Çalınan Dikkat: Neden Odaklanamıyoruz?

Kaybolan Bağlar kitabıyla büyük beğeni toplayan, yazdıklarıyla ilgi ve tartışma uyandıran müellif Johann Hari ile 2022’nin son aylarında Türkiye’de yayımlanan ikinci kitabı Çalınan Dikkat üzerine konuştuk.

---

Bizimle röportaj yapmayı kabul ettiğiniz için teşekkür ederiz. Türkiye’de yayımlanan ikinci kitabınız için sizinle buluşuyoruz. Bu vesileyle Metis Yayınları ve Barış Engin Aksoy’a da teşekkürlerimizi iletelim. Çalınan Dikkat, Kaybolan Bağlar kadar çarpıcı, kışkırtıcı ve ilham verici. Tekrar kendinizden ve yakın etrafınızdan başlayarak kapsamlı bir araştırmaya yöneldiğiniz bir çalışma olmuş. Kitabı okumamış okurlarımız için sormak istiyorum, neden odaklanamıyoruz?

Çok teşekkür ederim. Türkiye’deki yayıncılarımı seviyorum.

Bu kitabı çok şahsî bir nedenle yazdım. Odaklanma ve dikkat yeteneğimin kötüleştiğini hissedebiliyordum. Kitap okumak üzere benim için çok kıymetli olan şeyler gitgide zorlaşıyordu. Lakin utanmış, araştırmaktan korkmuştum. Sonra bir şey oldu.

Vaftiz oğlum Adam on beş yaşındayken (gerçek ismi bu değil, mahremiyetini korumak için değiştirdim) okulu bıraktı. Neredeyse uyanık olduğu tüm saatleri meskende boş bir halde ekranlar ortasında gidip gelerek geçirir oldu. Ekrana geri dönmeden yahut ansızın diğer bir mevzuya geçmeden, bir husus üzerinde birkaç dakikadan fazla konuşmak mümkün olmuyordu. Durağan yahut önemli hiçbir şeyin ona ulaşamayacağı bir yerde, Snapchat suratında uçuyor üzereydi. Zeki, terbiyeli, kibardı – lakin hiçbir şey onun zihninde tutunamıyor üzereydi.

Onu bu türlü görmeye ve kendi dikkat yeteneğimin yok olduğunu hissetmeye dayanamadım. Bir şey yapmaya karar verdim. Küçük bir çocukken Elvis’e takıntılıydı; ona dedim ki, “Hadi Graceland’e gidelim. Tüm Güney’i dolaşalım. Ancak bir koşulum var. O gün telefonunu sadece bir sefer, o da günün sonunda kullanabilirsin.” Kabul etti.

Graceland’e vardığınızda, işi, etrafı gezdirmek olan birileri artık yok. Size bir iPad veriyorlar, küçük kulaklıkları takıyorsunuz ve iPad ne yapmanız gerektiğini söylüyor. iPad unutulmuş bir aktörün sesiyle size içinde bulunduğunuz odayı anlatıyor ve ekranda oranın bir fotoğrafını gösteriyor. Bu yüzden Graceland’de iPad’e bakarak tek başımıza dolaştık. Her tarafımız boş hızlı beşerlerle çevriliydi, etraflarındaki hiçbir şeyi görmeden yalnızca aşağı bakıyorlardı. Kimse uzun mühlet ekranlarından diğer bir şeye bakmıyordu. Yürürken onları izledim, giderek daha gergin hissediyordum. Ortada sırada biri iPad’den öteki tarafa bakınca bir umut kıvılcımı hissederdim, onlarla göz teması kurmaya çalışırdım. iPad’le kontaklarını lakin önümüzde olanların fotoğrafını çekmek için kestiklerini fark etmiştim.

Elvis’in malikânede en sevdiği yer olan Cangıl Odası’na vardığımızda önümde orta yaşlı bir adam karısına döndü. Önümüzde, Elvis’in bu odayı kendi yapay ormanına dönüştürmek için satın aldığı büyük geçersiz bitkileri görebiliyordum. “Tatlım” dedi, “bu şahane. Bak.” iPad’i ona hakikat salladı ve akabinde parmağını üzerinde gezdirmeye başladı. “Sola kaydırırsanız, odanın sol tarafını görebilirsiniz. Sağa kaydırırsanız, odanın sağ tarafını görebilirsiniz.” Karısı baktı, gülümsedi ve kendi iPad’ini kaydırmaya başladı.

