Burhan Altıntop makûs biri mi?

Yakın vakitte Twitter’da 90 neslinin Avrupa Yakası’nı, 2000 sonrası neslin da Yalan Dünya’yı hasretle izlediğinden husus açılmıştı. Memleket gerçekliğine biri on, başkası yirmi sene uzak olan bu diziler, her kesitten tanıdık karakterleriyle Türkiye’nin “nispeten” şimdikinden daha yaşanabilir bir halinin anısı fonksiyonunu görüyor. Her jenerasyonun kendinden on sene evvelkine hasret ve gıptayla bakması başlı başına üzülmek ve üzerine düşünmek gereken bir sıkıntı. Ama bu bitmez tükenmez ilgi, karakterlerle bir bağ kurmayı da gerektiriyor muhakkak ki.

Burhan Altıntop, yerli dizi tarihimizin tahminen de en ikonik karakterlerinden biri. Şiveli konuşması, kitsch zevki ve yeni girdiği etrafa ilişkin olma gayretiyle düştüğü komik durumlar ister istemez izleyiciyi güldürüyor. Hatta onun için güldürmenin tüm işleyen formüllerini üzerinde toplamış bir karakter demek bile mümkün. Lakin Engin Günaydın’ın doğaçlamalarını ve Gülse Birsel’in günümüz dizilerine kıyasla senaryo yaratıcılığını bir kenara koyup bakarsak, Burhan’da ağlanacak halimize gülüyor olabilir miyiz?

Burhan karakteri, daha onunla tanıştığımız birinci sahnede açıkça mecmuadaki bayanları taciz ederek başlıyor rolüne. Dizi boyunca devam eden bu en hafif tabiriyle münasebetsiz hareketlerini de daima abiliğine bağlıyor. İşine gelince ağabey, enişte ya da müdür olmakta üstüne yok. Hangisi işlerse. Bu hali tutmazsa B planına geçiyor: his sömürüsü. Nişantaşı ortamlarında asla lisana getirmediği garipliğini, yalnızlığını ve taşralılığını dışlandığı anda bir kart olarak masaya çıkarmaktan çekinmiyor. Palavralar söylüyor, ağlıyor, zırlıyor, bağırıyor ve bir biçimde kendini daima kabul ettiriyor. Arsızlığı ve cahilliğinin yanına bir de işgüzarlığı eklendi mi, ondan hükümdarı yok. Müdür de o, Nişantaşı sakini olan da, bir biçimde daima kendini ortamlara davet ettiren de.

Üstelik Burhan’ın berbatlığı o denli derinlikli, hayatın çetrefilli yollarında “zorunda kalınmış” bir kötülük de değil. Güzel olma ihtimali olan tüm durumların gerisinde kesinlikle ona yarayan bir dinamik var. Dizinin her kısmı Burhan’ın irili ufaklı köylü kurnazlıklarıyla dolu. Mesela, artık yersiz hallerinden bıkan mecmua ahalisinin ona küstüğü bir kısmın sonu Burhan’ın mirasını onlara bıraktığını öğrenmeleri ve duygulanıp barışmalarıyla bitiyor. Aslında bunu yaparken tek motivasyonu da esasen varlıklı olan insanların onun mirasında gözü olmayacağını düşünmesi. Makbule’nin tapularını gördüğü an onunla nişanlanmaya karar vermesi de bu ikiyüzlülüğün eseri, işi düştüğünde Tanrıverdi’ye “kardeşim” demeye başlaması da. Hatta apartmanın ön cephesini seçimlerde reklam panosu olarak kiralamak istediği bir kısımda ikiyüzlülüğünü siyasi arenaya bile taşıyor. Tüm parti temsilcilerine tıpkı cümleleri kurarken, adaylarını öve öve bitiremezken Burhan gözümüzde hiç olmadığı kadar öteki Burhanları çağrıştırmaya başlıyor. Ortada değişen, daha âlâ olmaya çabalayan, ders alan bir karakter gelişimi yok. Burhan makus olmaktan çok şad. Tersine taşralı ailesine, kör topal eğitimine ve kültürsüzlüğüne karşın “Nişantaşı çocuğu” olabilmesini sağlayan yegane şey bu.

