Belki kıssayı biliyorsunuz, mana bulmanıza yardımcı olacak tüketim pazarlıklarından tahrik olmuyorsunuz. Tahminen de buna hakikaten gereksiniminiz var, yeniden de kısaca anlatalım.
“Black Friday” yani “Kara Cuma” ateşi ABD’de yakılmış olsa da yangın bir anda bütün dünyayı sardı. ABD’de birinci defa 1924’te gerçekleştirilen ve sonrasında karnavala dönüşen Macy’s Şükran Günü Geçidi, tatil alışverişi döneminin resmi olmayan başlangıcı kabul edilirdi. 1930’ların başında, bu geleneğe ek olarak, binlerce izleyici Kara Kuvvetleri-Deniz Kuvvetleri futbol maçını izlemek için Philadelphia’nın kent stadyumuna akın ederdi. Stadyumun içinde şenlik havası karar sürerken kalabalıkları denetlemekle yükümlü polis memurları durumdan pek hoşnut değildi. Maçlar, Şükran Günü’nü takip eden cumartesi günleri oynanır, izleyiciler bir gün evvelden kente gelerek tatil alışverişlerini yaparlardı. Şükran Günü’nü takip eden bu cumalar için, muhabir Joseph P. Barrett lokal Bullentin gazetesinde polislerin dahi trafiği denetim etmek için misyona çağrıldıklarının haberini yazmıştı: “Philadelphia polisi ve otobüs şoförleri buna -her yılın Şükran Günü ile Kara Kuvvetleri-Deniz Kuvvetleri maçının ortasında kalan güne- Black Friday diyor. Bu, yılın en ağır alışverişinin yapıldığı ve trafiğinin yaşandığı gün.” Black Friday’in ismini polisler koydu, sonra başkaları de birebirini yapmaya başladı.
Mağaza sahipleri, evvelce bu tabirin insanları korkutup kaçıracağından endişe etti. ABD Başkanı John F. Kennedy’nin şahsen katıldığı 1961’deki maçtan birkaç hafta sonra, halkla ilgiler öncüsü Denny Grisworld dal gazetesi Public Relations News’de tüccarlara ve kent yetkililerine bu “özel” günü “Big Friday” olarak tekrar markalaştırma daveti yapsa da bu isim tutunamadı. Lakin ardındaki fikir, nihayetinde birkaç adım ileri taşındı. Birkaç onyıl sonra bu tabir satıcıların yıllık cirolarının o günde kırmızıdan siyaha dönmesini açıklamak için kullanıldığında, beşerler bu ilişkinin her vakit varolduğunu düşündü.
Tamlamanın manasıyla kederi olan isimlerden biri de North Carolina Üniversitesi’nde nöroloji araştırmacısı ve amatör etimolog Bonnie-Taylor Blake idi. Blake bir e-postasında, “Ne vakitten beri Black Friday müspet bir durum için kullanılıyor?” diye yazıyordu. Haklıydı, çünkü cumanın karalanması birinci defa olmuyordu.
24 Eylül 1869’da demiryolu işletmecisi Jay Gould ile borsacı James Fisk, altın fiyatlarını spekülasyon aracılığıyla ansızın yükseltip düşürdüler. Kıymetler %20 düştü, borsa çöktü. O gün de tarihe tekrar “Black Friday” olarak geçmişti.
Küreselleşen ticaretin beraberinde getirdikleriyle kültürler de değişiyor. Kimi yerlerde gelenekler kayboluyor, kimileri yine icat ediliyor yahut yenileriyle değiştiriliyor.
Daha fazla indirim
Mağazalar, indirim yapmanın daha büyük kalabalıkların ilgisini çekmede işe yaradığını görünce, beşerler için Black Friday gününde alışveriş yapmak da son dakika Noel indirimlerinden de kârlı olmaya başladı. Kimi mağazalar indirimli eserlerini Şükran Günü’nde vitrinlerde sergilemeye başladı. Açılış saatleri öne çekildi. İndirim oranları arttıkça, içeri erkenden giren olmak için mağazaların kapısında kamp kuran beşerler ortaya çıktı. 2008’in Black Friday gününde Long Island’daki bir Walmart çalışanı kalabalıklar ortasında ezilerek hayatını kaybetti.
“İndirimler, kasıtlı olarak, insanları süratli hareket etmedikleri takdirde memnunluk vaadini kaçıracakları tehlikesiyle panikletmek üzere dikkatlice düzenleniyor.” —Dr. Jonathan Pointer, Klinik Psikolog
Siz de bugüne dek sayısız sefer Black Friday indirimleriyle karşılaşmış, indirimlerin kulağa gerçek olamayacak kadar hoş geldiğini düşünmüşsünüzdür. Zira öyleler. Mağazalar tüketicileri ani indirimlerle tuzağa düşürür, halbuki düşük fiyatlı eser sayısı o kadar azdır ki yalnızca çok az kişi mükafatı kapabilir. Buna karşın kelamda teklifler hem fizikî hem de çevrimiçi mağazaları doldurur. Müşteriler de “büyük indirim” ve “sınırlı zaman” büyüleriyle kolay kolay inandırılır.
