Eğer ortaokullu bir çocuğun ebeveyni değilseniz, işe gidip gelirken toplu taşıma kullanmıyorsanız, gazetenin hayat biçimiyle ilgili sayfalarını ya da eklerini okumuyorsanız, televizyonda haberleri seyretmiyorsanız gerilim çarklarına denk gelmeme ihtimaliniz var. Tam olarak bir oyuncak değil, küçük alet edevata da benzemiyor, bir tedavi aygıtı da değil (bununla birlikte epey hudut bozucu bir biçimde hepsi birden), gerilim çarkı avuç içi büyüklüğünde, çoklukla üç çatallı ve plastikten, metalden ya da ikisinin birleşiminden yapılan, parmak ve baş parmak ortasında döndürmek üzere tasarlanmış bir nesne. Gerilim çarkı ADHD’si (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) olan ya da otizmli çocuklara yardımcı olduğu savıyla pazarlandı, hakikaten eğitimci ve terapistlerin dersleri takip etmekte zorlanan çocukların konsantre olabilmeleri için sıkılabilen toplar ya da tüpler üzere el büyüklüğünde oyuncakları önermeleri pek de az görülen bir şey değil.
Öte yandan gerilim çarklarının şu anki popülerliği bir teşhis konulmuş çocukların çok daha ötesine taşmış durumda, çünkü bu oyuncaklar, sınıflarına girmesini yasaklayan öğretmenlerin de şahitlik edeceği üzere, dünyanın her yerinden 8-12 yaşındaki çocuklar için bir istek objesi haline geldi. Bağımlılık yapan dokunulurluğuyla hâlâ sigara içmeyi iğrenç bulan çocuklar için birer sigara fonksiyonu görüyor. Bu çılgınlığın ölçeği Amazon sıralamalarına süratlice bir göz atarak anlaşılabiliyor: Yakınlarda yapılan bir arama, en çok satılan elli oyuncaktan kırk dokuzunun gerilim çarkı ya da gerilim küpü olduğunu ortaya koydu (Amazon’un en çok satan elli eser listesinin tek istisnası Cards Against Humanity, yani İnsanlığa Karşı Kartlar ismindeki yetişkinlere hitap eden müstehcen kart oyunu). Artık bu elinin kolunun rahat duramama hali bir azınlığa değil, herkese hitap ediyor.
Bu durum, rahat duramamanın kültürel durumuyla ilgili değerli bir evrime, hatta dejenenerasyona işaret ediyor. Yakın vakte kadar rahat duramamanın ayıplanan bir yanı vardı. Çocukların yapmayı bırakmaları gereken bir şeydi. Bu sözcük birinci 18. yüzyılın ortalarında kullanmaya başlandı, ondan beri de edebiyatta küçük akıllı insanları – Gurur ve Önyargı‘da Lizzy ve Darcy’nin evlendiğini öğrenmesinin akabinde rahat duramayıp sandalyesinden kalkan, geri oturan, düşünen ve istavroz çıkaran hudut bozucu Bayan Bennet gibi- ya da Edith Wharton’ın The Custom of the Country‘sindeki kendi yansımasına bakarken bunun toplumsal alanda yapmak için hakikat bir şey olduğunu düşündüğü, ses ve huzursuzluk da onun şen şakraklığının tek göstergesi olduğu için hayali bir küme hayranıyla sohbetine devam eden, bir o yana bir bu yana dönen, yelpazelenen, yerinde duramayan Undine Spragg üzere hudut bozucu derecede taklitçileri anlatmak için kullanılıyor.
