İstanbul’un endüstriyel miraslarından biri olan Hasanpaşa Gazhanesi yahut artık bilinen ismiyle Müze Gazhane, sadece geçmişin hatırlatıcısı olan bir yapı değil birebir vakitte bugünümüzü ve yarınımızı şekillendiren bir kamusal mekan örneği. Türkiye’de kamusal alanların giderek daraldığı, söz özgürlüğünün sınırlandığı ve kamusal yerlere erişimin çeşitli yollarla kısıtlandığı bu devirde Müze Gazhane’nin açtığı alanlar, sunduğu imkanlar ve temsil ettiği pahalar çok daha değerli hale geldi. Bu dönüşümde, bugün siyasi nedenlerle tutuklanan ve hakkında konut mahpusu kararı verilen Becerikli Polat’ın ve onun kurduğu İBB Miras’ın katkılarını anmak hem tarihi hem de vicdani bir sorumluluk haline geliyor.
Müze Gazhane’nin kıssası, Anadolu yakasına gaz tedariki sağlamak emeliyle kurulan Hasanpaşa Gazhanesi olarak başladı. 19. yüzyıl sonlarında inşa edilen bu yapı, İstanbul’un çağdaşlaşma sürecinde değerli bir rol oynadı. Gaz üretimiyle başlayan öykü, 1993’te üretimin durdurulmasıyla sona ermedi; bilakis, halkın sahiplenmesiyle yeni bir periyoda girdi. Gazhane’nin yıkılmasına karşı gayret eden sivil toplum örgütleri, semt sakinleri ve Gazhane Etraf Gönüllüleri, yerin kültürel bir hafıza alanına dönüşmesi için yıllara yayılan bir gayret gösterdiler. 1998’de kurulan kooperatif ve akabinde düzenlenen şenlikler, halkın bu yeri ne kadar sahiplendiğini gösterdi. Gazhane’nin SİT alanı ilan edilmesi de bu uğraşın bir meyvesiydi. Lakin bu hafıza yerinin yine işlevlendirilmesi ve yaşatılması için sadece geçmişe değil bugüne de gereksinim vardı. Bu noktada, Becerikli Polat ve onun liderliğindeki İBB Miras devreye girdi.
İBB Genel Sekreter Yardımcısı ve İBB Miras’ın kurucusu Yetenekli Polat’ı kamu mülkiyetindeki tarihi yapıların onarımı ve kent belleğine kazandırılması ismine yürüttüğü projelerle biliyoruz. Onun öncülüğünde İBB Miras kent tarihinin değerli yapılarını korumakla kalmadı, birebir vakitte kamusal alanlar yaratarak İstanbul’un kültürel hayatını yine şekillendirdi. İBB Miras, 60’dan fazla anıt ve sivil mimarlık yapıtı, 21 yeni müze ve hayat alanı, 34 kamusal sanat yapıtı, 197 tescilli çeşme, 588 tarihi mezar ve 19 tarihi türbe olmak üzere toplam 945’ten fazla miras alanının onarımını gerçekleştirdi ve müdafaa altına alınmasını sağladı.
Müze Gazhane, bu dönüşüm çalışmalarının en sembolik örneklerinden biri. 2014’te Kadir Topbaş periyodunda başlayan ve 2021’de Ekrem İmamoğlu idaresinde tamamlanan onarım sürecinde yapı sırf fizikî olarak yenilenmedi, yerin manası da dönüştü. 9 Temmuz 2021’de “Müze Gazhane” ismiyle açılan kompleks, kütüphanesi, tiyatro salonları, aktiflik alanları, toplumsal yerleri ve kamusal toplanma yerleriyle bir kültür ve ömür merkezi haline geldi. Müze Gazhane, Yetenekli Polat liderliğinde İBB Miras ve Murat Abbas idaresindeki Kültür AŞ’nin ortak uğraşlarıyla İstanbul’daki altkültür üreticileri, bağımsız sanatkarlar ve kültür-sanat izleyicileri için erişilebilir bir alan sundu. 2019 mahallî seçimlerinin akabinde sahnelerin daha geniş kitlelere açılmasıyla sanatkarlar için daha adil ve kapsayıcı bir ortam yaratıldı. Lakin bu kültürel dönüşümüne taraf veren isimlerin tutuklanması, söz ve kültürel özgürlükler açısından önemli tasalara yol açıyor. Bir yapının tarihi bedelini korurken onu günümüzün toplumsal gereksinimlerine yanıt verecek biçimde tekrar işlevlendirme yaklaşımı, kent hakkı, kültürel miras ve kamusallık kavramlarının kesişiminde yer alıyor.
Günümüz Türkiyesi’nde kamusal alanlar her zamankinden daha fazla baskı altında.
