Umberto Eco’ydu sanırım, müelliflerin yalnızca alışveriş listelerini kendileri için yazdığını söylüyordu. Hâlâ hayatta olan tanınan bir ismin otobiyografisi üzerine bir şeyler söylemenin, hele ki kelamın sahibi psikolog kimliği taşıyorsa, tehlikeli bir yanı olduğu aşikâr: Kimsenin hayatını masaya yatırıp uyduruk bir tahlile tabi tutmak haddim değil, arzum hiç değil. Ancak nihayetinde bir şey okudum, okuduklarım bende bir şeyler çağrıştırdı, içimde bir yerlere temas etti, zihnimi öteki öbür sorulara götürdü. Bu soruları sorma, aklımdakileri kağıda dökme cüretini işte Eco’nun bu kelamından alıyorum. Sonuçta müellif, yargılanmak için değil herhalde, fakat illaki duyulmak için yazıyor. Ben de bu yazıda kendi duyduklarımı anlatma hakkımı kullanacağım, bunu da hiçbir tanışıklığım olmayan Teoman’ın şahsı üzerinden değil, “kitabında anlattığı adam” üzerinden yapacağım.
Fasa Fiso’yu neden okudum?
Psikolojiyi bir çalışma alanı olarak antropolojiden ayıran en temel ögelerden biri, bana nazaran, araştırmacının kendisini araştırma sürecinde bir etken olarak ele alış biçimi. Antropoloji araştırmacıları, bulgularını raporlarken kendi hislerini, geçmişlerini, önyargılarını da işin içine katıp özneli olabildiğince çırılçıplak soyuyor, böylece bir tıp objektiflik elde ediyorlar. Psikolojide ise araştırmacılar kendilerinin de bir etken olabileceği şuuruyla kendilerini tüm süreçten çıkarmaya, etkisiz hale getirmeye, bunu başardıklarını da bilimsel olarak ispat etmeye çalışıyorlar. Ben antropolog değilim ancak sanırım bu seferlik birinci yolu tercih etmek daha isabetli olacak. Yani kelama, Teoman’ın kendi hayatımdaki yerinden ve bu kitabı neden okuduğumdan başlayacağım. Bir otobiyografi üzerine konuşurken bu tıp bir mütekabiliyetin kaide değilse de adil olacağına inanıyorum.
Teoman’ın jenerasyonunun sefasını ziyadesiyle sürdüğü Beyoğlu’nun o efsane yıllarını ucundan kaçırdım ancak Teoman’ın mesleğinin en parlak kısımları ergenliğime ve üniversite yıllarıma denk geldiğinden aslında trene kötü bir yerden de binmedim. Bilhassa Teoman hayranı olduğum bir periyot hatırlamıyorum. Şebnem Ferah, Teoman, Hasret Tekin, Kargo, Vega, Mor ve Ötesi… bunlar paket halinde dinlediğimiz isimlerdi. Onları canlı olarak fakat okul şenliklerine gelirlerse izliyorduk, bir de Rock’n Coke üzere şenliklerde. Gece performanslarına yaşımız tutmadığından gidemiyorduk, yaşımız tuttuktan sonra da gitmedik gerçi. Belirli ki o kadarı yetiyordu bize.
Teoman’ın rastgele bir müziğiyle özel bir anım yoksa da müziklerinin birçoklarını ezbere bilirim. Onun albümleri hayatımın değerli bir kısmının fonunda çaldı, tıpkı İstiklal’de (eskiden tabii) dört bir yandan çalınan ve o günlerin bir nevi soundtracki haline gelen müzikler üzere. Hasebiyle Teoman’la fark etmeden kurduğum güçlü bir bağım var(mış meğer). Lakin otobiyografisini okumamın sebebi bu değildi; doğrusu tüm bunları, kitabı okuduktan sonra fark ettim.
