Sıkı bir Berlinale izleyicisi olarak Burak Çevik’in birinci iki sineması Tuzdan Kaide (2018) ve Aidiyet’in (2019) birinci gösterimlerini izleme fırsatı bulmuştum. Çevik’in Blake Williams ve Sofia Bohdanowicz’le birlikte çektiği yeni sineması Gidiş O Gidiş de 59. Antalya Altın Portakal Sinema Şenliği kapsamında merak ettiğim sinemaların başındaydı.
Çevik, evvelki sinemalarında de olduğu üzere mekân ve insan alakasını sinemasının merkezine almış. Bu sinemayla birlikte görüyoruz ki sinema seyahatine, biçim üzerine denemeleriyle kendisini, tabir gücünü ve seyircisini zorlayarak devam ediyor. Çevik’in filmografisi üzerine bir gün daha kapsamlı yazı yazmak isterim, fakat kısaca Tuzdan Kaide’yle kıyaslamak gerekirse, vakit ile kurduğu münasebet epeyce değişmiş ve sonsuzluktan çok mekânsızlığa hakikat seyretmiş. Globalleşmenin internet aracılığıyla her meskene, her ekrana erişen akıl almaz tesiriyle aslında herkesin ortak bir vakti yaşadığı bir çağda sinema bizi mekân ve lamekân üzerine düşünmeye teşvik ediyor. Tuzdan Kaide vakte bir “fenomen” olarak, muhakkak bir aradan yaklaşırken, bu sinema birebir mevzuyu çok şahsî bir noktadan, tempus üzerinden kuruyor. Kullanılan video-mektuplar üzerinden başta Juliane olmak üzere hikâyedeki üç karakteri de hem anlamaya hem de tanımaya çalışıyoruz.
“Fakat tüm yaşayanlar yanılgıya düşmekteler, büyük ayrımlar yapmakta”[i]
Film hakkındaki tenkitler, ekseriyetle “ne” olduğu ya da “ne olması gerektiğine” odaklanıyor. Bu açıdan sineması incelemeden evvel bu mevzuya değinmek gerek. Aslında Çevik’in soru-cevap kısmında da altını çizdiği üzere bunun en kısa karşılığı, bu alanların günümüzde muğlaklaştığı ve kesin ayrımların çok da mümkün olmadığı.
Çevik tıpkı vakitte Manifold’da bir yazı dizisine başladı, öykü/senaryo/deneme karışımı bir formatta “yapmayacağı filmleri” paylaşmaya başladı. Taslakta kalmış, vazgeçilmiş ya da kurguda farklı bir yere evrilmiş sinemalar başta olmak üzere, sinema objesi üzerine düşününce, nerede başlayıp nerede bittiği sorunu muğlak.
Seneler evvel Türkiye Sinema Araştırmalarında Yeni Yönelimler Konferansı’nda yaptığım “Seyredaldım Alemi, Alem Seyreder Beni” başlıklı sunumda, sinema bileti alındığı an seyirci ve direktör ortasında kurulan, hudutları muğlak bir kontrattan bahsetmiştim. Bu sinemada de seyirci ve yönetmen(ler) ortasında bu türlü bir mutabakat alanı var. Sineması kiminle izlediğimiz, ne vakit izlediğimiz, hangi ruh hâliyle ve beklenti içinde izlediğimiz, yönetmeni tanıyor olmak, sadece ismini duymuş olmak, birinci kez izliyor olmak ya da gösterim saati uyduğu için izliyor olmak üzere birçok ilişkilenme ihtimali mevcut.