Kent meydanları, parklar, kültür merkezleri ya kapatılıyor ya da güvenlik tedbirleriyle adeta sterilize ediliyor. Bilhassa büyükşehirlerde kentsel yer sadece gündelik hayatı kolaylaştıran bir öge değil tıpkı vakitte devletin nezaret ve kontrol aracı haline gelmiş durumda. Bu süreçte, kamusal alanların özgürlük, iştirak ve çoğulculuk üzere temel demokratik fonksiyonları giderek erozyona uğruyor. Yurttaşların toplanma, tabir özgürlüğü ve görünür olma hakları, estetikleştirme, güvenlik münasebetleri yahut “kamu düzeni” arayışıyla kısıtlanıyor.
Kamusal alanın bu dönüşümü sadece fizikî bir müdahale değil, birebir vakitte ideolojik bir yine tanımlama sürecidir. Judith I. Németh’e nazaran, kamusal alan giderek daha fazla estetikleştirilmiş ve sterilize edilmiş bir etrafa dönüştürülüyor, burada politik tabirler ve alternatif kullanımlar “rahatsız edici” bulunuyor. Bu yaklaşımda kamusal yer sadece belirli çeşitten kullanıcılar, fikirler ve belirli çeşitten davranışlar için düzenlenir. Sokakta yürüyen, oturan, konuşan, protesto eden, paylaşan ya da sırf var olan bireyler, yeni rejimin dışına itilmekte; kamusal alan da farklılıkların değil, aynılığın ve tüketilebilirliğin yeri haline getirilmektedir. Meğer gerçek manada kamusal alan aksiliklerin, hatta rahatsız ediciliğin de mümkün olduğu, yani toplumsal müzakerenin sürdüğü yerlerdir. Németh’in sözüyle, “Gerçek manada kamusal alan, karşıt-kamuların ortaya çıkabildiği ve mananın müzakere edildiği gayret alanları olarak kalmaya devam eder.” Bu perspektiften bakıldığında, Türkiye’deki birçok kamusal yerin bu niteliklerinden arındırıldığını ve yalnızca fizikî değil, sembolik olarak da daraltıldığını söylemek mümkün.
Bu bağlamda, Müze Gazhane sadece fizikî bir onarım projesi değil birebir vakitte bu daralmaya karşı kamusal alanı tekrar kuran bir müdahaledir. Müze Gazhane, güvenlik bariyerleriyle çevrilmeyen, yurttaşların iştirakini teşvik eden, söz ve müsabaka biçimlerini imkanlı kılan bir ortak ömür alanı olarak bu estetikleştirme ve denetim siyasetlerine karşı bir alternatif sunabileceğini bize gösterdi.Bu noktada gazhanenin evvelki yıllarda iklimden insan haklarına, öbür bahislerdeki forumlara ve grevlere mesken sahipliği yapmış olduğunu unutmamak gerekir.
Geçen ay, Yetenekli Polat, Murat Abbas ve Ekrem İmamoğlu’nun da ortalarında bulunduğu birçok İBB çalışanının gözaltına alınmasıyla Müze Gazhane bu manasını bir defa daha ortaya koydu. Tutuklu öğrencilerin hür bırakılması ve Becerikli Polat’a dayanak vermek üzere bir ortaya gelen öğrenciler, Müze Gazhane’de bir buluşma gerçekleştirdi. Bu buluşma, yerin sırf bir aktiflik alanı değil tıpkı vakitte demokratik iştirakin, kamusal tartışmanın ve dayanışmanın da adresi olduğunu gösterdi. Müze Gazhane’nin de ortasında bulunduğu farklı noktalarda gerçekleşen, buluşmaların ve kamusal takviye davetlerinin akabinde tutuklular tek tek hür bırakılmaya başladı; böylelikle bu yerin dayanışma gücü sırf sembolik değil, somut sonuçlar da doğurdu.
Kamusallık sadece bir fizikî erişim sıkıntısı değildir, tıpkı vakitte bir hak sıkıntısıdır. Nerede toplanabileceğimizin, ne söyleyebileceğimizin, hangi binada ne yapabileceğimizin devlet tarafından belirlendiği bir nizamda, gerçek manada kamusal yerlerden bahsetmek mümkün değildir. Kamusal alanlar, demokratik toplumların temel yapıtaşlarıdır.
Richard Sennett’in de vurguladığı üzere, kamusal alan sadece bireylerin birlikte bulunduğu fizikî bir yer değil farklılıklarla bir ortada yaşama marifetinin geliştiği bir etkileşim ortamıdır. Sennett’e nazaran, kamusal alan insan alakalarının geliştiği, bireylerin farklılıklarıyla bir ortada var olabildiği, toplumsal tecrübelerin paylaşıldığı ve bireylerin görünürlük kazandığı alanlardır. Bu bağlamda, Müze Gazhane üzere yerler sırf onarım muvaffakiyetleri değil tıpkı vakitte bireylerin müsabaka, birlikte olma ve farklılıklarla yüzleşme pratiklerini teşvik eden, siyasal duruşların mekansal tezahürleridir.