Bu kitabı okumayı tercih ettim zira 1) otobiyografi en sevdiğim tiptir ve 2) Türkiye’nin bence tek (erkek) rock yıldızı olan kişinin anlatacaklarını merak ediyordum. Dünyadaki akımların tersine Türkiye’de rock yıldızı olarak gösterilen erkekler “efendi çocuk” imajından çıkmıyor ve yüklü olarak melankolik ayrılık müzikleri yapıyorlar. Teoman ise, bilindiği üzere, hem medyaya yansıyan tutumuyla hem de müzik kelamlarıyla bu kümeye dahil değil (hatta bir orta yeniden bir psikolog arkadaşımla bu konuyu masaya yatıran bir şeyler yazmaya niyetlenmiştik, tahminen yazarız da bir gün).
Fasa Fiso’yu işte bu türlü bir bağlamda, üç günde okudum.
Şahsî bir özet
Fasa Fiso’yu okumamış olanlar için kitabı bende kaldığı kadarıyla şöyle özetleyebilirim: Her nasılsa beşere tekrar de sıcak gelen yalnız ve yoksul bir çocukluk, bol kitap, bol çizgi roman, sonradan müzik, bunların açtığı irili ufaklı pencerelerden kurulan büyük büyük hayaller, o hayallerin peşinde koşma olarak yorumlanabilecek ancak aslında kopuk uçurtma üzere geçen bir hayat, fırtınalı bir aşk kıssası, karanlık odalar, nefessizlik, buruk gülümsemeli anılar, itlik serserilik, daima heves, çok vazgeçiş, ayrıntıcılık, öfke, tekrar yine arayışlar ve nihayet bir cins zoraki olgunlaşma…
Bana kalanlar
Fasa Fiso, Teoman’la bir formda temas etmiş, hiç değilse onunla tıpkı devirde misal yerlerde dolanmış insanların kendinden pek çok şey bulabileceği bir kitap, ki Ekşi Sözlük’teki ilgili başlıklara bakarsanız bunun örneklerini siz de görebilirsiniz. Göreceğiniz bir başka şey de herkesin bu kitapta öteki bir şey bulduğu olacaktır. Ben de kendiminkileri anlatacağım.
Kitabı bitirdikten sonra içimde bir şeylerin yerinden oynadığını hissederek hayli bir süre “durdum”. Bir şeyler okudum, bana bir şeyler oldu. Pekala, ne? Gereğince psikoterapi deneyiminiz varsa (terapist olarak değil, hasta olarak) bu çeşit durumlarda yanlışsız soruları sormayı öğreniyorsunuz: Bu kitap beni neden bu kadar etkiledi? Bana hangi kısmı dokundu? Üstüne bir süre düşündükten sonra bir ana temaya varmayı başardım.
Öteki bir hayat mümkün mü(ydü)?
Ergenlik, tabiatında barındırdığı isyan ve bireylik dileğiyle rock müziği mıknatıs üzere çekme potansiyeline sahip. Öte yandan, her ergen rock müziğe ilgi duymuyor. Duyanlar, yani benim gibiler, “sistem” dedikleri şeyin kölesi olmayacakları “başka bir dünya”nın hayallerine tutunarak geçiriyorlar bu fırtınalı periyodu. Evet, hayat sıkıntı, kimse sizi anlamıyor, dünya kocaman ve sizin çok potansiyeliniz var lakin üniversite imtihanına hazırlanmanız lazım, olsun, girersiniz üniversiteye, mezun olduktan sonra bir yıl dünyayı gezersiniz mesela. Evlilik mi? Devletin sizin aşkınızı tasdiklemesine gereksiniminiz yok. Mesaili iş? Asla. Çocuk? Gündem dışı. Benim yaşıtlarım, yani benim rockçı yaşıtlarım, aşağı üst bu fikirlerle geçirdi ergen yıllarını. Artık dönüp bakınca, haksız da değilmişiz hani. Pekala ne oldu da dönüp dolaşıp herkesin seçtiği yollara girdik? Ve en kıymetlisi, girmekle yanılgı mı ettik?
