Çağdaş bayanın bağımsızlık korkusu: “Sindrella Kompleksi”

Sindirella Kompleksi’ni birinci duyduğumda ismi prestijiyle ve bayan problemlerine ilgim olduğundan dikkatimi çekti, biraz araştırdım. İnternette tatmin edici bir kaynağa rastlayamadım. Ancak müellif Colette Dowling’in Sindrella Kompleksi adında bir kitabı olduğunu görünce derhal sipariş ettim, okumaya başladım. Belirtmem gerekir ki, kitabı “Gerçekten de öyle! Haydi canım! Demek bu yüzden. Ah, evet tam da benim hissettiğim!” diyerek okudum. Her bayanın kendine dair bir şeyler bulabileceği, bir ölçü aydınlanma da yaşayacağı şahane bir kitap olduğunu söyleyebilirim. Yer yer kitaptan alıntılar da yaparak Sindrella Kompleksi’ni açıklamaya çalışacağım.

Dowling, kitabın birinci kısmında Sindirella Kompleksi’ni ve kitabın savını şöyle özetliyor: “Bu kitabın savı şahsî, ruhsal bağımlılığın (başkalarının bakımı ve nezareti altında olmaya yönelik derin arzunun) bugünün kadınını engelleyen temel güç olduğudur. Bayanı, aklını ve yaratıcılığını tam olarak kullanmaktan alıkoyan ve büyük ölçüde bastırılmış tavırlardan ve dehşetlerden oluşan bu olguya, Sindrella Kompleksi diyorum. Sindrella üzere, bugünün bayanı da hâlâ dışarıdan bir şeylerin kendi hayatlarını dönüştürmesini istiyor.” Muharrir, Sindirella Kompleksi’ni “çağdaş bayanın bağımsızlık korkusu” diye tabir ediyor.

Yüzlerce yıldır süregelen erkek hükümran sistemde, bayanlar olarak doğduğumuz andan itibaren bir gün beyaz atlı prensimizin geleceğine, evlenip yuva kuracağımıza, çocuklarımız olacağına, konutumuzun mahir hanımı olacağımıza, muradımıza ereceğimize, keyifli mesut yaşayıp gideceğimize dair dayatmalara maruz kaldık. O beyaz atlı prens bir gün kesinlikle gelecekti, nasıl bir hayatın içindeysek bizi oradan çekip çıkaracak ve birlikte masalsı bir kıssanın içine dalıverecektik. Malum haber şu ki, yeryüzünde bunu yaşayan tek bir bayan bile yok. Olmayacak da.

Her ne kadar tam bir eşitlikten kelam edemesek de bayanlar bugün geçmişe kıyasla daha çok hayatın içinde. Kendi işlerini yapıp kendi paralarını kazanıyorlar. Örgütlüler, şiddete karşı seslerini görece daha kolay çıkarabiliyorlar. Artık boşanmak daha olağan. Evlenmemek de o denli. Haklarının daha çok bilincindeler, haklarına daha çok sahip çıkıyorlar. Ancak tüm bunlar olumlu gelişmeler olduğu üzere, çağdaş bayanın geçmişten gelen ve bilinçdışımızın en derinlerine yerleştirilmiş “kurtarılma arzusunu” ortadan kaldıran gelişmeler değil.

Gerçek hayatta, her kısımdan bayanlar olarak, farklı hallerde Sindrella Kompleksi’ni yaşıyoruz. Okulda pek başarılı bir öğrenciyken amaçları peşinden koşarak hayalindeki meslekte kariyer yapmış bir bayan olarak, gelenekçi bir etrafta ailesi tarafından evlenmeye zorlanmış ve ekonomik imkanı olmayan bir bayan olarak ya da boşanmış, çocuk sahibi, kendi ayakları üzerinde duran bir bayan olarak bir çeşit “kurtarılma arzusu” duyabiliyoruz.

