bir ipucu yoktur). Tam bilakis, Apollon ona annesiyle evlenip babasını öldüreceği kehanetini bildirim ettiği anda bunun gerçekleşmesini engellemek için kentini, yani bebekken getirilip büyüdüğü vatanını terk eder. Birebir halde Oidipus’un babası Polibus’a (yani babası sandığı Korinth kralına) yönelik bir düşmanlığı, öfkesi ya da haseti de yoktur; onu kıskanmaz, bilakis, onun gerçek babası olmadığı kuşkusuna kapıldığında fevkalade bir acıyla Delfi’deki Apollon tapınağına koşar. Orada da (tüm kehanetlerde oluğu gibi) sorduğu soruya (“Polibus benim gerçek babam mı?”) yanıt alacağı yerde, öteki bir kehanetle karşılaşır. Demek oluyor ki Oidipus’un (popüler, gündelik kullanımdaki anlamıyla) bir Oidipus kompleksi yokmuş.

Yani hasılı, elimizde Oidipus kompleksi aletiyle edebi metinlere dalıp onların içine serpiştirilmiş Oidipus’lar keşfetmek değil kıymetli olan. Esasen Freud da durup dururken Tiran Oidipus tragedyasını tahlil etmeye kalkışmamış, tam bilakis, Oidipus kompleksini o metinden aldığı bir ilham üzerine baş yorarak bulmuş/öğrenmişti. Ancak Oidipus’un kehanete (yani ilahların çizdiği yola) meydan okuyayım derken yaptığı aksiyonun niyetinin tam bilakis dönüşmesi sonucu babasını öldürüp annesiyle evlenmesi hikayesinden değil; Oidipus ile annesi/karısı İokasta ortasındaki şu diyalog yüzünden kapılmıştı bu fikre:

OİDİPUS:
Lakin annemin yatağı…
Ondan korkuyorum hâlâ. Korkmamalı mıyım sence?

İOKASTA:
Neden hayatını kısmetin eline bırakmış bir adam,
Hiç ileri bakmayan, geleceğini hayal etmeyen biri dehşet içinde yaşasın ki?
Keyfine bakıp, gününü gün etmektir en düzgünü.
Annemle evlenirim diye korkma.
Doğrudur, birçok erkek hayallerinde anneleriyle yatmışlardır; lakin bu hastalıklı fantazilere
Hiç kulak asmayan kişi, daha kolay dayanır hayata.

Biz tragedya izleyicileri Oidipus ile İokasta ortasındaki gerçek bağlantıyı bildiğimiz için, İokasta’nın sözlerindeki derin ironiyi çabucak fark ederiz; halbuki onlar kendilerini ana-oğul değil karı-koca sandıkları için, o ironinin farkında değildirler. İokasta “Doğrudur, birçok erkek düşlerinde anneleriyle yatmışlardır,” deyip akabinde da bunu bir “hastalıklı fantazi” olarak nitelediğinde, kendisinin bu “hastalıklı fantazi”nin gerçekleşmiş halinin tam da orta yerinde olduğunu bilmiyordu. Lakin Sophokles biliyordu; demek ki bize söylemeye çalıştığı bir şey var. Daha sonra dünya edebiyatında sık sık tekrarlanacak ve nihayet 1960’ların ve 70’lerin Yeşilçam melodramlarına kadar gelecek olan “Durun! Evlenemezsiniz! Siz kardeşsiniz!” sözünün temelini oluşturan şey: Ensest, istekle ilgili bir şey değildir. Tanımasanız, bilmeseniz de genetik anneniz, babanız ya da kardeşinizle kurduğunuz ya da kuracağınız bağ ensest olarak kabul edilecektir. Demek ki, kaza yapıtı ensest yapılabilir.

Oysa Freud’un bize anlattığı hikayenin ne genetikle ne de Oidipus’un yazgısıyla bir ilgisi var. O, Oidipus kompleksi derken, ortalarında genetik bir bağ olsun olmasın çocuğun annesine, yani annesi olarak görüp tanıdığı bireye, birincil bakıcısına yönelik dileğini anlatmaya çalışıyordu. Üstelik, daha sonradan Lacan’ın yapacağı katkıyı da düşünecek olursak, anneye yönelik bu isteğin yalnızca erkek çocuktan gelmesi de gerekmiyor. Anne, kız-erkek demeden tüm çocuklar için bir istek objesidir, doğum esnasında kaybettiğimiz şeyin tekrar kazanılabilir olduğu fantazisinin tabiridir. Anne bizim için bütün olduğumuz hayali bir ânın temsilcisidir; onunla bir ve bütün olduğumuza inandığımız ölçüde de kendimizi kadir-i mutlak hissedebiliriz. Halbuki anne ne bizim bir kesimimizdir ne de bütünüyle bize aittir. Bir işi vardır, yoksa bile konut işleriyle uğraşacaktır. Dostları, arkadaşları, yoksa bile komşuları ve akrabaları vardır. Daha da beteri, bir kocası vardır.