Bu hususta kendimi daha yakın hissettiğim yaklaşım ise “yazarın ölümü”. Bu açıdan direktörlerin açıklaması da belirleyici değil. Kurmaca, deneysel, belgesel, görüntü arka, hepsi ya da hiçbiri. Yeniden sinemanın soru-cevap kısmında gelen “Filmin bir alt metni var mıydı, onu merak ediyorum,” sorusu cüretkâr bir soru mu, tenkit mi yoksa bu da sinemanın “ne” olduğuna dair tartışmaların gölgesinde mi irdelenmeli? Yeniden bu kapsamda Yüzüklerin Efendisi’nin neyin alegorisi olduğu konusunda son kelam sahibi Tolkien değil, zira özne olarak direktörün nerede başladığı, nerede vaktin ruhuna teslim olduğu ya da direndiği konusu muğlak.
Gidiş O Gidiş‘in anlatı dünyasında Audrey, yakın vakit evvel kaybettiği arkadaşı Juliane’in konutuna, Paris’e gidiyor. Anlatı boyunca Audrey’nin yanında olan Burak ve Blake de görüntü mektuplar aracılığıyla onun “yas sürecini” yaşıyorlar. Bu sırada üç farklı direktör, üç farklı mekânı odağa alarak bir anlatı oluşturmaya çalışıyor. Yer yer birbirlerine karşılık verir nitelikte olsa da modüllü anlatım nedeniyle sineması takip etmesi sıkıntı. Aslında sinema bu noktada direktörlerden bağımsız seyirciye bir arayış biçimi, bir patika sunuyor. Metinleri takip etmek, algılamak, birbirleri ortasında köprüler kurmak mümkün. Filozofların ünlü metinleri ve edebiyat yapıtları, günümüzde YouTube kanalları ve tanınan mecmualar üzerinden ilişkilenen birer metaya dönüşmüş durumda. Meğer kimi metinler ve filozoflar yapısı gereği “okunabilir” ya da “davetkâr” değildir, bu türlü olmasını beklemek bir kolaycılık olmasının yanı sıra gerçek dışıdır.
Film Çevik’in gösterimden evvel tabir ettiği üzere yas, ayrılmak, hatırlamak ve unutmak üzerine. Referans dünyası ve metinlerarasılığı da sinemanın hem en güçlü yanı hem de en çok eleştirildiği yeri. Soru-cevap kısmında Çevik, sinemanın çıktısından çok süreciyle ilgilendiğini söyledi. Bu bağlamda aslında sineması yaparken sinemanın kendisi üzerine düşünüyor, seyirciyi de bu fikre davet ediyor. Sinema sırasında 3B gözlük takılmasının talep edilmesi de seyircinin dikkatini çekmek için yapılan muzip bir ikaz, seyirciye “Buraya bak,” demenin bir öbür yolu olarak görülebilir. Yeniden sinemanın başında gözlükler için kullanılan “Aslında takmanıza gerek yok,” ibaresi de bu muzipliğin bir göstergesi. Bu noktada sinema didaktik olmaktan kaçtığı üzere biçim bakımından da hayli yavuz.
“Senin planın bir peri masalı”
Film her ne kadar Audrey’nin yas hikâyesi üzere görünse de Audrey’nin Juliane’in konutuna gitmesiyle birlikte okursak, aslında bir kendini hatırlama ve öze dönüş hikâyesi üzere. Audrey Juliane ile ilgili anılarını anımsarken aslında biz Juliane’i tanıyoruz. Birinin vefatı üzerinden onu tanıma fikri bana her vakit cazip gelmiştir, zira kendisi artık ortamızda değildir, bir müdahale hakkı yoktur. Direktörler de bu yas sürecine odaklanmış ve hisler üzerinden bir sinema kurmak istemişler.
Zaman ve imaj ortasındaki münasebet üzerine düşününce, üç farklı direktör ve üç farklı mekânda buluntu manzaralarla bir arada farklı bir tecrübeye tanıklık ediyoruz. Bu noktada sinema, objektif ya da öznel, uzamlı ya da uzamlı olmayan, nitelik ve nicelik üzere ayrımların ötesinde seyircisini bekliyor. Zira aslında bu ayrımların tümü “mekân” üzerinden yola çıkarak yapılmış. Farklı mekânlar, farklı direktörler ve kurguda bir ortaya gelmiş farklı sekanslar ile aslında sinema kendi sonlarını ihlal ediyor, seyirciyi bir eşikte bekliyor. Sağ alt tarafta beliren gözlük takma ibaresi ile de o eşiğin bekçisi olarak beliriyor.