Dowling’in (kitabı yazmasına da vesile olan) kendi kıssasından örnek verelim: Bayan evlenip boşanmıştır, iki çocuğu vardır. Çalışıp parasını kazanan, konutuna çocuklarına bakan bağımsız biridir. Sonra bir sevgilisi olur. Kentten uzakta, sakin, tabiatın içinde bir bölgede müstakil bir konut fiyatlar. Dowling kentteki işini, yıllarca koşturup yorulduğu o ağır ve gerilimli hayatı geride bırakmış, kendini konuta, sevgilisine ve çocukların bakımına kaptırmış, bir nevi mesken kadınlığına sığınmıştır. Erkek çalışmaktadır. Bayan vakit zaman sevgilisinin işine de takviye olan âlâ bir partnerdir. Telaştan uzaklaşmıştır, kendini inançta hissetmektedir. Gel vakit git vakit, bir gün sevgilisi “Artık çalışmak istemez misin?” diye sorar. Bayanın başından aşağı kaynar sular dökülür. Hem bunu duymuş olmaktan utanır hem de tekrar çalışma geriliminden korkar, canı feci halde sıkılır. Nereden çıkmıştır artık çalışmak? Mazereti de yoktur. Bağımlı olduğunu fark etmesiyle özgüveni çöker. Kendine olan inancının kaybolduğunu hisseder. Ağır bir depresyona girer. Sevgilisine karşı içten içe bir öfke geliştirir. En ufak şeylerden sorun çıkarmaya başlar. Daha sonra kendisiyle yüzleşmeye başlar. Derken bir vakit, yaşadığı durumu anlatan bir yazı kaleme alır ve yazı bilinen bir gazetede yayınlanır. Sonraki günlerde Dowling’e ülkenin her yanındaki yüzlerce hatta binlerce bayandan mektup gelir. Hepsi tıpkı hisleri paylaşmakta, her biri kendi öyküsünü anlatmaktadır.

New York’lu psikiyatrist Alexandra Symonds, bunun tanıdığı bayanların birçoklarını etkileyen bir sorun olduğunu söylüyor. Dışarıdan son derece başarılı görünen bayanların bile “kendilerini diğerlerinin egemenliğine bırakmaya, onlara bağımlı olmaya ve istemeden güçlerinin birçoklarını güç, meydan okuyucu yahut düşmanca algılanan bir dünyaya karşı sevgi, yardım, müdafaa arayışına adamaya” eğilim gösterdiklerine inanıyor.

Sanıyorum hepimiz vakit zaman farklı biçimlerde bu çelişkilerle boğuşuyoruz. Geçenlerde bir arkadaşımın tam da bu bahse ait yaşadığı buhrana tanıklık ettim. Akşamın ilerleyen saatleriydi. Arkadaşımın telefonundan erkek bir arkadaşı arıyordu, açtım. Arkadaşımın kendini yeterli hissetmediğini, bana gereksinimi olduğunu, gelip gelemeyeceğimi sordu. Soluğu arkadaşımın konutunda aldım. Kendini odaya kapatmıştı, ağlama krizi geçiriyordu. Sarılarak, elini tutarak sakinleştirmeye çalıştım. Bu esnada daima, “Korkuyorum,” diyordu. Ne olduğunu anlamaya çalışıyordum. Sanki başına bir şey mi gelmişti? Lakin beni çağıran arkadaşı sakin görünüyordu. Arkadaşıma sakinleştirici bir çay yaptım. Ağlaması geçtikten sonra konuşmaya başladık. Kendini inançta hissetmediğini, bağımlı üzere hissettiğini, sürekli çok çalıştığını lakin yorulduğunu, her an ortada kalacakmış üzere hissettiğini ve çok korktuğunu söyledi. Onu anlamıştım. Benzeri hisleri vakit zaman ben de yaşıyordum, yaşamıştım. Başka yandan, “bizim üzere kadınların” bu hisleri yaşamasına içten içe şaşırmıştım. Güçlü görünüyorduk. Çalışkan, ne istediğini bilen, parasını kazanan kadınlardık. Ancak tıpkı vakitte içimizde korunmak isteyen küçük bir kız çocuğu vardı.

Bu bayanlara baktığınızda, birebir vakitte feminist istikametlerinin gelişmiş olduğunu görürsünüz. Bazen o denli bir an gelir ki feministliğimizi dahi sorgulayacak kadar kuvvetli bir korunma gereksinimi hissettiğimiz olur. Bunu kendimize itiraf etmekte zorlanırız, birçok vakit itiraf etmeyiz. Bu birebir vakitte bir yüzleşme evresidir. Colette Dowling kitabında bunu şöyle anlatıyor: “Feminizmi, olduğum yerde saymam için bir kılıf (ussallaştırma) olarak kullanıyordum. Kendi gelişimim üzerinde ağırlaşmak yerine, onların (erkeklerin) üzerinde odaklaşıyordum. Beni ‘onlar’ engelliyordu. Bu ‘kadınlar yapamaz, zira erkekler yapmalarına izin vermez’ devriydi.”