Fasa Fiso, tam da bu soruya cevap vererek Frost’un o “gidilmeyen yol”una göz atma imkânı sunuyor. Elbet, biz farklı bir yol seçseydik de yüksek ihtimalle rock yıldızı olmayacaktık. Ancak zati problem bu değil; sorun, ergenliğimizin öngördüğü rock’n’roll hayatı yaşayıp yaşayamayacağımız ve şayet yaşarsak şimdikinden daha memnun olup olmayacağımız. Teoman, kitabın bir yerinde evli çiftlerin (mealen aktarıyorum) tutkusuz bir hayat sürdüklerini bıyık altından gülümseyerek anlatıyor, örneğin. Vakti geldiği için evlenmek, vakti geldiği için çoluk çocuğa karışmak… Evli ve çocuklu bir insan için bile can sıkıcı bir tabir. Üstelik bunları söyleyen, her şeye karşın evlenmiş fakat sonra boşanmış, çocuklu bir rock yıldızı. Ve onun bir vakitler ergen olan hayran kitlesi, artık büyük oranda evli ve çocuklu.
Fakat evlilik işin yalnızca ufak bir kesimi. Teoman’ın hayatında kendimizden çok şey bulabilmemiz boşa değil: Boğaziçi Üniversitesi’ni kazanan, sonra tam atılacakken tıpkı kısmı tekrar kazanan bir adamdan bahsediyoruz. Sıradan bir beyaz yakalının hayatını hem bir manada tekraren yaşamış hem de hiç yaşamamış birinden. Bugün üniversiteye hazırlanan pek çok öğrencinin hayallerini kurduğu imkânları bir çeşit hobi üzere art plana atmış, diğer şeylerin peşinden koşmuş, şöhretinin tepesindeyken bilgisayar kullanmayı bile hakikat dürüst bilmediğinden sadece kendini oyalamak için özel hocalar tutan biri. Birebir vakitte benim diyen yayıncıdan fazla kitap okuyan, okumakla kalmayıp yazan, besteleyen, yahut hepsini kendine saklayan biri bu kitapta anlatılan. Bir bayanı seviyor, hem de nasıl seviyor, yıllar sürüyor bu aşk, lakin münasebette dikiş tutturamıyor bir türlü. Önüne inanılmaz fırsatlar çıkıyor, “haydi kabul et!” diyor içinizdeki ortalama refleks, lakin o eften püften bir sebeple elinin zıddıyla itiyor. Çok aç kalıyor, çok canı sıkılıyor, yeniden dönüp dolaşıp dört ayağının üstüne düşüyor. Ve yıllar sonra geldiği noktada bu saatten sonra on Grammy alsa da fark etmeyeceğini, müziklerini bir barda bağıra çağıra söyleyen üç dört genç kızı duyduğu birinci andaki o heyecanı aradığını, bulamayacağını bildiğini, artık hevesle beklediği tek tük şeyden birinin haftada üç gün spora gitmek olduğunu söylüyor.
Müziği bırakması da bu türlü bir yere denk düşüyor: Kendisini çocuksu bir uğraşla ömür geçirmiş biri olarak tanımlıyor Teoman. Gençken pek çok insanın kurduğu hayali sahiden yaşamış, ancak sonuçta müzik söyleyen bir adam, keyfi için bir de sinema yapmış ve bu da çocuksu bir şey ona nazaran. Kendini sahiden yetişkin hissedemediğini, pek çoğumuz için banal olan o yetişkin hayatını hiç yaşamadığını, bundan ötürü da bir şeyleri kaçırdığını ve keyifli olamadığını düşünüyor, yahut en azından ben o denli anlıyorum. Öbür yakada ise biz, herhalde, tam bilakis, ona bakıp asıl bir şeyler kaçıranın biz olduğunu düşünüyoruz. Ergenliğimizde kendimize verdiğimiz kelamların çabucak hemen hiçbirini tutmadık. On altı yaşımızdaki halimiz artık dönüştüğümüz şeyi görse herhalde yüzümüze tükürürdü.