Onları izledim. Odanın farklı boyutlarına bakmak için ekranı ileri geri kaydırdılar. Öne eğilip “Ama efendim” dedim, “eski moda bir kaydırma yolu var. Başını döndürmek deniyor. Zira buradayız zati. Cangıl Odası’ndayız. Ekranınızda görmek zorunda değilsiniz. Direkt görebilirsiniz. Buradayız, bakın!” Elimi etrafta salladım, geçersiz yeşil yapraklar biraz hışırdadı.

Karı-koca benden birkaç adım uzaklaştılar. Gülmeye, ironiyi onunla paylaşmaya, öfkemi boşaltmaya hazır bir halde Adam’a döndüm – lakin o bir köşede telefonunu ceketinin altında tutmuş, Snapchat’te geziniyordu.

Verdiği kelamı tutmamıştı. Yanımızdan geçip giden beşerler da ekranlarına bakıyordu. Öteki bir beşerden kilometrelerce uzakta boş bir Iowa mısır tarlasında duruyormuşum üzere kendimi yalnız hissettim. Adam’ın yanına gittim, telefonunu elinden kaptım. “Böyle yaşayamayız!” dedim. “Hayatını kaçırıyorsun! Bir şeyleri kaçırmaktan korkuyorsunuz – bu yüzden mi daima ekranınızı denetim ediyorsunuz? Bunu yaparak kaçırıyorsunuz zaten! Biricik hayatınızı kaçırıyorsunuz! Küçüklüğünden beri görmek istediğin şeyleri görmüyorsun! Bu insanların hiçbiri görmüyor! Onlara baksana!”

Yüksek sesle konuşuyordum lakin etrafımızdaki birçok insan iPad izolasyonu içinde olanları fark etmedi bile. Adam telefonunu benden geri aldı, bana –haksız da sayılmazdı- bir ucube üzere davrandığımı söyledi ve Elvis’in mezarının yanından geçerek Memphis sabahına yanlışsız yürüdü.

Bitişikteki müzede sergilenen Elvis’in çeşitli Rolls Royce’ları ortasında kayıtsızca yürüyerek saatler geçirdim ve sonunda Adam’ı, gece çökerken kaldığımız otelde, caddenin karşısındaki Heartbreak Hotel’de tekrar buldum. Dev bir gitar biçimindeki yüzme havuzunun yanında oturuyordu. Onunla otururken fark ettim ki, seyahat boyunca ona yönelttiğim öfkem aslında kendimeydi. Odaklanamaması, dikkatinin daima dağılması, Graceland’deki insanların seyahat ettikleri yeri göremeyişleri, tüm bunların bende de arttığını gördüğüm şeylerdi. Anı yaşama kabiliyetini kaybediyordum. Ve bundan nefret ediyordum.

“Bir sorun olduğunu biliyorum” dedi Adam yavaşça, telefonunu elinde sıkıca tutarken. “Ama bunu nasıl düzelteceğim konusunda hiçbir fikrim yok.” Sonra iletileşmeye geri döndü. Odaklanamama problemimizden kaçmak için Adam’ı uzaklara götürmüştüm ve bulduğum şey kaçış diye bir şeyin olmadığıydı, zira bu sorun her yerdeydi.

İşte o vakit, bunun neden çoğumuzun başına geldiğini ve en değerlisi bunu nasıl çözebileceğimizi dünyanın önde gelen biliminsanlarından öğrenmek için bir seyahate çıkmam gerektiğini anladım.

Dikkat yeteneğimiz çöküyor. Bir genç, bir işe sırf ortalama 65 saniye odaklanıyor ve bir emekçi sadece ortalama 3 dakika bir işle meşgul olabiliyor. Her yıl daha da berbata gidiyor. Sebeplerin düşündüğümüzden daha karmaşık olduğunu keşfettim. Bunun neden hepimizin başına geldiğini anladığımızda, bununla hakikaten başa çıkabiliriz.