Fakat, sonrasında yapabildiğimizi tekrar tekrar görürüz. Bu defa de imposter sendromu üzere kendimize yüklendiğimiz hisler yaşayabiliriz. Şanslı olduğumuz için yapmışızdır, denk gelmiştir, durumu yönetim ediyoruzdur, bir gün maskemiz düşecektir ve ne kadar başarısız biri olduğumuz, bir sahtekar olduğumuz ortaya çıkacaktır.

Peki, bayanlar niye bağımsızlık korkusu yaşar? “Her kezinde bayanı erkekten ayıran değişkenlerin, pasiflik, bağımlılık ve her şeyden değerlisi de özsaygı yokluğu özellikleri olduğunu bulduk,” diyor Michigan Üniversitesi’nde yapılan araştırmalara değinen psikolog Judith Bardwick. Bu özellikler bize doğuştan gelmiyor elbette. Simone de Beauvoir’in “Kadın doğulmaz, bayan olunur” kelamını yine anıyoruz. İçine doğduğumuz toplumun bize yüklediği rollerle, yetiştirilme biçimiyle şahit olduklarımızı tekrarlamayla edindiğimiz özellikler bunlar.

Bu özellikleri bilerek ya da bilmeden benimsediğimiz için, kendimizi hayallerimize atılmaktan geri tutuyoruz. Hatta hayal dahi kurmaktan korkuyoruz. Niteliksiz, düşük fiyatlı ya da “kadınlara özgü” görülen işlerde çalışıyoruz. ABD Çalışma Bakanlığı’nın bilgilerine nazaran, yirmi yıl evvelkinden daha az para kazanıyoruz. 1956’da bayanların geliri, erkekler tarafından kazanılan paranın yüzde 63’ünü oluştururken, artık erkeklerin karının yüzde 60’ından daha azını kazanıyoruz. Bahse ait, “Sosyal bilimciler bize yeni bir isim takmaktan kendini alamadı: Yüzde Seksen,” diyor Dowling. Yani, çok düşük maaşla kalifiyesiz ya da yarı yetişmiş işlerde çalışan ve en azından ekonomik olarak yengeç sepetinin tabanında ezilen bayanların yüzdesi.

Yine bu özellikleri benimsemekle ilgili olarak; erkeklerin IQ’su ile muvaffakiyet ortasında yanlışsız orantı bulunurken, bayanların IQ’su ile muvaffakiyet ortasında hiçbir alaka olmadığı tespit edilmiş. Öbür bir deyişle, bayanlar ne kadar zeki olurlarsa olsunlar muvaffakiyet elde edemeyebiliyorlar zira “dışarıdan” engellendikleri üzere kendilerini “içeriden” de engelliyorlar. Bu birebir vakitte toplumsal bilimcilerin “kadının muvaffakiyet uçurumu” dedikleri şey.

Bağımsızlık korkusu olan bayanlar, başarmaktan ölesiye korkabiliyor. Dr. Matina Horner, bunun araştırmaya kıymet bir olgu olduğuna karar verir. Michigan Üniversitesi’nde 90 bayan ve 80 erkeği teste tabi tutarak işe koyulur. Sonunda o güne kadar hiç düşünülmeyen bir şeyi (başarma mümkünlüğünün bile muvaffakiyet iradesini ezip geçecek kadar kilitlenip kalmasına neden olması) ortaya çıkarır. Bu olguya “başarı korkusu” ismini verir. Horner, araştırmalarına daha sonra altmış sonlarının ve yetmiş başlarının “özgürleşen” genç bayanlarıyla devam eder. Bulduğu şey, medyanın oluşturduğu “yeni kadın” izlenimleriyle çelişir: Bayanların çok daha büyük bir kısmının muvaffakiyet korkusu yaşadığı. Ve rekabetçi durumlarda geri çekildiği. Ve meslek beklentilerini daha az kamçılayıcı, daha “kadınca” olan işler düzeyine çektiği ortaya çıkar. 1970’te Dr. Horner şöyle yazar: “Araştırmaya katılan beyaz bayanların lisana getirdiği negatif tavırlar, 1964 araştırmasında bulunan yüzde 65’ten şimdilerde yüzde 88,2’ye yükselmiştir.

