İyi bir vessaire okuruysanız, Netflix’in yerli üretimlerinin bizden geçer not alamadığının farkında olabilirsiniz. Aslına bakarsanız, Netflix’in iki saatlik reklam görüntüsü tadındaki içeriklerine baş yormaktan vazgeçmek üzereydim. Fakat sorunun “spiritüel deneyim” ismi altında neredeyse “üfürükçü hoca” övgüsüne varabileceğini ben bile hayal etmemiştim. Bu nedenle Zeytin Ağacı adlı dizinin oyuncu seçiminden kıssasına kadar anlamsız yanlarını bir kenara bırakıp, diziyi sırf ana bildirisinin düşündürdükleriyle ele almayı deneyeceğim.
Doktor karakterin başarılı bir biliminsanı oluşunun onu donuk, mutsuz, ketum biri yapmasının vurgulanması, bu sorunun sırf spiritüalizme gönül verdiği ölçüde çözümlenebilmesi dizinin açık bilim düşmanlığını gösteriyor. Lakin kıssanın ana aksını medikal tedavinin deva olamadığı, sancılı bir kanser sürecinin “köken aile açılımı” ismi verilen, zerre kadar bilimsel desteği olmayan bir sistemle çözümlenmesi oluşturuyor.
Astroloji, köken aile açılımı, reiki yahut manevî inzivalar… Bu dünyalara pek de hakim değilim, olmaya da niyetim yok. Lakin gözlemeyebildiğim kadarıyla insanlara “iyi geleceği” vaaz edilen bu maneviyat teşebbüslerinde dikkatimi çeken birkaç şey var. Birincisi, bu yeni kuşak maneviyat teşebbüslerinin bir sanayi oluşturduklarının daima görmezden gelinmesi. Zeytin Ağacı da görmezden geliyor elbette. Dizi boyunca “şifacı” Vakit Bey’in verdiği hizmeti nasıl ücretlendirdiğine ait hiçbir iz göremiyoruz. Bu “mucizevi” hizmeti almak için küçük bir internet araştırması yaparsanız, yeniden fiyatlara dair bir fikir edinemiyoruz. Problemin maddi boyutuna dair hiçbir yerde hiçbir açıklama bulamıyoruz. Halbuki bu “gönlü zengin” şifacıların tek seansının bile binlerce lira olduğunu kestirim etmek sıkıntı değil.
Dikkatimi celbeden ikinci nokta, bu kıymetli ve mucizevi formüllerin ekseriyetle bilimin bile vadedemediği güzelleşmeyi vadetmesi. Kişi kendine gerilim veren ögeleri ortadan kaldırdığında, geçmiş travmalarını anlamaya ve çözümlemeye çabaladığında yahut kendisi için daha huzurlu bulduğu bir ortam yarattığında hem zihinsel hem fizikî manada olumlu gelişmeler yaşayabilir elbette. Hatta psikoloji biliminin de maksatlarından biri budur. Fakat birtakım uydurulmuş ritüeller aracılığıyla bunu kendi ismine yapmasını beklemek yahut bunun yapılabilirliğini savunmak açıkça dolandırıcılıktır. “Şifa” üzere temiz bir sözcüğün gerisine saklanan devasa bir bölümü besler. Bu tipten teşebbüslerin 21. yüzyıl kapitalizmine asıl yararı da kazandırdığı kârdan fazla dayattığı bakış açısıdır.
Postmodern paradigmanın bir sonucu olarak insanların manevi tatminleri din dışı kaynaklarda aramaya başlamasıyla bir arada güçlenen bu teşebbüsler, dini inançların binlerce yıldır sağladığı ehlileştirmenin çağa uygun bir benzerini sağlar. Adorno, bu durumu “ikincil topluluk” ve “ikincil batıl inanç” kavramlarıyla açıklar. İkincil topluluklar, artık birbirleriyle direkt irtibat kurma imkanına sahip olmayan insanların oluşturdukları topluluklardır. İkincil batıl inanç ise çağdaş hayatta kendine yer bulamayan inançların biçim değiştirerek ikincil toplulukların dinamiklerine uygun formda gündelik yaşama girmesidir.
Bu ikincil batıl inançların kapitalizme en büyük yararı da bireylere sağladığı yumuşama, rahatlama, sakinleşme misyonudur. Tüm şifa teşebbüsleri özünde insanın daha yeterli halinin daha sakin hali olduğunu öne sürer. Diziye dönecek olursak, şifacı karakterin kanser hastasından kansere öfkelenmek yerine teşekkür etmesini istemesi bu manada kayda pahadır. Anlatıya nazaran, nihayetinde varılması gereken yer olan dinginlik, huzur ve sakinlik lakin birtakım aksilikleri dışarıda tutarak kazanılabilir. Lakin mutsuzluk da öfke de hem birey hem de toplum açısından başka tüm hisler üzere elzem hislerdir.
Sürekli memnun olmayı hedeflemek, mutsuzluktan kaçınmak kapitalist maneviyatla yakından bağlıdır çünkü size sırf çalıştıkça, kazandıkça ve tükettikçe keyifli olabileceğinizi hatırlatır durur. Öte yandan öfke direkt isyanla ilişkilendirilir. Öfkenin olduğu yerde, egemenlerin en büyük korkusu olan başkaldırı ve hesap sorma ihtimali vardır. Bu sebeple, bu iki “olumsuz” his ikincil batıl inançlarca edilgenliğe yönlendirilir. Problemler evvel ferdi seviyeye indirgenir, sonra da güya bu bir gereklilikmiş üzere düzmece ve pasif bir çözümlendirmeye maruz bırakılır. Meğer kimi kederler her ne kadar o denli değilmiş üzere görülse de açıkça toplumsaldır.
Memleketin müşterek psikolojisi hatırı sayılır ölçüde darbe yemiş, beşerler kolektif bir çıldırma hali yaşarken onlara diziler aracılığıyla kaygılarının nesiller öncesi atalarıyla alakalı olduğunu anlatmak da ziyadesiyle politik bir tercihtir. Dizinin bunu taammüden yaptığını düşünmüyorum, lakin bizim de toplumsal bir kanserle baş etmeye çalıştığımız aşikâr. Onunla barışmamızı isteyenlerin ya da köklerini inatla geçmişte arayanların pasif tavrının işe yaramazlığını her gün gözlemlerken artık hem kişisel hem de toplumsal manada ayağa kalkmanın ve sıkıntılarla çarpışmanın vakti gelmedi mi?
Adorno, astrolojiye dair öne sürdüğü irrasyonel olanın rasyonellik içerisinde süreç görmesi halini Hitler’in iktidarında da müşahedeler. Astroloji, insanlara başlarına ne geleceğini söyleyebilme argümanıyla bireyden daha üstündür ve soyut bir otorite yaratır. İçeriğinin doğruluğu sorgulanmadan tüketilmeye meyillidir. Bu manada faşist propagandayla hayli benzeşir. Adorno’nun gazetelerde yayımlanan yıldız fallarını bilimsellikle çelişkisinden çok kültür sanayisinin bir eseri olarak incelemesinin bir sebebi de propagandayla münasebetidir. Bu da Zeytin Ağacı’na yönelik tenkitlerin, üretim grubunun tercihlerinin ötesinde, kritik bir yere oturduğu manasına gelir. Sonuçta, feminizmin de önerdiği üzere, ferdî olan politiktir.
Kaynak: Theodor W. Adorno. The Stars Down to Earth and Other Essays on the Irrational in Culture, Routledge, 2001.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