O halde soru şu: Teoman mıydı yanlışsız yolu seçen, yoksa biz miydik?
Shakespeare’den ilhamla hikâyenin sonunu peşinen vereyim: Bu soru karşısında, çok yanlış anlaşıldığı için deterministik olmakla suçlansa da, Freud’un açtığı yolda teselli buluyorum. Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ndeki o meşhur replikte tabir edildiği üzere, psikanaliz çıktığından beri hepimiz az çok hastayız ne de olsa. Bu berbat bir şey değil, bunu kabullenince kanatlanıyor insan. Hasebiyle hakikat yahut yanlış bir yol yok tahminen de; hepsi birebir yere çıkıyor. O yerin ismi da gidilmeyen yollara manalar yükleyerek mevcut yolda bata çıka ilerleyerek geçen bir ömür. Yahut daha Lacancı bir lisanla söz edersek, oyunun baki kalması.
Biraz açalım. Görece yeterli bir nevrotik, yani Freud’un gözünde bir insanın varıp varabileceği en sağlıklı hale erişmiş kişi, dünyayla düzgün bir pazarlık yapmış kişidir. Dünyanın kurallarını anlar, nizama biat eder, ancak azıcık nefes alabilmek için kendi yasak isteklerinden kimilerini makul ölçülerle sistemin deliklerinden kaçırmayı da bilir. Öbür bir deyişle, sağlıklı olmak biraz sinsi, biraz da asi olmayı gerektirir… ancak biraz, çok değil. Biz nevrotikler okulda öğlen teneffüsünde izbe bir yer bulup sağı solu kollayarak bir kol sigara tüttürürüz, bundan haz alırız, biraz da korkarız, dehşetten da haz duyarız, lakin ayak sesleri gelince o sigara çabucak söndürülür. Hayatımızın kalanı da aşağı üst bu formda geçer.
Oysa bir rock yıldızı, sigarasını öğretmenin karşısında yakıp herkesi dehşete düşüren, bir o kadar da kıskandıran kişidir. Disipline masraf, ortaya birileri girer, okuldan atılmaz, ufak bir ceza alır tahminen, her şeye karşın mezun olur. Canımız sıkılır: Bilsek biz de içerdik, diye düşünürüz. Halbuki içmezdik, içemezdik, içmedik de. Bizi ondan ayıran şey de budur esasen.
Çocukken ya da gençken kurduğunuz hayalleri rafa kaldırıp dünyaya biat ettiğinizde, elinizde hiç değilse “ah aslında o hayallerimi gerçekleştirseydim ne de keyifli olurdum” fikri kalıyor. Bir fanteziye sığınabiliyor, aslında şöyle şöyle olsa çok daha keyifli olabileceğiniz lakin şartların bunu gerektirdiği fikrinde teselli bulabiliyorsunuz. Hatta o alternatif hayatı dolambaçlı yollardan, farklı formatlara büründürüp ufak ufak tadabiliyorsunuz. Düşününce bu, büyük nimet.
Çünkü başka senaryoda tam da sizi çok keyifli edeceğini düşündüğünüz yoldan gidiyor, hayallerinizi gerçekleştiriyor ve sonunda hiç de o denli keyifli olmadığınızı fark ediyorsunuz. İşin berbatı, geriye öteki hayal de kalmamış; ne istediyseniz yapmışsınız aslında. Yahut daha doğrusu, aşikâr bir ölçekte yapmışsınız lakin fazlasını aslında olduramayacağınızla yüzleşmişsiniz. Yaşayacak 20–30 yılınız var daha, içinizde kalmış bir şey yok, geleceğe dair bir hayaliniz yok… ne yapacaksınız?
