Harvey Weinstein ve istek iktisadı

Harvey Weinstein hikâyesi ortaya çıktığında, küçük bir kız çocuğuyken annemin söylediği bir şeyi hatırladım. Özgür bir bayan olmak için finansal açıdan bağımsız olman gerekiyor demişti. Haksız değildi. Üniversitede iktisat okuduktan sonra New York’a gittim ve yatırım bankacısı oldum. Doğrusunu isterseniz, paranın satın alabileceği özgürlüğü istiyordum.

Goldman Sachs’ta tahlil uzmanı olarak çalıştığım sırada fikirlerim ansızın değişti. Dünya, uzun vakit evvel zati fiyatsız olan imkanlar (yemek, su, barınak) karşılığında benden saatlerimi satmamı istiyorsa, en azından beni heyecanlandıracak bir şeyler yapmaya karar verdim. Bunun ayrıcalıklı bir pozisyon olduğunu kabul ediyorum, ancak genç bir bayan olarak aldığım karar buydu.

Oyunculuğu ve sinema imalini üniversitedeyken keşfetmiştim, bu işlerin içine dalmak için vakit harcadıkça dönüştüğüm kişiyi daha çok sevdim. Dersleri can kulağıyla dinledim. O vakitler daha empatik ve yaratıcıydım. Bunlar kültürel olarak artık pek revaçta olmayan nitelikler. Kültürümüz, yaptıklarının kimi mağdur edebileceğini pek düşünmeden çıkar elde edebilecek “ileri görüşlü” anlatıcıları seviyor. Etkilenenler de çoklukla fakirler, beyaz olmayanlar ve bayanlar oluyor. Oyunculuk da bana soylu bir uğraş, hatta az da olsa bir direniş biçimi üzere gelmişti.

Hollywood elbette bu çeşit bir idealizm için sert bir uyanış olmuştu. Çok geçmeden kentin büyük bir kısmının, genç bayanların karanlık işlerde kullanılmasına ya da pazarlanmasına ortam sağladığını fark ettim. Ekonomik ve sanatsal güce sahip hikâye anlatıcıları da genelde heteroseksüel beyaz adamlardı. 2017 prestijiyle, Amerikan Direktörler Birliği’nin sadece yüzde 23’ü bayan ve bu bayanların yalnızca yüzde 11’i beyaz değil.

Heteroseksüel beyaz adamlar hikâyeleri kendi bakış açılarından anlatmaya meyillidirler, bu da bayanlara genelde yer verilmediği manasına gelir. İsme bile muhtaçlık duymazlar. Bikinili Bebek 2 ve Sarışın 4 seçmelerine girdiğim sinemalar ortasındaydı. Bayan karakterler bir isme sahip olacak kadar şanslıysa, ekseriyetle başroldeki erkeğin monoloğuna pas atacak sorular sormak ya da olay örgüsünün ilerlemesi için hemencecik öldürülmek üzere tasarlanmıştır.

Bir kezinde, bir kaygı sinemasının seçmelerine katılmıştım. Sırada beklerken aynadaki yansımamı görüp bir seks nesnesi üzere giyindiğimi fark ettiğimi hatırlıyorum. “Hemşire” rolü için seçmelere katılan, sıradaki her bayan böyleydi. Hepimiz, şayet rolü alırsak sanatımızı, hayal gücümüzü değil, arzulananı, yani bedenimizi kullanmamız gerektiğini bir dereceye kadar kabullenmiştik.

Heteroseksüel, beyaz bir aktivistin öylesine bir buluşmada “Bizim cinsimiz ve ırkımız bütün güce sahip. Yani bir bayanla seks yapmak istediğinizde sormalı ve isteğini almalısınız. Şayet bu bayan beyaz değilse, hem cinsiyeti hem de ırkı nedeniyle ezilir o yüzden de ikinci sefer sormanız gerekir,” dediğini hatırlıyorum. Bu karşılaştırmadaki gerçekçilik gülünç derece indirgemeciydi fakat yeniden de ayrıcalıkların görünmez gücünü aşmanın ne kadar sıkıntı olduğunu tabir etmeye çalıştığı için minnettarım. Bayanların kendilerinden kuşku etmelerini ve erkeklerin onayına nazaran kendilerini değerlendirmelerini öğreten bir kültürde bazen “hayır” diyebilmelerinin neden sıkıntı olabileceğini öteki genç adamlara anlatmaya çalışıyordu.