Öte yandan yakın vakitte kimi bilim insanları, rahat duramamanın yararlı bir aktivite olduğunu keşfetti. Geçtiğimiz yıl Missouri Üniversitesi’ndeki araştırmacılar daima olarak ayağını yere vurduğu takdirde hiç yerinden kalkmayan hımbıl birinin bacaklarındaki kan deveranının önemli ölçüde artacağını belirten bir çalışma yayımladı. “Doğrusunu söylemek gerekirse ortadaki farkın ölçüsü bizi şaşırttı.” Çalışmanın başındaki Dr. Jaume Padilla, Times‘a bunları söyledi. Sonuçlar uzun mühletler oturmak zorunda kalan insanların -araba kullanırken, uçakta, üretim çizgisinde, ya da bir masada- ayaklarını sallayarak, ayak parmaklarını yere vurarak ya da ufak ve daima tekrarlanan hareketlerle etraflarındakileri rahatsız ederek daha sağlıklı olabileceklerini gösteriyor.
Eline koluna hakim olamama halinin tekrar değerlendirilmeye tabi tutulması gerilim çarkının popülerliğini legal kılıyor, lakin tam olarak açıklamıyor. Neden döndürme? Ve neden artık? Çarkın mucidi, Guardian tarafından “Floridalı yaratıcı” olarak tanımlanan, 1997’de bu dönen oyuncağın patenti için başvuran lakin oyuncak şirketlerini pazarlanabilirliği konusunda ikna edemeyen Catherine Hettinger olarak biliniyor. Hettinger ismine üzülebiliriz, çünkü patentinin müddeti doldu ve şu anki çılgınlığın bir yararını görmüyor. (İşin aslı, şu an pazarı domine eden -ve ergonomik birer ninja yıldızı üzere görünen- çarklar, Hettinger’ın balinaların doğum denetimi için tasarlanmış bir diyaframa benzeyen prototipiyle sırf ufak bir benzerlik taşıyor.)
Hettinger’ın icadını piyasaya sürmeye çalıştığı periyot, elde tutulan oyuncaklar pazarı apayrı bir çılgınlıkla çalkalanmanın eşiğindeydi. Evvel Japonya’da çıkan sonra da tüm dünyaya yayılan Tamagotchi, bu ismi taşıyan ve hayatta kalmak için sahibinden ilgi bekleyen bir dijital evcil hayvandı. “Evcil hayvanlar onlara harcadığımız vaktin %20 ya da %30’unda tatlı, onun dışında çok sıkıntılı ve daima iş çıkarıyor.” Tamagotchi’nin mucidi Akihiro Yokoi, 20 yıl evvel Times‘a, bir yandan sahibinden gerçek bir hayvanın gereksinimi olan ilgiyi talep edecek oyuncağını açıklarken bunları söylemişti. Gerilim çarkıyla karşılaştırıldığında Tamagotchi büyüleyici karmaşıklığının yanı sıra hayal gücünü tetikleyen ve empatiye sebebiyet veren bir yapıya sahip. Daha da geriye, 1980’lere gittiğimizde ise karşımıza gerilim çarkının verdiği dokunma duyusuyla ilgili tatminin tamamını karşılayan ve bunu kimilerimizin otuz beş yıl sonra dahi çözmeye yakınlaşamadığı gelişmişlikte bir bilmeceyle birleştiren Rubik Küp çıkıyor.
Daha yakın tarihli hevesler de bireyden talep ettiği bilişsel faaliyet bakımından gerilim çarkına kıyasla daha uygun bir noktada duruyor. Rainbow Loom (Lastik Bileklik), 2013’te altı ila on bir yaşında olan herkesin taktığı küçük bilezikleri yapmak için epey el marifeti gerektiriyordu. Silly Bandz’in (Aptal Bantlar) -2010’da ikinci sınıf öğrencilerinin birbirleriyle takas ettiği yıldız, dinozor ya da köpek formundaki lastik bantlar- mucitleri, en azından oyuncağın ne olduğunu isminde taşıyacak kadar kendinin farkındaydı. Hiçbir vakit aptal bir banttan öbür bir şey taklidi yapmamıştı.
