Kadınlar, son yıllarda müzik sanayisine hükmediyor üzere görünüyorlar. Muhakkak ki Adele’den Lady Gaga’ya ve Rihanna’ya kadar hiçbiri hit bir single kaydetmeden stüdyoyu terk edemiyor. Ancak ses masasının başka tarafında hikâye hiç de bu türlü değil. George Martin yahut Pharrell Williams ünlenirken, sırf üç bayan Brit yahut Grammy Ödülleri’nde “en yeterli prodüktör” adayı oldu. Hiçbiri de meskenine mükafatla dönmedi.
Regina Spektor, 2009’da yayımladığı albümü Far hakkında konuşurken, plak şirketinin listesinde hiçbir bayan prodüktörün ismini görmediğini itiraf etti. “Herhangi bir isme bakmak aklıma bile gelmedi” diyor Spektor. “Bir telefon açmalı ve neredesiniz diye sormalıydım.” Bulamamamış olmalı. Sonraki albümü What We Saw From The Cheap Seats yayımlandığında, yapım imkânı verilmiş tek bayan tekrar Spektor’dı.
Birleşik Krallık’taki Music Producer’s Guild’ın (Müzik Prodüktörleri Derneği) başkanı Steve Levine şöyle diyor: “Bugüne kadar sırf bir bayan ses mühendisiyle çalıştım. Bu çok üzücü bir durum. İşin garip yanı, kayıt şirketlerinde birçok güçlü, üst düzeylerde çalışan bayan var, buna eşim de dahil, ama teknik tarafta çok daha az.”
Buna karşın, varlar. Trina Shoemaker onlardan biri. “Pikaba bir plak takar ve teknik altyapılarını anlamaya çalışırdım. Müzisyenleri pek umursamazdım, benim umursadığım bu albümün nasıl ortaya çıktığıydı. Müzik neden hoparlörlerden o formda yükselirdi? Neden iğne o groove’a takılır ve o külahlardan müziğin çıkmasını sağlardı? Bunu kim yapıyordu?”
The Beatles, The Rolling Stones ve kulaklıklarından etkilenmiş hâlde, 18 yaşındayken bir gün konuttan çıktı ve Los Angeles’a gitmek için dersini ekti. Yedi yılını bir kayıt şirketinde resepsiyon vazifelisi ve bir kayıt stüdyosunda hizmetçi olarak çalışarak geçirdikten sonra sonunda New Orleans’ta teyp çalıştırdığı bir iş edinebilmişti.
“Ailem ne yaptığımı bilmiyordu. Müzik setlerini tamir ettiğimi sanıyorlardı” diyor Shoemaker. Nihayetinde Daniel Lanois’nın, U2 ve Brian Eno’ya sound’larını biçimlendirmesine yardım eden adamın çırağı olabilmişti. 1998’de de ses mühendisliği alanlarında Grammy alan birinci bayan olmuştu.
Bugünlerde Shoemaker bir prodüktör olarak daima istek görüyor. Pekala, neden onun hikâyesinin benzerlerine daha çok rastlamıyoruz?
Bir vakitler Prince’in ses mühendisi olmuş, şimdiyse Boston’da Berklee College of Music’te çalışan Susan Rogers şöyle diyor: “Bu hain bir meslek. Hatta bu eşkıyalık gerektiren bir meslek. Bölüme girmeye çalışan bayanlar bir ‘erkekler kulübüyle’ yahut bir cemiyet zihniyetiyle karşılaşıyorlar. Çok fazla racon kesmelisiniz. Hem de çok. Şayet bunu yapamazsanız, başarılı olamayacaksınız.”
Shoemaker’a nazaran ise başarılı olanları bile rakabetle yüzleşiyor. Kendisinden dinleyelim: “Bir prodüktör, başarılı olabilmek için kümenin bir üyesine dönüşmeli. Şayet bu, kaba saba espriler yapan genç erkeklerden oluşan bir kümeyse, bundan rahatsız olmayan ve üç sözle onları ezip geçebilen bir bayan olmalısınız.”
Seksizm faktörlerden biri olabilir, lakin Profesör Rogers problemin çok daha temelde olduğuna inanıyor. “Asıl kıymetli olan, bayanlar bu alanla ilgili değil. Şu sıralar mühendislik, yapım, psikoakustik ve müzikal bilişselik dersleri veriyorum. Psikoloji alanlarında öğrencilerin yarısı bayan yarısı erkek. Lakin yapım ve mühendislikte her 10 öğrenciden tahminen de yalnızca biri bayan.”