Bu süreci Hollywood’daki iktidar oyunları üzerinde düşünerek atlattım. Seçmelere katılmak büyük ölçüde erkeklerin onayını almaya çalışmaksa, anlatılan hikâyeler de politik yahut ahlaki açıdan hemfikir olmadığım anlatılarsa Hollywood’da ayakta kalmak için şahsen hikâye anlatıcısı olmaktan diğer dermanım yoktu. Bu, söylemesi kolay fakat yapması sıkıntı bir şey. Seçmelere katılmayı bıraktım. Gündüzleri çalışıp, geceleri ve hafta sonları kent merkezindeki halk kütüphanesinde senaryo yazımı üzerine kitaplar okumaya başladım. Bunu yıllarca yaptım. Sonunda da iki sinemanın senaristlerinden biri birebir vakitte da oyuncusuydum ve ne kadar şanslıyım ki ikisi de 2011’de Sundance programında yer aldılar.

Sizi bu kısa tarih seyahatine çıkardım zira bence şunu anlamak değerli: Harvey Weinstein 2014’te benimle bir toplantı talep ettiğinde (film sanayisi beni taze et yerine koyarken) bir halde bunu benden evvel yaşayanlardan farklı bir pozisyondaydım.

Ben de, tahminen de hayatımı uygun tarafta değişebileceğini düşünerek o toplantıya gittim. Ben de, onunla otelin barında görüşmek istedim. Ben de çok meşgul bir adam olduğu için toplantının Weinstein’ın suitine taşındığını söyleyen ve genç bir bayan olan asistanıyla görüştüm. Ben de kendimi müdafaa gereksinimi hissettim fakat yanımda benim yaşlarımda bir bayan olması beni rahatlattı. Ben de bayan odadan çıkıp bizi yalnız bıraktığında midemin derinliklerinde bir dehşet hissettim. Bana da masaj, şampanya ve çilek isteyip istemediğim soruldu. Ben de birlikte duş almamızı teklif ettiğinde dehşetten donmuş bir halde o koltukta oturdum. Ne yapabilirdim? Beni mahvedebilecek bu adamı, bu kodamanı rahatsız etmemek için ne yapabilirdim?

Bu toplantının gitmesini istediği tek bir taraf olduğu çok açıktı. Harap olan hudutlarımı, titreyen ellerimi, boğazıma düğümlenen sesimi, kendimi toplarlayabildim ve odadan çıktım.

Sonra otel odamda yalnız başıma oturup ağladım. Ağladım, zira çok düzgün bilmeme karşın o asansörle üst çıktım. Ağladım, zira omuzlarıma dokunmasına müsaade verdim. Ağladım, zira hayatımın öbür bir anında, öbür şartlar altında terk edememiştim.

Rıza iktidarın bir fonksiyonudur. İstek göstermek için o güce az da olsa sahip olmanız gerekir.

Artık pek çok bayan Harvey Weinstein tarafından taciz edildiklerine dair hikâyelerini anlatmaya başlamıştı. Bana kalırsa, o gün Weinstein’ın odasından çıkıp gidebildim, zira oraya oyuncu olarak gitmiştim fakat birebir vakitte bir yazardım. İçimdeki bu iki bireyden ayağa kalkıp odadan çıkan, müellif olandı. Zira o müellif, bu çok güçlü adam ona sinemalarından hiçbirinde bir iş vermese de hatta onu öbür sinemalar için kara listeye alsa da kendi işini yapabileceğini ve böylelikle başının üzerinde bir çatı tutabileceğini biliyordu.

Bu hikâyeyi anlatıyorum, zira bu mert itirafları çevreleyen sıcak ortamda istek iktisadını düşünmek değerlidir. Harvey Weinstein, bu aktrislere hayatlarını sürdürecek ve ailelerini geçindirecek mesleği verebilecek bir “eşik bekçisi” idi. Ayrıyeten onlara ataerkil bir dünya içinde bir ölçü güç ve ses kazandırmanın birkaç yolundan birisi olan şöhreti de verebilirdi. Bunu biliyorlardı. Harvey Weinstein da biliyordu. Weinstein bu bayanların onu aşağılamaları durumunda bir daha asla iş bulamamalarını da sağlayabilirdi. Bu yalnızca sanatsal ya da duygusal bir sürgün değil birebir vakitte ekonomik bir sürgündü.