Bununla da hudutlu kalmaz. Üreticiler, “sınırlı-edisyon” ismi altında, daha ucuz materyalli ve daha düşük kaliteli eserler tanıtır. Bu eserlere “türev” denir. Daha evvel var olmadıkları için satıcılar kaçırılmayacak-kadar-iyi indirimden evvel bu eserleri çok yüksek fiyatla etiketleyebilirler. Türevlerin çoğunlukla özgünlerinden farklı model numaraları olur, güvenilirliklerine inanmak da bilgi ve yorum eksikliği nedeniyle epeyce zordur.
“Satın alma gücü olmayanlar için nitekim gereksinimleri olan bir şeye düşük fiyatla sahip olmak doğal ki yarar sağlar. Lakin sorun burada değil, sorun gerekli yahut etik olmayan şeylerin kitlesel olarak tüketilmesinde yatıyor.” —André Gonçalves, From Black Friday to a Green & Meaningful Friday, 2019
Black Friday, vakit içinde bir günün ötesine geçen, şiddetli tüketim için bir mazeret sunan bir mecnunluk halini aldı. Takvimler esnetildi, haftalara yayıldı, indirim oranları yükseltildi. 2005’ten itibaren bu aktiflik bir sonraki pazartesi gününü de “Cyber Monday” ismiyle içine alan uzun bir hafta sonu maratonuna dönüştü.
2020’de bütün dünyayı vuran pandeminin akabinde fizikî alışveriş yerini uzaktan alışverişe bıraktı. Her şey o kadar cazipti ki tüketicilerin indirim beklentileri ekim ayına kadar çekildi ve aralık ayı gelmeden birden fazla tüm alışverişlerini tamamlamış oldu. Meğer mağazacılık için kritik periyot Noel vaktiydi. Lakin beşerler, bu cazip teklifler fırtınası içinde alışveriş takvimlerini öne çektikçe süreç de tekrar ve yine inşa edildi. Çalışanlar insanları güvenlik için mağazaların dışında tutmaya çalışırken tüm yatırımlar internet sitelerinin altyapılarını ve müşteri hizmetlerini geliştirmeye ayrıldı. Çünkü 2018’de çöken siteleri nedeniyle J. Crew beş saat içinde potansiyel 323 bin müşteriden 775 bin dolar, Walmart 150 dakika içinde 9 milyon dolar ve Costco da 16 saat içinde 11 milyon dolar kaybetti.
Adobe Digital Insights’ın araştırmasına nazaran, Amerikalılar 2020’nin Black Friday gününde internet alışverişinde yaklaşık 9 milyon dolar harcadı. Bu fiyat, bir evvelki yıldan yüzde 21,6 daha fazlaydı. Denkleme Cyber Monday (2020) de dahil edildiğinde elde edilen fiyat, ABD tarihine internet üzerinden alışverişe harcanan en yüksek fiyat olarak geçti.
Pekala, sorun ne?
Eğer tereddüt ediyorsa, bir müşteriyi kazanmanın en değerli yollarından biri fiyatsız teslimat. 2018’de bu oyunun lideri Amazon’du. O yıl, alt limit olmaksızın tüm özel-olmayan müşteriler, satın aldıkları eserlerin kapılarına teslim edilmesi için fazladan fiyat ödemedi. Target ve Walmart lideri gördü ve artırdı: 2-günlük parasız teslimat.
Satın aldıkları eserlerin ne süratte teslim edileceği de tüketiciler için belirleyicilerden biri oldu. Yapılan bir çalışmaya nazaran, Black Friday döneminde alışveriş yapanların yüzde 67’si, sadece süratli teslim edilmeyeceği için sepetindeki eserleri boşaltmaktan çekinmiyor. 2019’da Amazon ve Walmart, eserleri 24 saat içinde teslimat kelamıyla satışa çıkardı. Daha çok yakıt kullanan tırlarla ve daha az verimli gemilerle yapılan nakliyeciliğin yavaş seçeneklere nazaran daha fazla karbon ayak izi bıraktığı saptaması ise tabansız bilgi havuzu denkleminin dışında kaldı.
“Önceleri şirketler, dağıtımlarını en uygun formda gerçekleştirmek için sağlam adımlar atarlardı. Artık, sadece birileri daha süratli teslimat önerdi diye, fikirsizce hareket ediyorlar.” —Miguel Jaller, California Davis Üniversitesi Ulaşım Çalışmaları Enstitüsü
Bu telaş ne için?
Teknolojik gelişmelerdeki ivmeyi yakalamak, her sene yeni telefon, laptop ve fotoğraf makinası satın almak manasına geliyor. Sonuç olarak dünya, örneğin 2016’da 44 milyon tonu aşkın elektronik atıkla baş başa kalıyor. Bu, 4500 adet Eyfel Kulesi ile muadil. Beklendiği üzere bu sayı her sene katlanarak artıyor. 2019’da 54 milyon ton elektronik atık ürettik, bunun yalnızca yüzde 20’sini toplamayı ve geri dönüştürmeyi başardık.