Bu sorun hakkındaki fikirlerimizi kökten değiştirmemiz gerektiğini öğrendim. Bize bunun yalnızca şahsî iradesizlik olduğu söylendi, odaklanmakta zorlandığımda kendime sen zayıfsın derdim. Tembelsin. Disiplinsizsin. Aslında, dikkatimiz 12 büyük kuvvet tarafından bizden çalınıyor.

Çökmediğini -çalındığını- anladığınızda, çok farklı tahliller ortaya çıkıyor. Kendimizi suçlamayı bırakıp dikkatimizi çalan kuvvetleri ele almaya başlamalı ve onların bunu yapmaya devam etmelerini engellemeliyiz. Bunu bir dereceye kadar ferdî seviyede, bir dereceye kadar kolektif olarak yapabiliriz. Şu anda, güya hepimiz kaşındırıcı bir tozla kaplanmışız da bunu üzerimize döken beşerler “meditasyon yapmayı öğrenmek isteyebilirsin – o vakit bu kadar kaşınmazsın” diyorlar. Meditasyona yapmayı destekliyorum ancak birinci etapta üzerimize kaşıntı tozu döken insanları durdurmalıyız.

Kitabın birinci kısmında suratın dikkat üzerindeki olumsuz tesirini hem araştırmalara hem de şahsî tecrübelerinize dayanarak anlatmışsınız. Birinci kısmı bitirdiğimde neden hızlanıyoruz sorusunu cevapsız bıraktığınızı düşünmüştüm. Fakat, sonuç kısmında buna bir karşılık veriyorsunuz. İki şey soracağım: Neden hızlanıyoruz? Neden bu soruyu kısmın sonunda değil de sonuç kısmında cevaplamak istediniz?

Dikkatimize ziyan veren birçok faktör var. Dünyanın hızlandığı hissini açıklayan bir örnek vereceğim.

MIT’deki önde gelen sinirbilimcilerden Profesör Earl Miller ile görüşmeye gittim ve bana insan beyni hakkında çok kıymetli bir gerçeği açıkladı: “Beyniniz, birebir anda sadece bir yahut iki niyet üretebilir.” Bu kadar. “Biz tek bir şeye odaklanabiliriz. Çok hudutlu bilişsel kapasitemiz var.” Fakat birebir anda birkaç şey yapabileceğimize, bildirilerle bölünürken bir makale yazabileceğimize inanıyoruz. Sinirbilimciler bunu incelediklerinde, insanların aslında -Earl’ün açıkladığı gibi- “jonglörlük yaptıklarını” keşfettiler. “İleri geri değiştiriyorlar. Değişimi fark etmiyorlar zira beyinleri, kusursuz bir şuur tecrübesi vermek için bunu bir halde örtbas ediyor lakin aslında yaptıkları şey, beyinlerini andan ana, vazifeden misyona değiştirmek ve tekrar yapılandırmaktır. [ ve] bunun bir bedeli var.”

Bu daima geçiş, odaklanma yeteneğinizi azaltıyor. Vergi beyannamenizi hazırlarken bir ileti aldığınızı, ona baktığınızı hayal edin -sadece bir bakış, beş saniye sürüyor- ve sonra vergi beyannamenize geri dönüyorsunuz. Earl Miller, “O anda bir misyondan başkasına geçerken beyninizin tekrar yapılandırması gerekir” dedi. Daha evvel ne yaptığınızı hatırlamanız ve onun hakkında ne düşündüğünüzü hatırlamanız gerekiyor ve bu biraz vakit alıyor. Bunun sonucunda, ispatlar gösteriyor ki performansınız düşüyor ve yavaşlıyorsunuz. Münasebetiyle, çalışmaya çalışırken bildirilerinizi denetim ederseniz, sırf iletilere bakarak geçirdiğiniz küçük vakit dilimlerini kaybetmekle kalmaz, birebir vakitte daha sonra tekrar odaklanmak için gereken süreyi de kaybedersiniz ki bu çok daha uzun olabilir.

