Geçen haftalarda koluna dövme yaptıran biri aracılığıyla toplumsal medyanın dikkatini çeken “Kılıçdaroğlu aday olmasın”, aslında bir müddettir farklı mecralarda latife gereci olarak kullanılan, farklı biçimlerde daima yine üretilen bir davetti. “Soğuk Savaş”[i] sorularından stand-up şovlarına, Atatürk caps’lerinden hava durumu yayınlarına kadar yayılan, aşikâr bir kesimde karşılık da bulan bir yakarıştı. Birebir vakitte daha önemli, hasebiyle daha dolaylı sözlerle konuşulan gündelik siyaset sahnesinde “kazanacak aday tartışması” diye isimlendirilen garabetin tanınan kültürdeki karşılığı oldu. Artık alıcısı azaldı, lakin daha geniş sıkıntılara temas ettiği için bir fenomen olarak incelenmeyi hâlâ hak ediyor.
Bunun neden latife konusu olabileceğini incelemek için neden güleriz, neden latife yapma muhtaçlığı duyarız üzere sorulara bakalım. Bilhassa bu sorulardan birincisi, tarih boyunca pek çok filozofun, psikoloğun ilgi alanına girmiş. Burada işimize yarayabilecek teorilerden biri Kant, Schopenhauer ve Kierkegaard gibilerinin ortaya attığı “uyumsuzluk teorisi” (incongruity theory). Uyumsuzluk teorisine nazaran eğlenceyi, beklentilerimizin aksi istikametinde gelişen, esprinin kuruluşu ile temel vurucu noktası[ii] ortasında çelişki bulunan şeylerde buluyoruz. Bir yola çıkıyoruz, beklenmedik bir rotaya saptığımızda da gülüyoruz. Bu teori, bilhassa “Soğuk Savaş” latifesini açıklamak için ziyadesiyle kâfi. 2023 Türkiyesi’ndeki cumhurbaşkanlığı seçimi 2014’te çekilen, 2067’de geçen ünlü bir Hollywood sinemasına yazılan alternatif finale eklemleniyor, mizah da bu beklenmedik, absürt birliktelikten, olağan koşullarda yan yana gelmeyecek bu ikiliden birebir bağlamda bahsedilmesinden doğuyor. Birebir kelamın “Ankara’da ağır kar yağışı” yayını esnasında gelmesi de gereğince absürt bir birliktelik yaratıyor, lakin orada bağıran çocuğun bunu ne niyetle yaptığını kestirmek güç. Sadece internette gördüğü bir meme’i tekrarlamaya çalışıyor olabilir, lakin kendince bir gerçekliğe işaret etmeye çalışıyor da olabilir.
Bir de stand-up gösterisinde değinilme biçimine bakalım. Baturay Özdemir’in buradaki “teslimi”[iii], yani anlatım biçimi epeyce başarılı. Göz nazaran göre yapılan bir kusurun fark edilmemesinden kaynaklanan bezginlik ses tonuna ve mimiklerine yansımış. Üstelik bu kusur o kadar bariz ki, ilgili figürün ismini söylemese, sloganı olduğu üzere kullanmasa dahi kimden bahsettiğini çıkarabiliyoruz. Tıpkı “malum şahıs” yahut “az saçlı şahıs” dendiğinde kimi kastettiğimizin çarçabuk anlaşılması üzere. Bu cins örneklerde Emily Dickinson’a kulak veriyoruz: “Doğruyu söyle, lakin eğik söyle / Dolambaçtadır muvaffakiyet.”[iv] Atatürk caps’leri de benzeri bir fonksiyon görüyor, aday olmama daveti harf ihtilaliyle özdeşleştiriliyor, tahminen de buna en çok itiraz etmesi gerekenlerin kendini Atatürkçü olarak görenler olduğu vurgulanıyor.
Evet, “Kılıçdaroğlu aday olmasın” nihayetinde tartıyla mizah aracılığıyla söz edilen bir bildiri. Lakin bu bildirisi ortaya atanlar ve kullananlar, bunu ciddiye alınmaması gereken bir beyan olarak kurgulamıyor. Tersine, kendilerini Kılıçdaroğlu’nu cumhurbaşkanı adayı olarak önerenlere kıyasla daha gerçekçi buluyorlar. Hakikaten kullananlar nezdinde bu ileti, berrak bir gerçeğe işaret ediyor: “Kılıçdaroğlu [cumhurbaşkanı] aday[ı] olmasın, [çünkü kazanamaz].” Münasebetiyle burada mizah, sadece bu bildirisi şifrelemenin, görece barışçıl bir yolla iletmenin aracına dönüşüyor.
O halde irdelenmeyi hak eden bir öbür soru şu: Burada bahsi geçen, tam olarak hangi gerçek? Ya da şöyle soralım: Pardon, siz nerenin gerçekçisisiniz? Ali Şimşek, Yeni Orta Sınıf: “Sinik Stratejiler” kitabında bu mizahi lisanı, sinizm (inançsızlık), kinizm (kayıtsızlık) ve ironiyle açıklıyor[v]. “Moralim bozulmasın diye takip etmiyorum,” kayıtsızlığı, “Bizden bir b.k olmaz, Türkiye’nin %60’ı aptal, bilgisiz,” inançsızlığı, “Silivri soğuktur, [o yüzden sus ki ben de konuşmak zorunda kalmayayım],” ironisi… “Kılıçdaroğlu aday olmasın” tabiri tüm bunları bir ortaya getiriyor, hepsinin ögelerini içinde barındırıyor.
