Lev Troçki, hiç kuşkusuz, 20. yüzyılın ihtilal tarihine damgasını vurmuş en kıymetli figürlerden biridir. Asker, örgütçü, teorisyen, tarihçi ve polemikçi kimliğiyle hem ihtilallerin muvaffakiyet anlarında hem de hezimet periyotlarında özgün bir entelektüel üretim ortaya koymuştur. Onun ismi, sadece Ekim Devrimi’nin zaferi ya da Kızıl Ordu’nun inşasıyla değil, tıpkı vakitte sosyalizmin yozlaştırılmasına karşı yürüttüğü uzlaşmaz çabayla, faşizm karşısında geliştirdiği stratejilerle ve sürgün yıllarında yazdığı politik-teorik metinlerle anılır.
Ancak Troçki’nin mirasını tartışırken temel bir yanılgıdan kaçınmak gerekir. Onu dondurmak, yani şartlardan bağımsız, değişmez bir dogma haline getirmek yahut tarihi bağlamı göz arkası ederek ya toptan mahkum etmek ya da her alanda bugüne birebir uygulanabilecek bir kaynak üzere sunmak hakikat değil. Troçki, 20. yüzyılın muhakkak şartları içinde hareket etmiş, o devrin çelişkilerini yansıtan ancak tıpkı vakitte onları aşmaya çalışan bir devrimciydi. Onun mirasını sahiplenmek lakin eleştirel bir tarihi okumayla mümkün olabilir.
Daima ihtilal ve eşitsiz-bileşik gelişme
Troçki’nin teorik mirası içinde en çok öne çıkan iki kavram, daima ihtilal ve eşitsiz-bileşik gelişmedir. 1905 Rus Devrimi’nin akabinde şekillenen daima ihtilal anlayışı, ihtilal süreçlerinin ulusal sonlarla sonlu kalmayacağını, iktidarı alan proletaryanın mecburî olarak memleketler arası ölçekte devrimci süreci genişletmek zorunda olduğunu vurgular. Tıpkı vakitte, geri kalmış ülkelerde demokratik ihtilal ile sosyalist ihtilal ortasındaki duvarın yıkılabileceğini, bu misyonların birbirini takip eden etaplar değil iç içe geçen süreçler olduğunu savunur.
Eşitsiz ve bileşik gelişme teorisi ise kapitalizmin dünya ölçeğinde eşitsiz bir gelişim yarattığını lakin bu eşitsizliklerin farklı toplumsal biçimleri yan yana getirdiğini açıklar. Böylelikle en ileri üretici güçlerle en geri üretim biçimleri birebir toplumsal yapıda çarpıcı biçimde iç içe bulunabilir. Troçki’nin bu kavrayışı, globalleşme çağında hâlâ son derece fonksiyoneldir. Bugün Ortadoğu’dan Latin Amerika’daki ayaklanmalara kadar pek çok örnek, eski ile yeninin bu tipten eklemlenişini gözler önüne serer.
Bu iki kavramın yeniliği, onları mekanik biçimde tekrarlamaktan değil, metodolojik bedelinden kaynaklanır. Troçki’nin yaptığı, kapitalizmin gelişme maddelerini tek çizgili evrim modellerine indirgemeyen, tersine farklı sürat ve ritimlerin birbirine çarpmasını açıklayan bir bakış geliştirmektir. Bu, günümüz sosyalist hareketleri için hâlâ vazgeçilmezdir.
Lenin ile tansiyonlu yakınlığı
Troçki’nin Lenin’le ilgisi, devrimci hareketin strateji ve örgüt anlayışındaki temel tartışmaları anlamak açısından verimli bir yerdir. Troçki, 1917’ye kadar ne Bolşeviklerin ne de Menşeviklerin saflarına katılmış, her iki eğilimin de yanlışlarını sert biçimde eleştirmiştir. Bilhassa Lenin’in merkeziyetçiliğini, Rosa Luxemburg’a misal bir lisanla, demokratik iştiraki sınırlayan bir otoriterlik olarak görmüştür.
Ekim Devrimi’nde ise Lenin’in daima ihtilal perspektifini fiilen benimsemesiyle, Troçki Bolşeviklere katılmış ve iktidarın Sovyetler aracılığıyla alınmasının en önemli örgütleyicisi olmuştur. İkisi ortasındaki bu yakınlaşma, devrimci maksatlar konusunda sağlanan bir stratejik iştiraktir lakin örgüt anlayışındaki tansiyonlar büsbütün ortadan kalkmamıştır.