Stres çarkları ise kamuya yararlı kılığına bürünmüş durumda, aslında tek yaptıkları şey aptallığın farklı bir düzeyine yönlendirmek. YouTube çarklarla saçma sapan şeyler yapan insan kaynıyor, bilerek akıllı telefonun ekranını çatlatmaktan tut, lisanında çevirmeye kadar. Birkaç gün evvel bir YouTuber, bir sandalyede oturduğu ve yirmi dört saat aralıksız gerilim çarkı çevirdiği bir görüntü yayınladı. Son saate geldiğinde -çarkı seçkin bir azabın cılkı çıkmış bir kurbanı üzere umursamazca çevirirken- onu canlı izleyen yirmi binden fazla insan vardı, görüntü o günden bugüne dek iki milyon sefer izlendi. (Yaptığı hareketin aptallığının altını uygunca çizmek istercesine sistemli olarak kameraya eğilip birkaç gün evvel yayınladığı bir öbür gerilim çarkı görüntüsünün sonucu olan elmacık kemiğindeki dikişleri gösteriyordu.)
Stres çarkının günümüzdeki popülerliğini kültürel çürümenin bir delili olarak ileri sürmek çok reaksiyon -internetteki çocukların tabiriyle “Yok artık LeBron James!”- mi addedilir? (“Benim vaktimde yaptığımız tek şey tırnaklarımızın etrafındaki meyyit deriyle oynamaktı. Bugünün çocukları kokuşmuş!” UrbanBaby ismindeki ebeveyn sitesinde şakacının biri bu yansıyı vermiş.) Tahminen de gerilim çarkının bu politik ortamdaki yükselişinin izaha muhtaçlığı vardır. Gerilim çarkının Trump Çağı için harika bir oyuncak olduğu argüman edilebilir. Tamagotchi’den farklı olarak sahibinin öteki birinin hislerini ya da gereksinimlerini dikkate alması gerekmiyor. Bunun yerine kişinin kendi isteklerini diğer herkesinkinin önüne koymasına imkan sağlıyor, hatta onu buna teşvik ediyor. Bencilliğe, hodbinliğe ve düpedüz kabalığa sebep oluyor. Rubik Küpü üzere zekayı ödüllendirmiyor. Bunun yerine fikirden feragate teşvik ediyor ve akılsızlığın yayılmasını destekliyor, bunu da Başkan’ın kendisinin patolojik olarak dikkat dağınıklığına yatkın ve dengeli bir fikir ileri sürmekten aciz olduğunu kanıtladığı tarihi bir anda yapıyor.
Şu an içinde yaşadığımız allak bullak dünyada -önceden büyük ölçüde kaçınılmaya çalışılan tatsız, hudut bozucu bir aktivite olan- çarkları döndürmenin teneffüse çıkmış tesiri yaratması ve bunun geniş bir kitle tarafından benimsenmesi çok mu şaşırtan? Temsilciler Meclisi Affordable Deva Act’in[i] bozulması için oylama yaparken özel gereksinimlere sahip -stres çarkının nitekim de yeterli gelebileceği- milyonlarca çocuğun ailesi, kampanya müddetince Lider o denli olmayacağına dair kelam verse de çocuklarının bir kere daha sigortasız, hatta sigortalanamaz olması endişesini taşıyordu. FBI Başkanı James Comey’yi Trump kampanyasının Rusya’yla temaslarını araştırırken kovmasının akabinde Lider, vekilleriyle birlikte şaşkınlık uyandıracak derecede çelişkili birtakım açıklamalar yayımlarken giderek beklenen bir tiranın pişmanlık duymayan hallerini andırıyordu. Trump’ın demokrasiyle oyun oynadığı her geçen gün daha da netleşiyor, bir de döndürdüğü şeylerin aslında palavra olduğunu dikkati fazla dağınık ve fazla aptallaştırılmış halkının anlamayacağı konusunda arsızca savlı olduğu.
[i] “Herkesin bütçesine uygun sıhhat hizmeti” üzere çevrilebilecek, Obama devrinde yürürlüğe giren sıhhat ıslahatı.
Bu yazı, Can Koçak tarafından Rebecca Mead’in The New Yorker’da yayımlanan yazısından çevrilmiştir.