Türkiye’de yaşayan beşerler olarak geleceğe dair pek bir hayalimizin olmaması konusunda büyük oranda ortaklaşıyoruz tahminen lakin en azından çoğumuzun içimizde kalmış şeyler var (teselliye bakın!), zorda kalırsak onlara sığınıp alternatif ömürler kurgulabiliyoruz zihnimizde. Bir rock yıldızının içinde ne kalmıştır sanki, diye düşünmeden edemiyorum. Keşke üniversiteyi bitirince evlenseydim? Keşke bir şirkette işe girseydim? Hiç sanmıyorum.
Fasa Fiso’da anlatılan Teoman’ın yaptıklarından pişman olduğunu düşünmüyorum fakat hayat onu bir çeşit Yunan tragedyasına sürüklemiş üzere geliyor bana: İsteklerinin gerçekleşmesiyle lanetlenmiş bir adam. Bizler sığ sularda düzgün makûs yüzerken Teoman fırtınalı denizlerde maceralara atılıyor atılmasına fakat denizler deniz değil, çabuk bitiyor, birden karada buluyor kendini ve tam manasıyla sudan çıkmış balık üzere soluğu kesiliyor. Kendi denizini sil baştan yaratmaya çalışıyor, hem de ne büyük emeklerle… ta ki sular bir kere daha süratle çekilene dek.
Hayat gerçekten de ileri dönük yaşanıp geriye dönük anlaşılıyorsa, ki o denli görünüyor, 35 yaşımdan geri dönüp hem Teoman’ın hayatına hem de kendi hayatıma baktığımda biz insanların seçebileceği bir “doğru yol” olmadığını görüyorum nihayetinde. Hatta neyi ne kadar “seçiyoruz”, ondan da emin değilim. Lakin Fasa Fiso’dan benim çıkardığım, ki tahminen de görmek istediğim bu olduğu içindir, o denli de yapsaydık bu türlü de yapsaydık nihayetinde girdiğimiz yolla barışmaya mecbur kalacağımız. Lisede hayalini kurduğum hayatı yaşasam şimdikinden daha memnun mu olurdum? Muhtemelen hayır. Bu benim yanlışsız karar verdiğimi mi gösteriyor? O da hayır.
Şu oluyor, bu oluyor, bir şeyler yapıyoruz, bir yerlere varıyoruz, sonra biraz daha ittiriyoruz kendimizi zira her şeye karşın seviyoruz yaşamayı. Teoman da seviyor. O da herkes üzere çabalıyor. Uğraşta ortaklaşıyoruz. Bir de dileğe muhtaçlığımızda.
“limon kimyon zorro” rumuzlu bir kelamlık muharriri Fasa Fiso’yu okuduktan sonra “teoman” başlığına şöyle yazmış:
(…) asıl olan biyografisini okurken bana hissettirdikleri. içtenlikle anlattığı içindeki teoman çok kırılgan, korkmuş, güçsüz bir çocuk. kendini yıkmak için gösterdiği inanılmaz gayret artık müziklerini daha âlâ anlamamı sağladı. açık konuşmak gerekirse bugüne kadar kendisini çok sevsem de müzik sözlerindeki ergenlikten yavaşça irite oluyordum. lakin artık o denli hissetmiyorum.
hatta mümkün olsa gelsin yanımızda itimat içinde dinlensin kendisini toparlasın istiyorum. çok eski bir dostumun bilmediğim bir kaygısını çok geç keşfetmiş olmanın utancı var içimde.
Burada erişilen farkındalık ve empati, herhalde farklı yollardan birebir umut ve gayretle yürüdüğümüzü görmekten geliyor. Ne de olsa çocukluğun yalnızlığı ve hayalleri, bir türlü oldurulamayan aşklar, depresyon, gelecek telaşı, yaşarken trajik ancak anlatırken komik anılar hiçbirimize yabancı değil.
Yine de biz bir Teoman olamayız olağan, ne yazık ki Teoman da bizim üzere olamıyor.