Madalyonun karanlık bir yüzü daha var. Elektronik eşyalarımızdaki malzemelerin birçok madencilikten geliyor. Değerli maden çıkarmak su kirliliği, erozyon, ormansızlaştırma, hayvanların kuşaklarını tehlikeye atma üzere yıkıcı çevresel tesirlerin yanı sıra Kongo’daki üzere çatışmaların ve insani kayıpların yaşanması üzere bariz maliyetleri beraberinde getiriyor. Ayrıyeten 2013’te yayınlanan bir araştırma, çocukların elektronik atıklardaki kimyasallardan kaynaklanan sinirsel gelişim bozuklukları riskiyle yüz yüze gelebileceklerini söylüyor.
Kolaylıkla ulaşılabilen ve indirimle cazip kılınan kıyafetler tüketiciler için yarar sağlayabilecekken bilhassa hızla alınıp satıldıklarında, etrafa çok daha fazla ziyan verebiliyor. Ellen MacArthur Foundation yaptığı bir çalışmasında, her saniye bir kamyon dolusu dokumacılık atığının çöpe atıldığını hesaplamıştı. Yapılmaları ve işlenmeleri için gerekli kaynakları ve bu esnada üretilen karbon emisyonunu düşününce, gözden çıkarılan kıyafetlerin görünmeyen maliyetleri katlanarak artıyor.
Tatil alışverişi sırasında sepete en çok atılanlar ortasında (2019’da yüzde 33) oyuncaklar geliyor. Oyuncak demek, plastik demek. Dünya her yıl 380 milyon ton plastik üretiyor, bunların yüzde 91’i geri dönüştürülmüyor. Birçoklarının ömrü yabanî ömrünün istikrarını altüst ettikleri okyanuslarda son buluyor.
Tıpkı başka tüm uzun ve eğlenceli geceler üzere Black Friday de toplumun şeylerle olan sıhhatsiz alakasının yankılarını barındıran, makus bir akşamdan kalmalığı da beraberinde getiriyor: Çevresel deformasyon ve içinden nasıl çıkacağımızı bildiğimiz lakin kimsenin elini taşın altına koymadığı iklim krizi.
Amerikan meskenlerinden Şükran Günü ve Yılbaşı ortasında geçen müddette yılın öbür rastgele bir vaktinden %25 daha fazla çöp çıkıyor. Bu çöpün çoğunluğunu paketleme materyalleri oluşturuyor. Her sene hem paketleme hem de eserin kendisiyle birlikte 2,5 milyon ton iade atığı çıkıyor. Satılan kıyafetlerin %30 ila %40’ı iade ediliyor, lakin iade edilen kıyafetlerin yalnızca yüzde 10’u yine satılmak üzere raflara tekrar giriyor. Kalanı boş topraklara gönderiliyor yahut yakılıyor. Yani üç günlük teklifler için telafisi on yıllar sürecek satın almalar yapıyoruz.
Artık sona ermeli
Seneler geçtikçe şeyler daha ve daha düşük maliyetli, çeşitli ve erişilebilir hale geldi. Lakin satın aldığımız şeyler, ne kadar küçük olurlarsa olsunlar, yalnızca ucuz oldukları için dağlarda, çöllerde ve okyanuslarda çöpe dönüştüler, gezegenin kaynaklarını tükettiler ve insanın hem bedensel hem zihinsel çöküşüne katkıda bulundular.
Dahası, ekonomik düzleme daha çok odaklanmak isterseniz, nitekim gereksiniminiz olmayan bir şeyi satın almanın hala -sadece yüzde 80 daha az değerli- bir atık olduğunu hatırlayın. Personellerin fazla mesai fiyatlarının ödenmediğini, daha fazla çalışmaları mobbing’e maruz kaldıklarını hatırlayın. Şayet yeni bir şey almak size kendinizi uygun hissettiriyorsa, bu hayli anlaşılır. Bu, sistemin bizi içine çektiği kara delik. Oyun, lakin onun belirlediği kurallarla ve kuralsızlıklarla oynanabiliyor.
Peki, ya biz döngüsel ekonomiyi işler hale getirsek? Bu sistem, beraberinde getirdiği çevresel katliamı, insan hakları ihlallerini ve ahlaki çöküşü bize miras bırakarak, çökmeye mahkûm. Hiçbir gezegen böylesi bir ihanetin yükünü daha uzun mühlet taşıyamaz. Elbette yaşamsal döngümüz için şeylere muhtaçlığımız var, pekala ya onları farklı formlarda gidermeyi tercih etsek?
Bu kara delikten kurtulmanın yolu, karşı çıkmaktan ve direnmekten geçiyor. Değişim fakat biz istersek ve “hayır’ dersek gerçekleşebilir. Yeni bir eser satın almadan evvel hepimiz durmalı, bu esere ve beraberinde getirdiği sonuçlara muhtaçlığımız var mı diye düşünmeliyiz. Görünmeyen maliyeti bedelinden daha yüksek satın almaya hayır demeliyiz.
Kaynaklar: blackfriday.com, nationalgeographic.com, newyorker.com
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, güzel ki varsınız.