Bu güç dengesizliğinin nereden geldiğini aklımızda tutmak da kıymetli. ABD’de bayanların kendi isimleriyle kredi kartı çıkarabilmelerine yalnızca 43 yıl evvel müsaade verildi. Erkekler ise 20 yıl evvel başlamıştı. (Kredi kartı 1950’de icat edildi.) 1960’lı yıllarda bir bayan, kredi başvurusu yapmak istediğinde yanında bir erkekle gitmek zorundaydı. Bayanlara finansal özerklik verilmemesi çarpıcıydı. Bu, elbette, bayanların bedensel özerkliğe sahip olmamalarıyla da yakından bağlıydı. 1970’lere kadar ABD’deki erkekler eşlerini dövebiliyor, eşlerinin isteği olmadan onlarla seks yapabiliyorlardı.

Bence, hepsi şu formda özetlenebilir: Tüm dünyada (ve her sektörde) otel odalarında ve toplantı salonlarında olanlarda, istihdam isteyen yahut istihdam etmeye çalışan bayanlarla, verme ve alma gücüne sahip erkekler ortasında “rıza” üzere sözcüklerin karmaşıklığının tam olarak yakalanamadığı gri bir alan var. Zira istek, iktidarın bir fonksiyonudur. İstek göstermek için o güce az da olsa sahip olmanız gerekir. Birden fazla durumda bayanlar bu güce sahip değillerdir zira geçim kaynakları tehlikededir ve kadınsı olan (kadın yahut bayan üzere davranan, giyinen, düşünen yahut hisseden) her şeye karşı yürütülen günlük, görünmez bir savaşla ezilen cinsiyete mensuplardır.

Bu insanların ne kadar incindikleriyle ilgili konuşmaya başlamaları çok cesurca, bir o kadar da sıkıntı. Zira bu size hissettirilen utanç bataklığından tekrar geçmek demek. Hepsi ilham verici. Yüreklerinin yolumuza rehberlik etmesine müsaade vermeliyiz, bu da ekonomik eşitsizliklerin tecavüz kültüründe sıklıkla oynadığı rol hakkında daha geniş bir irtibata başlamak manasına geliyor.

Erkekler dünyadaki zenginliğin birçoklarını ellerinde tutuyor. Oxfam’a nazaran, aslında yalnızca sekiz erkek, 3.6 milyar daha fakir insanın sahip olduğu toplam servete sahip ve bu insanların büyük çoğunluğu da bayan. Yani cinsiyete nazaran bakıldığında bayanlar daha fakir. Bu, cinsel taciz ve istismarın durdurulması için fiyat eşitsizliğiyle savaşmak manasına geliyor. Birebir vakitte, iktidar sahibi bayan ve erkeklerin işleri aksine çevirerek daha fazla bayanı, bilhassa de beyaz olmayan yahut ekonomik ayrıcalıklara sahip olmadan büyüyen bayanları işe almaları gerektiğini gösteriyor.

Bir öbür değerli adım, hepimiz için farklı hikâyeler anlatmaya ve dinlemeye başlamamız. Cinsel istismar ve tacizin yaygın olduğu bir kültürün modülü olmak istemiyorsanız, bunu teşvik eden bir sinemaya bilet almayın. Ben de herkes kadar hatalıyım, bazen dikkatinizi dağıtacak bir sinemaya dalmak hoştur fakat tahminen de bayan vücudunu istismar etmeyen ya da bayan vücuduna şiddeti satış için kullanmayan sinemalar hayal etmenin vakti gelmiştir. Cinsiyet ve ırk eşitliğinin olduğu sinemalar, aslında içinde yaşadığımız dünyayı daha düzgün yansıtıyor. Bunlar yaratıcı biri olarak kendime koyduğum amaçlar ve istediklerimle başardıklarım ortasındaki arayı asla kapayamadım.

İktidar sahibi bir adamın taciz yahut istismarı sırasında sizi o odada, o koltukta tutan şey kendiniz için öbür bir son görmüş olmanızdır. Okuduğunuz romanlarda, izlediğiniz sinemalarda, doğduğunuzdan itibaren anlatılan hikâyelerde bayanlar sık sık felaketlerle karşılıyorlar. Şu andaki gerçek tehlike, Cosby, Ailes, O’Reilly ve Harvey Weinstein ile ilgili tezleri, dramatik güç dengesizliklerine müsaade veren bir kültürden ayırmamızdır. Suç yalnızca berbat adamların ya da kirli sanayinin değil. Hata, hepimizin bir modülü olduğu insanlık dışı ekonomik nizamın. Üretici ve tüketici, hikâye muharriri ve dinleyici olarak, insan olarak. Kabullenmesi sıkıntı bir gerçek. Fakat bu rahatsızlık, tahminen de bizim özgürce istek gösterebileceğimiz daha insancıl bir dünyaya gerçek ilerlemek için gerekli olan şeydir.