İç savaş yıllarında her iki lider de Bolşevik Parti diktatörlüğünü teorileştirmiş, emeğin militarizasyonunu ve sansürü savunmuştur. Bu, bugün sosyalist demokrasinin temel prensipleri açısından problemli görünse de, tüm bunların periyodun mevt kalım şartlarında şekillendiğini unutmamak gerek. Yeniden de bu otoriter yöneliş, Stalinizmin kurumsallaşmasına taban hazırlayan ögelerden biridir. Bu nedenle, Troçki’nin Lenin’le alakası hem stratejik iştirak hem de tarihi tenkit açısından iki taraflı okunmalıdır.
Faşizmin modernliği
Troçki’nin 1930’larda geliştirdiği faşizm tahlili ise hâlâ referans noktası olmayı sürdürüyor. Onu özgün kılan, faşizmi sırf eski muhafazakar otoriterlik biçimlerinin devamı olarak değil, çağdaşlığın bağrından çıkan bir karşı-devrim olarak görmesidir. Faşizm, hem sanayi ve teknolojinin araçlarını kullanan hem de kitleleri seferber eden bir harekettir. Önderleri çoğunlukla hâkim sınıftan gelmez lakin kriz şartlarında büyük sermaye tarafından desteklenirler.
Troçki’nin geliştirdiği faşizme karşı birleşik emekçi cephesi stratejisi; sosyalistlerin ve toplumsal demokratların, programlarını birleştirmeden, harekette birlik kurarak faşizmin yükselişini durdurması gerektiği fikridir. 1930’ların Almanyası’nda bu davete kulak asılmaması Nazi iktidarının önünü açmıştı.
Günümüzdeyse radikal sağ hareketlerin yükselişi karşısında Troçki’nin ihtarları hala geçerli. Sermaye sınıfı, neoliberal siyasetlerin krize girdiği anlarda kendi sistemini korumak üzere radikal sağla ittifaka giriyor. Münasebetiyle demokratik hakları savunmakla hudutlu olmayan, sınıf temelli bir birlik anlayışı hâlâ yeni bir gereksinim.
Yasalar ile öznel irade arasında
Troçki, sadece bir devrimci değil birebir vakitte ihtilallerin tarihini yazan bir tarihçidir de. Rus İhtilalinin Tarihi, hem analitik hem de anlatı gücüyle devrimci sürecin karmaşık dinamiklerini gözler önüne serer. Troçki bu kitabına, eşitsiz ve bileşik gelişme yasasını temel alarak başlar lakin sonunda ihtilali belirleyen şeyin, ezilenlerin öznel müdahalesi olduğunu vurgular.
Bu, sosyalist hareket için kritik bir derstir: İhtilal, tarihin “kaçınılmaz” maddelerinin eseri değildir; şuurlu örgütlenme, siyasi irade ve kitle seferberliği olmadan gerçekleşmez. Bu yaklaşım, Marksizmin determinizm tuzağına düşmeden tarihî süreçleri anlaması açısından değerlidir.
20. yüzyıldan 21. yüzyıla geçiş
Sonuç olarak Troçki’nin teorik araçları, enternasyonalist vizyonu, bürokratizme ve otoriterliğe karşı hali, günümüz sosyalist hareketleri için hâlâ ilham kaynağıdır. Örneğin, ulusal ölçekteki çabaların global kapitalizmin yapısı içinde fakat memleketler arası bir uyumla muvaffakiyete ulaşabileceği fikri bugün daha da aktüeldir. Ya da bir kere daha altını çizmek gerekirse, demokratik hakları savunmak, sınıf temelli birlik stratejisiyle birleşmediğinde, bunun radikal sağ tehditler karşısında yetersiz kalacağını öngören “faşizme karşı birleşik cephe” anlayışı da bugün ziyadesiyle geçerlidir.
Elbette her büyük devrimci üzere Troçki’nin kanıları de, bugünün meselelerine karşılık veren direkt tahliller sunmaz. Tekrar de onun teorik berraklığı, stratejik esnekliği ve enternasyonalist perspektifi, dünya emekçi sınıfı ve sosyalist hareketi için hâlâ kıymetli bir mirastır. Onu tarihî bağlamı içinde fakat günümüzle diyalog halinde okumak, Troçki’nin mirasına layık olmanın en hakikat yoludur. Sırf bu türlü bir okuma, geçmişin yanlışlarından ders çıkarırken, geleceğin devrimci stratejilerini şekillendirmek için sağlam bir entelektüel taban sunabilir.
*Bu yazının birinci versiyonu Mecra’da yayımlanmıştır.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