Birleşik Krallık’ta da durum birebir. Müzik Prodüktörleri Derneği’nin ilettiğine nazaran üyelerinin %4’ünden azı bayan. Liverpool Institute of Performing Arts’ın (Liverpool Performans Sanatları Enstitüsü) ilettiğine nazaran de son üç yıldır ses teknoloji dersine kayıt olan öğrencilerin sırf altısı bayan. Ancak bu sorun rock ve pop cinsleriyle sonlu üzere görünüyor. Tiyatroda, Hollywood’da ve radyoda düzinelerce bayan ses mühendisi var.
Profesör Rogers’a nazaran, “Kayıt prodüktörü olmak isteyen bir bayan için hiçbir toplumsal pürüz yok. Daha zorlayıcı ve üstesinden gelinmesi sıkıntı olan pürüzler biyolojik olanlar.”
“Bir kayıt prodüktörünün tipik hayat üslubu çok ağır, çok rekabetçi ve tamamıyla tüketicidir. Zanaatinize odaklanmanızı ve fedakarlık etmenizi sağlayabilmek için üretiminizim karşılığını alıyor olmalısınız.”
“Kendini bunun içine sokan bayanlar uzun bir mühlet âlâ gidiyorlar, ta ki 20’lerinin sonuna yaklaşıp “İşte artık bir aile kurma zamanı” diyene kadar. Bayan öğrencilerime onların başına da aynısının geleceğini söylüyorum. Benim başıma da birebiri geldi, ama ben çocuk sahibi olmamayı, evlenmemeyi tercih ettim. “
Bir anne olan Shoemaker da bunu onaylıyor. “Bir bebek sahibi olmak büyük bir olaydı, oyunun kurallarını değiştiren bir durumdu. Gebe kaldığımda 39 yaşımdaydım, yani halihazırda yerleşik bir tertibe sahiptim, ayaklarım yere basıyordu. Lakin anne olmak her şeyi değiştirdi. Dahil olduğum birçok projeden ayrılmam gerekti. Bunun erkeklerle eşit olmakla ilgisi yok. Bu yalnızca benim, annesi kayıt yapmakla çok meşgul olduğu için sonunda psikopata dönüşecek garip bir çocuk yetiştirmek istemememle ilgili.”
Profesör Rogers’ın dediğine nazaran kimi meslektaşları yapım eğitimi alan kızların sayısını yapay olarak arttırmaya çalışmış, ama bu onun savaş açtığı bir gayret.
“Görmek istediğim son şey, zira evet bunu gördüm, daha az motivasyon sahibi, daha az istekli ve bu yüzden âlâ prodüktörler olmaktan daha uzak genç bayanları zorla bu alana çekmeye çalışmak. Bu en nihayetinde durumu güzelce aleyhimize çeviriyor. Zira zorlandıklarında lakayıt ve zayıf işler yapıyorlar ve bu da bayanların bunu yapamadığına dair olan stereotipi ve önyargıyı tetikliyor.”
Yine de, Levine daha çok bayanın bu alanda ışığı göreceğini umut ediyor. Onun teorisine nazaran bayanlar yapım dünyasında yeni ufuklar açabilir.
“Eğer bir müşahedem varsa, o da bayan mühendislerin en az bir şarkıcı-söz muharriri kadar işlerine sadakatleri olduğu istikametinde, bu da sundukları işlerde ortaya çıkıyor. Sesleri dengeleme inceliklerine dair hassasiyetleri erkeklere nazaran çok daha fazla. Bu da bence hayli kıymetli bir rol.”
Shoemaker, akranı olan birkaç bayan meslektaşının ismini ezberden okurken, işleri gelişmek üzere gördüğünü söylüyor. “Kadınlar artık bu alana giriş yapıyor. Tahminen büsbütün isimlerinden kelam edilmesi için bir 20 yıl gerekecek ama hekimlere bakın, onlar şimdiden eşit bile. Maaş yelpazeleri hakkında bir bilgim yok. Ancak içeri 800. ameliyatına girmek üzere bir bayan cerrah girerse onu tercih ederim, şimdi mezun olmuş o genç delikanlıyı değil. Özetlemek gerekirse, ben emekli olduğumda, herkes için eşit koşullar oluşmuş olacak diye düşünüyorum.”
Bu yazı, Mark Savage’ın BBC’de yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