Ne var ki günümüzde bu çeşit yerlerin kamusallığı da giderek daralıyor. Kentler, sadece ekonomik değil, birebir vakitte ideolojik müdahalelerle tekrar şekillendiriliyor. Kamusal alanlar, otoriter bir estetikle, iştirak yerine kontrolü, çoğulluk yerine homojenliği öne çıkaran bir anlayışla dönüştürülüyor. Bu dönüşüm sadece fizikî değil, kelamın, hareketin ve hafızanın da bastırılması manasına geliyor. Lakin bu baskıya karşı gelişen toplumsal reaksiyonlar,alternatif bir kamusal alan tahayyülünü mümkün kılabiliyor. Bilhassa 2024 Mart’ında Saraçhane’de, Kadıköy’de ve diğer birçok yerde yükselen sesler, kent yerlerinin sırf devletin değil halkın da yine tanımlayabileceği yerler olduğunu hatırlattı.
Örneğin geçen yıl, 1 Mayıs’ta Bozdoğan Kemeri’nin altına kurulan polis barikatları sırf fiziki birer pürüz değil, yıllardır örülen kamusal sessizliği ve denetim isteğine işaret ediyordu. Lakin, çalışanların bu yapıya “1 Mayıs Kemeri” demesi bu sessizliği delme uğraşının değerli bir işaretiydi. Kamusal yer, devletin çizdiği sonlar içinde var olmanın ötesine geçerek halkın ortak tecrübesiyle yine kurulduğu anda gerçek manasına kavuşur. Türkiye’de kamusal alanın özgürleşmesi, bu taleplerin sürekliliğine, çeşitliliğine ve kolektif hafızaya nasıl eklendiğine bağlıdır. Münasebetiyle bugün yaşananlar, sırf anlık itirazlar değil kamusal alanın geleceği üzerine yürütülen uzun soluklu bir çabanın modülleridir.
Müze Gazhane’nin açtığı alanlar, gençlere, öğrencilere, sanatkarlara ve yurttaşlara ilişkin. Bu ortak kullanım, yerin sahiden kamusal olduğunun bir göstergesi. Güvenlik bariyerleriyle çevrili olmayan, insanları uzaklaştırmayan, tam bilakis onları içine alan, iştirake teşvik eden bir alan…
Mahir Polat’a ve çalışma arkadaşlarına yönelik siyasi operasyon ise sadece bireylerin özgürlüğüne değil kent hakkına, kamusal yerlere ve kültürel yaşama da yönelik bir müdahale olarak okunmalıdır. Polat’ın tutuklanması, Müze Gazhane üzere projelerin temsil ettiği pahalarla direkt çelişmektedir. Geçmişte ve şu anda kente paha katmak için çalışan isimlerin gözaltına alınması, kamusallığın, dayanışmanın, özgürlüklerin ve ortak ömür alanlarının savunusuna bir hücumdur. Bu yüzden Müze Gazhane’de ya da farklı kamusal pozisyonlarda bir ortaya gelen beşerler sadece bir bireye değil, bir fikre, kentsel vizyona, toplumsal hakka sahip çıkmaktadır.
Müze Gazhane bugün bize şunu hatırlatıyor: Kamusal alanlar kent belleğinin sürdürülebilirliği için vazgeçilmezdir. Bu alanlar kendiliğinden var olmaz; onları yaşatan, dönüştüren ve savunan beşerler vardır. İstanbul’un, Türkiye’nin ve dünyanın buhranlı vakitlerinde, kamusal yerler nefes alma, kelam söyleme alanlarımız olmaya devam edecekse, onları korumak ve sahiplenmek zorundayız.
Kaynakça
- Bahçeci, H. I. (2018). Kent yerinde kamusal alan: Richard Sennett perspektifinde bir inceleme. Memleket Siyaset Yönetim, 13(29), 111–128.
- Apaçık Radyo. (2025, Mart 31). Kültürel miras ve muhafaza: Kim için? Ne için? İBB Miras’ın küçük eserler için büyük çalışmaları.
- BBC Türkçe. (2025, Mart 31). Yetenekli Polat’ın sıhhat durumu hakkında neler biliniyor?
- Bayrak Uluğ, A. (2024, Ekim 13). Hasanpaşa Gazhanesi’ni anlatmayan müze: Müze Gazhane. Substack.
- Németh, J. I. (2012). The Urban Aesthetic Regime and the Politics of Public Space. Urban Studies Journal, 49(15), 3451–3467.
- Artı Gerçek. (2024, Mayıs 1), Fotoğraflarla Bozdoğan Kemeri’nden 1 Mayıs kareleri.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