Anne daha birinci andan itibaren bebeğin kadir-i mutlak bütünlük fantazisini yıkar adım adım. Bebek birinci sefer uyanıp da annesini yanında bulamadığında, tragedya da başlamış demektir. Bu parçalanmanın görünürdeki nedeni, bu bütünlük ve iktidar hayalinin baş düşmanı, antagonisti ise annenin bizim dışımızdaki tüm ilgi ve bağlarını temsil eden baba haline gelir vakitle. Ya da en azından bizim için o denli olur: Zira bize annemizin tüm öbür ilgilerinden daha yakındır ve hepsinden daha daimdir; üstelik babanın anne ile münasebetinde bizi dışarıda bırakan, bizden gizlenen, bize kapalı bir yer, yani cinsellik vardır, ki bu yer annenin başka bağlarında bulunmaz (ya da bulunsa bile onu biz bilemeyiz). Münasebetiyle babaya yönelik düşmanlık ve haset, o bizim genetik babamız olduğu için değil, anneyle ortamıza giren bir öge, muhayyel/müstakbel iktidarımıza meydan okuyan bir güç, bizi kastrasyonla tehdit eden bir tehlike olduğu içindir.

Zavallı Oidipus ise (genetik) babasını bir dağ geçidinde karşılaştığı ve kendisine (koca Oidipus’a, Korinth Kralı’nın oğluna!) yol vermeyi reddeden küstah bir yabancı sanarak, alenen bir sokak arbedesinde öldürmüştü; (genetik) annesi ise zekâsını kullanarak fethettiği, yönetme hakkını kazandığı Thebai kentinin dul kraliçesi, yani sözün tam manasıyla ganimet olduğu için karısı olmuştu. Demek ki, Oidipus kompleksi kavramı, bizim Tiran Oidipus’u daha âlâ anlamamıza hizmet etmez; Oidipus’ta Oidipal yapılanma tahminen vardır, tahminen de yoktur (aslında muhtemelen de vardır, fakat tragedyanın metni bunu bize açıkça göstermez). Lakin Sophokles’in İokasta’ya söylettiği kelam, Freud’un muhtemelen kendi tahlil pratiğinden de tanıdığı anne ile cinsel bağlantı fantazisine tarihi bir temel kazandırır. Yani elhasıl, Oidipus kompleksinin ortaya çıkış hikayesinde, psikanaliz edebiyatı açıklamamıştır, aksine, edebiyat psikanalizin kavram hazinesine katkıda bulunmuş, hatta en değerli yapıtaşlarından birini sağlamıştır ona.

Oidipus’suz Oidipus Kompleksi

Peki lakin (Sophokles’in Oidipus’undan bağımsız olarak) nedir bu Oidipus kompleksi?

1960’ların en isyankâr rock kümelerinden The Doors’un şarkıcı/bestecisi Jim Morrison, The End (Son) müziğinde “Anne, seni s*kmek istiyorum / Baba, seni öldürmek istiyorum” diye haykırdığında, üstadın derin psikoloji ve edebiyat bilgisi karşısında hayranlarının ağızları açık kalmıştı. Birkaç makûs niyetli dışında hiç kimse o dizelerin gerçek bir arzuyu dillendirdiğini düşünmedi bile. Halbuki, “Anne” kısmını şimdilik bir yana bırakacak olursak, “Baba, seni öldürmek istiyorum” dizesi, 1960’lar isyancılığının epey gerçek bir sözüydü. 1968 jenerasyonu diye isimlendirdiğimiz nesil, var olan tüm otorite ve iktidar figürlerine karşı derin ve birden fazla kere de irrasyonel bir hınçla doluydu. “Baba”, bu figürlerin sadece ülkü bir metaforu olmakla kalmıyordu, sözün kelamlık manasıyla da devredeydi: 1960’ların isyancıları kendi öz babalarına ve onun üzerinden kendilerini boğan, baskı altına alan, köşeye sıkıştıran klâsik aile yapısına karşı dayanılmaz bir hınçla doluydular. Global manada “60’ların” çabucak hemen hiç yaşanmadığı, bu periyodun büyük ölçüde daha klasik sistem aykırısı hareketlerin “keşfedilmesi” manasına geldiği Türkiye’ de bile, 1970’ler boyunca birtakım duvarlarda “Kahrolsun Babam!” sloganına rastlamak mümkündü. Gerçi bu sloganı yazanlar o vakit iki elin parmaklarını geçmeyecek sayıdaki anarşistlerdi, lakin olsun!

Kestirmeden gidecek olursak, Baba çocuğun 46 kromozomunun 23’ünü veren genetik atadan ibaret değildir. Hatta bu türlü bir genetik temas olmasa da olur. Roma hukukunda Pater Familias (Aile Babası), ailenin başına verilen isim. Justinianus Yasası’nda “Mater semper certa; pater est quem nuptiae demonstrant” denmişti: Anne her vakit kesin olarak belirlidir; baba evlilik kontratında belirtilen kişidir. Yani hasılı, “Baba” bir mukavelede geçen bir isimden ibarettir.