Earl’e, beyin hakkında bildiklerimizi göz önünde bulundurarak, bugün dikkat meselelerinin geçmiştekinden hakikaten daha berbat olduğu sonucuna varmanın gerçek olup olmadığını sordum. “Kesinlikle daha kötü” diye yanıt verdi. Kültürümüzde “dikkat dağınıklığının bir sonucu olarak kusursuz bir bilişsel gerileme dalgası” çıktığına inanıyor. Bu, odaklanma becerimize süratle ziyan veriyor. Bize dünyanın hızlandığı ve yetişemeyeceğimiz hissini veriyor. Bu meseleye neden olan en değerli on iki faktörden biridir.

Bu sorunu ve Çalınan Dikkat’te yazdığım başka sıkıntıları iki seviyede ele almamız gerektiğine inanıyorum. Bunları savunma ve atak olarak düşünüyorum. İzole bireyler olarak dikkatimizi ve çocuklarımızın dikkatini korumak için yapabileceğimiz onlarca şey var. Onları kitapta anlatıyorum. Ben bu değişikliklerden yanayım. Nitekim yardımcı olacaklar. Fakat insanlara karşı nitekim dürüst olmak istiyorum, bizi lakin bir yere kadar götürürler. Bize bunu yapan güçlere karşı taarruza geçmeliyiz.

Kitapta okuyucuyu benimle birlikte keşif seyahatine çıkarmaya çalışıyorum ve seyahatte derinlere indikçe daha derin sebepler buldum.

Kitabın benim için en çarpıcı kısımlarından biri teknolojinin dikkat üzerindeki tesirlerinden bahsettiğiniz kısımdı. Tahminen de bu kadar çarpıcı olmasının nedeni, dikkati etkileyen öteki faktörlerden daha somut bir şeyle karşı karşıya olduğumuzdandır. Tristan, Aza ve Nir’in bu kısımda anlattıkları sahiden ürkütücüydü. Bunu çok merak ettim, hem bu hikâyeleri dinlerken hem de yazarken hiç büyük bir komplonun kurbanı olduğunuz hissine kapıldınız mı? Bu hissin dikkat isyanını engelleyeceğinden korktunuz mu?

Komplo yok. KFC’nin kızarmış tavuk yemenizi istemesi yahut Facebook’un bütün gününüzü Facebook’ta geçirmenizi istemesi bir komplo değil.

Şu anda içinde yaşadığımız dünyanın kıymetli taraflarını tasarlayan birçok beşerle röportaj yaptım. Bana toplumsal medyanın dikkati neden makûs etkilediğini anlamamız için bir şeyi görmemiz gerektiğini açıkladılar. Şu anda, akışlarında gezinerek geçirdiğiniz her dakika, bu şirketler sizi izleyerek, nasıl düşündüğünüzü öğrenerek ve sizinle ilgili bu bilgileri reklam verenlere satarak daha fazla para kazanıyor. Telefonunuzu her bıraktığınızda, para kaybediyor. Bu nedenle eserlerini, dikkatinizi azamî seviyede çekmek ve tutmak için kasıtlı olarak tasarladılar. Dünyanın en zeki mühendisleri, bütün günlerini sizi kendi sitelerine daha fazla çekmeyi sağlamak için harcıyorlar. Sizin eğlenceniz onların yakıtı. Böylelikle sizi en çok neyin ilgilendirdiğini öğrenip onu zalimce gaye alıyorlar. Sitelerinin sunduğu mükafatları arzulamanız için sizi eğitiyorlar. Eski Google mühendisi (ve arkadaşım) Tristan Harris, –Sosyal İkilem belgeselinde bir yıldız haline geldi- Senato’da söz verdiğinde sorunu açıkça ortaya koydu: “Kendine hâkim olmayı deneyebilirsin ancak ekranın öbür tarafında sana karşı çalışan binlerce mühendis var.”