Henri Bergson, Gülme: Komiğin Manası Üstüne Deneme kitabında gülmenin iki temel noktasına dikkat çekiyor: “Sadece gerçek manada insani olan şeyler gülünç olabilir ve gülüncün doğal ortamı kayıtsızlıktır.” Burhan Altıntop kelam konusu olduğunda, her ikisi de geçerli. Burhan karakteri insani olmanın da ötesinde, tanıdık biri. Metropollerde her gün çarpıştığımız, haberlerde okuduğumuz, bir bayan olarak iş görüşmesine gittiğimizde muhatap olduğumuz kişi. Metrobüs sırasına kaynak yapan, kolay yoldan para kazanmaya çalışırken dolandırılan, tacizini samimiyet diye yutturmaya çalışan yüz binlerce tipten sırf biri. Bu manada bilhassa de bayanlar çok uygun tanıyor onu. Tıpkı kamusal alanda her gün üstlerinde gezinen onlarca gözü çok güzel tanıdıkları üzere. Böylece gülünç olmanın birinci şartını ziyadesiyle karşılıyor. Burhan, çoğunlukla rahatsız edici derecede tanıdık ve insani.

İkinci şart ise tahminen de asıl kurcalamamız gereken. Gülmeye eşlik etmesi beklenen bir duygusuzluk halinden kelam ediyor Bergson. Yani Burhan’a gülebilmemizin ana sebeplerinden biri de ona karşı bir öfke ya da sempati geliştirmemiş olmamız. Yalnızca Burhan’a değil, Burhanlara kayıtsızız. Onların varlığını kabul etmek, bedelli vaktimizi onlarla harcamak, onlarla çaba etmek istemiyoruz. Bunu bazen şuurlu bir yok saymayla bazense bilinçsiz bir sinme haliyle yapıyoruz. Her iki durumda da sözün tam manasıyla “uğraşmak istemiyoruz”.

Dizideki öbür karakterlere baktığınızda bu kayıtsızlığın onlarda da mevcut olduğunu çarçabuk görebilirsiniz. Varlığından apaçık biçimde rahatsızlık duydukları Burhan’a karşı durmak yerine ona alışmayı, yokmuş üzere davranmayı tercih ediyorlar. Aktifliklerine katılmasını istemeseler de bir biçimde haberdar ediyorlar, birebir apartmanda yaşamak istemiyorlar fakat kovmuyorlar, müdür olmasından mutlu değiller fakat bununla ilgili harekete geçmiyorlar… Aslında tüm Burhanların en büyük gücü de işte bu kayıtsızlık hali. Öfke, nefret, sevgi, empati, hüzün insanı harekete geçirebilir hisler. Bunun yanında bütünüyle kayıtsızlık ise değişimin tahminen de en büyük düşmanı.

Avrupa Yakası’nı yirmi yıl evvel seyreden kimin aklında Burhan Altıntop bir tacizci olarak kalmıştır, bilmiyorum. Fakat dizi bugün çekilseydi yansıların biraz daha farklı olabilme ihtimalini öngörebiliyorum. Çünkü geçtiğimiz 20 yılda Burhanlar giderek reaksiyonsuz kalamayacağımız bir hale büründüler. “Nişantaşı çocuklarının” kayıtsız tutumuyla beslendiler, tüm kötülükleri garibanlık sıfatının gerisine saklamasıyla meşhur bir ideolojinin egemenliğinde büyüdüler. Dizinin yarattığı sempati Burhanların varlığını perçinlemiş midir? Kesinlikle. Lakin Burhanlar daima vardı, olmaya da devam edecekler. Asıl sıkıntı onları gülerek mi, yoksa gayret ederek mi karşılayacağımız.