Bu yabancı olduğumuz bir refleks değil. Son 10 yıldan birkaç örneği süratlice saymak gerekirse, 2014’teki lokal seçimlerde Mustafa Sarıgül, tıpkı yıl yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Ekmeleddin İhsanoğlu yahut 2018’deki cumhurbaşkanlığı seçiminde Muharrem İnce etrafında kümelenenlerde de “Tatava yapma, bas geç,” cümlesiyle somutlanan emsal bir yaklaşım görmüştük. Muharrem İnce hayranlarını bir kenara bırakırsak (zaten İnce’nin davetiyle toplumsal medyada dans edenler görece genç üzere göründükleri için 2018’deki kitleyle ne kadar örtüştükleri şüpheli), bu figürlerin hiçbiri şu an pek de muteber kabul edilmiyor. Yeniden de bu seçimlerde Mansur Yavaş aday olsa, emsal bir refleksle şekillenen davetler ağırlaşacaktı. Gerçekten Şimşek’e nazaran sinizm, yanlış olduğunu bilse de bu yanlıştan haz almayı içeriyor. Baturay Özdemir olsak, şöyle söz edebilirdik: Diyorlar ki seçim üzerinden tekrar sözümona pragmatik ya da gerçekçi, aslında temelsiz, soyut ve uzun vadede karşılıksız bir “biz” tanımı yapalım mı? Yapmayın abi!
Peki, burada bahsi geçen, yapılmaması salık verilen “tatava” nedir? Düz manasıyla boş lakırdı, gevezelik manasına geldiğini düşünürsek, tatava yapmama davetinin kıymetli olduğunu düşünebiliriz. Hatta biraz daha ileri gidip bu davetin, çağımızın en büyük vebalarından birinin panzehiri dahi olabilecek bir potansiyel taşıdığını argüman edebiliriz. Tatava yapmazsan, “söz patlamasına” katkıda bulunmazsın. “Tatava yapma, bas geç” bağlamındaki tatavanın içinde ise bundan fazlası var. Örgütlü uğraş var örneğin. Münasebetiyle o çabayı verene “Tatava yapma” demek, bilhassa de husus üzerine dört gün evvel baş yormaya başlamışsanız, gerçekçi olmamayı geçtim, ziyadesiyle ayıp da oluyor.
Bu ortalar “Kılıçdaroğlu aday olmasın” davetinin haliyle pek alıcısı kalmadı. Görüldü ki Kılıçdaroğlu pekâlâ kazanabilir, genel rüzgâr da değeri kendinden menkul anketler de birden aksine döndü. Pekala, bu durum peşinden gitmemiz gereken gerçeğe yahut gerçekçiliğe dair ne söylüyor? Tek gerçek şudur üzere tezli bir cümle kurmak kolay, lakin bu soruya tatmin edici bir karşılık vermek o denli değil. Lakin bu, birtakım tespitler yapamayacağımız manasına gelmiyor. Sıkıntı gerçekçilikse, her seçim öncesi yükselen aday tartışmalarıyla Muharrem İnce’nin otobüsteki dansı ortasında sanıldığı kadar uzun bir ara yok. Lakin inançsızlık ve kayıtsızlıksa meselemiz, söylemi farklı yerden şahsen kurmaya çalışmak, oy vermenin ötesinde eylemek hem mümkün hem de “gerçekçi”.
Tarihte gerçeğin berraklaştığı, hakikatin kendini gösterdiği anlar elbette var. 6 Şubat bu anlardan biriydi. “Kılıçdaroğlu aday olmasın” üzere sinik-gerçekçi sözlerin hakim olduğu anlar ise gerçeği bulanıklaştırmaktan öbür bir fonksiyon görmüyor.
[i] Birebir isimli YouTube kanalında yayımlanan programa katılanlar, kendi sordukları sorulara söz oyunlarına dayalı karşılıklar vererek karşılarındakileri güldürmeye çalışıyor. Güldüren, puan kazanıyor.
[ii] İngilizcede punchline. “Nasrettin Hoca da durur mu, yapıştırmış cevabı” tabirinden sonra gelen kısım olarak açıklanabilir.
[iii] İngilizcede delivery. Stand-up bağlamında yaygın kullanılan, içerikten çok anlatım biçimini vurgulayan bir söz.
[iv] Bildiğim kadarıyla “Tell the truth but tell it slant” isimli şiirin Türkçe çevirisi yok. Bu iki dize için Kutlukhan Kutlu’nun çevirisinden faydalandım.
[v] Şimşek birebir vakitte “Gezi mizahı” olarak isimlendirilen tabirlerle bu lisanın dönüşüm geçirdiğini savunuyor. Bu argüman farklı bir yazının konusu olmayı hak ettiği için şu an değinmeyeceğiz.