Bu şirketlerin merkezinde olan birçok kişi en derin tahlilin, sorunun özüne inmek, bu iş modelini yasaklamak olduğunu söyledi. Önde gelen dizayncı Aza Raskin’in argüman ettiği üzere, bu şirketlerin dikkatinizi çalmasına ve onu en yüksek teklifi verene satmasına müsaade verilmemeli, zira bu “anti-hümanist” bir davranış. Yasaklanmalıdır. Bu birinci duyduğumda çok sert gelmişti lakin konutumuzu kurşunlu boyayla boyamanın çocukların dikkatini önemli formda bozduğunu keşfettiğimizde bunu yasakladığımızı hatırladım. Hâlâ konutunuzu boyuyorsunuz ancak artık kurşunlu boyalar kullanmıyorsunuz. Toplumsal medya için de, dikkatinizdeki zayıflıkları bulmaya ve daima onları hedeflemeye çalışmayan alternatif iş modelleri var. Uygun aylık abonelik fiyatı ödeyebiliriz. Yahut bu şirketler, bütün dünyadaki kanalizasyon sistemlerinde olduğu üzere kamuya ilişkin olabilir. Hepimizin kolera salgınlarını önlemek için kanalizasyon borularına sahip olmamız üzere. Mali teşvikler değiştikten sonra, toplumsal medya dikkatinizi kesmek için değil uygunlaştırmak için tasarlanabilir.

Bazı beşerler, dikkat krizimize neden olan büyük faktörlerin olduğunu duyduklarında bunların bizi güçsüz kıldığını düşünüyorlar. Bu soruyu neden sorduğunuzu ve neye varmak istediğinizi anlıyorum. Lakin ben güçlendirici buluyorum. Bu kaçınılmaz değil. Bu bir doğa kanunu değil. Küçük bir küme insan yüzünden oluyor ve birlikte bu insanları durdurabiliriz.

Sosyal medya platformlarını ve interneti şeytani bir varlık ilan etmenin bir sonu olduğunu söylüyorsunuz. Sonuçta teknoloji düzgün manada da kullanılabilir. Sorunun bu teknolojinin varlığında değil, iş modellerinde olduğunu söylüyorsunuz. Bunun için şirketlere şahsî bilgi pazarlayan iş modellerinin kanunla düzenlenmesini öneriyorsunuz. Sizce de bu çok optimist bir fikir olmaz mı?

Büyükannelerimi tanıyor ve seviyordum. Onlar, benim artık olduğum yaştayken (43) biri dağın eteğinde ahşap bir kulübede yaşayan İsviçreli bir köylü bayandı ve oburu işi tuvaletleri temizlemek olan, emekçi sınıfından bir İskoç bayandı. O yıllarda evli bayanlar oldukları için kendi banka hesaplarına sahip olmalarına müsaade verilmiyordu. Kocalarının onlara tecavüz etmesi yasaldı. İsviçreli büyükannemin oy kullanmasına bile müsaade verilmiyordu. Kendilerinden yoksun bırakılan tüm özgürlüklere sahip olan torunlarının hayatını tasvir etmek onlara optimist gelebilirdi. Lakin bunlar oldu, her şey değişti. Bu, birçok bayanın ve birtakım anlayışlı erkeklerin bir ortaya gelmesiyle ve bunun için savaşmasıyla oldu. Güçlü odaklar her vakit ilerlemenin imkânsız olduğunu düşünmemizi ister. Bu hakikat değil. İlerleme, bunun için savaşırsak elde edilebilir.

Biraz da dikkat isyanından bahsetmek istiyorum… Bir sorunu çözebilmek için öncelikle onun bir sorun olduğunun tanımlanması gerekir. Odaklanamamanın (iklim krizinden örnek verdiğiniz için bu örnek üzerinden soracağım) iklim krizi üzere net olumsuz dışsallığı olan bir sorun olarak tanımlanabileceğini düşünüyor musunuz?