Yukarıda sayılan özellikler dışında, Sindirella Kompleksi’nin en kıymetli etkenlerinden biri de “makbul kadın” algısının dayatılması. Bayanlara sürekli “sevgi dolu ve uysal” olmaları, “nazik ve zarif” olmaları, düzgün bir eş ve anne olmaları dayatıldı. Etkin yaşama katılan, hayallerinin peşinde koşan, yeterli para kazanan, rekabet eden, bir haksızlığa uğradığında ses çıkaran ve karşı koyan, tabiri caizse yumruğunu masaya vuran bayanlar “erkeksi” görüldü. Bu durum da bayanların “iyi bir eş ve anne olma” ihtimalini düşüren bir tehlike olarak varsayıldı. Hal bu türlü olunca, bayanların önünde “makbul kadın” olup evli barklı, çoluklu çocuklu olmak ile güçlü, başarılı, yırtıcı bayan olmak iki başka seçenek “gibi” belirdi. Daha doğrusu bu türlü gösterildi. “Makbul bayan olmak” bayanların tercihi üzere görüldü ancak bayanlar aslında bu seçeneğe manipüle edilerek sistematik halde itildiler. Dowling, bayanların, “cinsel kimlik paniği” olarak isimlendirdiği “kadınca” bulmadıkları bağımsız davranışlardan sırf eril sistem tarafından uzaklaştırılmadıklarını, birebir vakitte bayanların da iktidara gelmekten kaçındıklarını söylüyor.

Bazı bayanlar da aslında çaresizlik, bağımlılık üzere durumları o denli tehdit edici buluyorlar ki karşı fobik bir şekil geliştiriyorlar. Bu duruma bir reaksiyon olarak, adeta meydan okuyarak, en ürkütücü işleri yapabiliyorlar. Örneğin, otomobil yarışçısı oluyorlar ya da dedektif. Bu karşı fobik stil bir çeşit temelde yatan dehşetin gizlenmesi hali. Bazen de tam karşıtı oluyor; fobik reaksiyon bayanları en sıradan görünen işleri yapmaktan alıkoyuyor. Kitap okumaktan kaçınabiliyorlar örneğin. Zira kitap okumak, düşünsel olarak bağımsızlaşmanın bir tezahürü olarak ortaya çıkıyor. Fobik reaksiyonlar bayanların ömür alanının hudutlarını giderek küçültebiliyor. Örneğin, uçak korkusu başlayabiliyor, kayak yapmak tehlikeli oluyor, “zaten akşam sokaklar sapıklarla dolu” oluyor. Münasebetiyle, bayan farkında olmadan ve korkusunu rasyonalize ederek kendini ömürden ve zevklerinden sakınıyor. Bazen de bayanın bağımsızlık korkusu kendini “eve adanmak” olarak gösteriyor.

Ev işleri asla bitmiyor. Bayanın konut işlerinden hiçbir şeye vakti kalmıyor. Dowling bu noktayı, Simone de Beavoir’ın sözleriyle açıklıyor: “Bu çılgınlıkta bayanlar o kadar meşguldür ki kendi varlığını unutur. Aslında, kılı kırk yaran ve bitmek bilmeyen işlerliğiyle konut kadınlığı, bayana, sadomazoşist bir formda kendinden kaçma fırsatı verir.” Bayanların kendini partnerlerinin mesleklerine adadıkları da oluyor. Birtakımı, partnerlerinin mesleğini kendisininkinden daha değerli görüyor, önceliği partnerinin mesleğine veriyor. Kendi mesleğini geri planda tutuyor ve değersizleştiriyor. Partnerinin mesleğine yardımcı olmak için çalışıyor, çabalıyor, gerekirse tüm vaktini ona ayırıyor.

Tüm bunların sonucunda, bayanlar korunduklarını düşündükleri alandan uzaklaşmak zorunda kaldıklarında, örneğin boşandıklarında, derin bir şok yaşıyorlar. Sığındıkları çatı yıkılıyor. Doğuştan hak olarak gördükleri koruyup kollanma yok oluyor. Kendi başlarının devasına bakma zaruriliği bağımsızlık korkusu olan bayanlarda önemli bir gerilim, tasa ve panik yaratıyor.

Kadınların, Sindirella Kompleksi’ni, yani bağımsızlık korkusunu yenmeleri elbette mümkün. Birinci adım bu dehşetin farkına varmak. Ben bu endişenin dış etkenlerle başlatılan ve sonrasında iç etkenlerle bizatihi devam ettirdiğimiz/ürettiğimiz yapay bir kaygı olduğunu düşünüyorum. Münasebetiyle, tıpkı yükseklik korkusu üzere yenebileceğimiz, üstesinden gelebileceğimiz bir kaygı olduğunu biliyorum. Bu kaygıyı yaşayan bayanlar, yalnız olmadıklarını bilmeliler. Ve katiyetle güçlü olduklarını, herkesten bağımsız hayatlarına devam edebileceklerini…