Daha dolambaçlı yoldan gidersek: Baba doğal ki bundan ibaret değil; yani bir hukuk tertibiyle resmileştirilmese bile, “Baba” diye bir pozisyon var, lakin sandığımız kadar eski bir pozisyon değil bu. Aslında insanların erkeklerin de üremede bir rolü olduğunu keşfetmeleri çok yeni; 50 bin ila 70 bin yıl evvel olan bir şey. Ondan evvel farkında bile değillermiş, zira hamilelik insanlarda oldukça uzun bir müddet aldığı, kesin kurallara bağlı bir tekeşlilik de şimdi var olmadığı için, çeşitli çiftleşmelerle hamilelik ortasındaki münasebet hiç açık değil. Şimdi bayanlarla tıpkı hayat alanını, yani bir “ev”i paylaşmayan erkekler bayanların doğal (regl) döngülerinden haberdar değiller; nasıl olsunlar ki, o “ev” çok sonraları ortaya çıkacak insanlık tarihinde. Tam da bu nedenle hamilelik çıplak gözle görünür hale gelmeden (en az 3-4 ay) erkekler tarafından fark edilmiyor bile. Ancak o kritik 50 bin-70 bin yıl evvel,[ii] insanlığın büyük sıçramalar yaptığı, beyin kapasitesinin “ansızın” bir sürü yeni ve daha evvel bilinmeyen özelliğe, icada ve davranış/yaşam biçimine yol açacak biçimde değiştiği çağda, bir sürü yeniliğin yanı sıra, erkeklerin de insan üremesinde hisse sahibi olduğu anlaşıldı. O vakit da kadim bayan üretkenlik/verimlilik tanrıçalarının (yani Kibele’nin, İştar’ın ve onların çeşitli akrabalarının) yerini erkek üretkenlik/verimlilik rableri almaya başladı: Anu, Kumarbi, Marduk, Yahveh, Uranus, Kronos, ve en nihayet, haşmetli penisi ve hiç geçmeyen ereksiyonuyla, Priapos.

*Bu yazı, Bülent Somay’ın Edebiyat, Psikanaliz ve Diğer Meseleler isimli kitabından seçilmiş bir modüldür. Metis Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.

[i] Alışık olduğumuz ismiyle Kral Oidipus değil, Tiran Oidipus. Türkçeye Avrupa lisanlarından yapılan çeviriler bize daima “Kral” Oidipus’tan bahsediyor; İngilizcede King Oedipus ya da direkt Latinceden aldıkları biçimiyle Oedipus Rex; Fransızcada Œdipe roi; Almancada König Ödipus üzere. Fakat özgün lisanı olan klasik Yunancada iki farklı “Kral” var: Biri soydan gelen kral, βασιλεύς (Basileus); başkası ise fetheden, sıkıntı yoluyla, bileğinin hakkıyla kazanan kral, Τύραννος (Tyrannos). Sophokles’in tragedyasının ismi, Oidipus’un babasının (Laios’un) oğlu olarak, soy yoluyla değil, bileğinin hakkıyla Thebai hükümdarı olduğunu vurgulamak için Οἰδίπους Τύραννος (Oidipus Tyrannos). O yüzden Tiran Oidipus ismiyle çevrilmesi daha gerçek. Bunun değeri şurada: 1202. ve 1203. dizelerde, Koro Oidipus’a birinci defa “Basileus” diye hitap edecek (o âna kadar daima “Tyrannos” diyordu). Bu değişim de Oidipus’un Laios’un özbeöz oğlu olduğunun öğrenildiği âna denk geliyor. Yani Oidipus “Tiran” iken, apansızın “Kral” oluverecek. İşte Baba’nın (ya da Babanın-Adı’nın) dönüştürücü gücü!
[ii] “İnsanlık tarihi en nihayet yaklaşık 50 bin yıl evvel, Büyük İleri Atılım olarak isimlendirdiğim vakitte ileri gerçek yol almaya başladı. Bu sıçramanın birinci kesin işaretleri, standartlaşmış taş aletler ve birinci korunmuş mücevherler (devekuşu yumurtası kabuğundan yapılmış boncuklar) ile Doğu Afrika bölgelerinden geliyor. Misal gelişmeler çabucak bunun akabinde Yakın Doğu’da ve güneydoğu Avrupa’da, daha sonra da (yaklaşık 40 bin yıl önce) güneybatı Avrupa’da, çok ölçüde insan imali yapıtın Cro-Magnon olarak isimlendirilen büsbütün çağdaş insan iskeletleriyle ilişkilendirildiği yerlerde ortaya çıktı. Bundan sonra da arkeolojik alanlarda korunan çöpler süratle daha farklı hale geldi ve biyolojik ve davranışsal olarak çağdaş beşerlerle karşı karşıya olduğumuza dair hiçbir kuşku bırakmadı” (Diamond 1999: 39).