Bu söyleşiyi okuyan herkese şunu söyleyebilirim, ister bir iş kurmak, ister güzel bir ebeveyn olmak yahut gitar çalmayı öğrenmek olsun, hayatınızda başardığınız ve gurur duyduğunuz her şeyi düşünün. Gurur duyduğun şey, büyük ölçüde daima odaklanma ve dikkat gerektirir. Odaklanma, dikkat etme becerin bozulduğunda gayelerine ulaşma becerin de bozulur. Sıkıntılarınızı çözme yeteneğiniz bozulur. Daha az ehil olduğunuz için daha az ehil hissediyorsunuz. Dikkat, kendinizi en uyguna ulaştırma yeteneğinizin merkezinde yer alır.

Dikkat krizi neredeyse herkes tarafından ağır hissediliyor. Kendi dikkatlerinin kötüleştiğini hissedebilirler. Çocuklarının odaklanamadığını görebilirler. Bu, iklim krizinden daha acil ve net.

Sebepleri anladıktan sonra, tahlil bulmaya başlayabilirsiniz. Bunların iki seviyede gerçekleşmesi gerekiyor. Bunları savunma ve hamle olarak düşünüyorum. Kendinizi ve çocuklarınızı olabildiğince ferdî seviyede savunmanız gerekiyor.

Size az evvel bahsettiğim nedenle ilgili bir tahlil örneği vereceğim. Şahsî seviyede, vakit ayarlı bir plastik kasam var, kendime düşünmek ve odaklanmak için alan sağlamak istediğimde telefonumu günde en az dört saat kilitliyorum. Yılın yarısını (parçalar halinde) toplumsal medyadan uzak durarak geçiriyorum ve her seferinde bunu yaptığımı duyuruyorum ki bir hafta sonra tekrar ortaya çıkarsam kendimi aptal üzere hissedeceğimi biliyorum. Bu tekniklere “ön taahhüt” deniyor. Odaklanmamı artıran, yaptığım düzinelerce ferdî değişiklikten yalnızca ikisi.

Pek çok insan buna “evet, lakin bunu yapamam, işverenim bana her an bildiri atabilir ve bildirisi kaçırırsam başım belaya girer” biçiminde karşılık verecek. Onlara nazaran, bu şahsî tavsiyelerin birçok, evsiz bir kişinin yanına gidip şöyle demek üzere olacak: “Dostum, seni neyin daha güzel hissettireceğini biliyor musun? O lüks restorana gitmeli ve hakikaten hoş bir akşam yemeği yemelisin.” O da yanıt verecek, “evet, lakin bunu yapamam.”

Bunu pratikte mümkün kılmak için hayat usulümüzü değiştirmezsek, insanlara ilişkiyi kesmenin faydalarıyla ilgili dersler vermenin bir manası yok. Bu değişikliği yapabiliriz. Yasal bir “bağlantıyı kesme hakkı” getirilen Fransa’ya gittim. Her çalışanın mesai saatleri dışında telefonunu yahut e-postasını denetim etmeme hakkı var. Bu, odaklanmamızı kökten güzelleştirecek kolektif değişikliklerin sırf bir örneği.

Biraz tahlil odaklı bir soru sorarak bitirmek istiyorum. Odaklanamamak bizi atomize ediyor. Sıkıntılara tahlil bulmak için toplum, topluluk ve küme olarak bir ortaya gelmek her zamankinden daha zorsa, odaklanamama problemine karşı nasıl bir ortaya gelebiliriz?

Bu krizle başa çıkmak için gereğince ilgi toplayabileceğimize inanıyorum. Lakin bu meseleyle ilgili şuurumuzda bir değişiklik gerekiyor.

Dikkatiniz dağılmadı, kimi çok büyük kuvvetler tarafından çalındı. Lakin birlikte bunun üstesinden gelebiliriz.

Kendimizi suçlamayı ya da yalnızca küçük değişiklikler için talepte bulunmayı bırakmalıyız. Biz, Kral Zuckerberg’ün sarayında masasından kırıntılar için yalvaran ortaçağ köylüleri değiliz. Biz demokrasilerin özgür vatandaşlarıyız. Kendi zihinlerimizin sahibi biziz ve birlikte onları çalan güçlerden geri alabiliriz.

Çok teşekkür ederiz.

---

*Özge İpek Esen’in Johann Hari’yle yaptığı bu röportaj birinci sefer Altı Üstü Kitap‘ta yayımlanmıştır.