Filmi izlerken imajları ve metinleri takip etmek, bir arada kıymetlendirmek ya da yalnızca pay odaklanmak ortasında kaldım. Örneğin sinemada bir havalimanı sahnesi var mı emin değilim, lakin ben o imajı hissettim. Dünya üzerinde havalimanları ve tren garlarından daha melankolik yerlerin olmadığı kanısındayım. Güya yalnızca o mekânlar kimseye ilişkin değil ya da herkese ilişkin. Bence tüm ayrılıklar havalimanı ve tren garlarında olmalı, ya da orada bizden başka temsil ediliyorlar, edilmeliler.
Film ortak bir vakit, hafıza hakikaten mümkün mü sorusunu daima seyirciye soruyor. Bir yandan farklı vakitlerde çekilmiş görseller üzerinden ortak bir vakit algısını deneyimliyoruz. Ara, kültür, lisan üzere farklılıkların yanı sıra farklı vakitlerin ve mekân algılayışlarının altı dolduruluyor. Yazının başlığına dönmek gerekirse, bence bu bir sinema değil, seyirciyle bir mektuplaşma, bir ağıt, bir veda ya da bir hatırlama ânı. Sinemadan çıkınca kaybettiğim çok yakın dostumun mevtini anımsadım ve onu herkesin farklı hatırlaması üzerine düşündüm. Bendeki imajı, başka herkesinkinden farklıydı. Muhtemelen bu sinema de tüm seyirciler için farklı bir tortu bıraktı. Sinemadan çıkınca beğenir misiniz, tekrar izler misiniz bilmem, lakin sonuna kadar kalırsanız bir his yoğunluğu yaşayacağınıza eminim. Her sinemasında arayış içerisinde olan Burak Çevik’in yeni sinemalarını de heyecanla bekleyeceğim. Ayrıyeten biliyorum ki ben bu yazıyı yazdığım sırada Gidiş O Gidiş düşünmeyi[ii] sürdürüyor.
[i] Ama tüm yaşayanlar
Yanılgıya düşmekteler, büyük ayrımlar yapmakta.
Melekler (denir ki) kendileri bile bilmezlermiş
Yaşayanların mı yoksa ölenlerin mi ortalarında dolaştıklarını.
Bu iki alanın ortasından geçerek sonsuz akış,
Sürüklüyor durmadan tüm çağları bastırıyor tüm sesleri her
iki alanda
“Birinci Ağıt”, Duino Ağıtları, Rainer Maria Rilke
[ii] “Bu noktada birtakım haller çok rahat netleştirilebilir: mesela bir Varoluşçu diyecektir ki algılayabildiğimiz her şey insandır, öznedir ve ona aittir… hasebiyle bir eser düşünmez, sırf ‘ben’ düşünüyorumdur ve bu (Sartre’ın irtibat kuramı dolayısıyla) onun gerisindeki bana benzeri özneyi (giderek benimle ‘aynılık’ münasebeti içinde olan özneyi) dikkate almamdan öteki bir şey değildir. Ancak kitaplar, asırlardır, muharrirleri çoktan yokolmuşken ‘düşünmeyi’ sürdürüyorlar… Hatta her okunuşlarında ‘yeni kitaplar yazdıklarını’ bile söylemek mümkün… Ve inanırım ki sinemalar de ‘görüyorlar’… Biz sinemaları görmeden evvel görmüşler –çünkü görmek ‘görülebilirlikler üretmek’ demektir, diğer bir şey değil…” Ulus Baker. Beyin Ekran, Birikim Yayınları, Derleyen: Ege Berensel.
