Çalışmanın olmadığı radikal bir dünya mümkün mü?

İş, çağdaş dünyanın efendisi. Birçok insan için çalışmanın olmadığı bir toplumu hayal etmek imkansız. İş, bilhassa İngiltere ve ABD’de, yakın tarihte hiç olmadığı kadar gündelik hayata hükmediyor ve hayatın her alanını istila ediyor. Eğitim, bütünüyle bir istihdam edilebilirlik saplantısıyla şekilleniyor. Ağır engelli, toplumsal yardıma tabi insanların bile iş aramaları bekleniyor. Şirketlerin beğenilen çalışanları alışılmışın dışındaki çalışma programlarıyla gösteriş yapıyor. Çok çalışan aileler, siyasetçiler tarafından yüceltiliyor. Arkadaşlar birbirlerine parlak iş fikirleri sunup duruyor. Teknoloji şirketleri, çalışanlarını yirmi dört saat çalışmanın oyun üzere bir şey olduğuna ikna ediyor. Gig iktisadı şirketleri gece gündüz çalışmanın özgürlük olduğunu savunuyor. Çalışanlar işe gidip gelirken daha fazla vakit harcıyor, daha az grev yapıyor, daha geç emekli oluyorlar. Dijital teknolojiler işe ayrılan vaktin boş vakti istila etmesine imkan tanıyor.

İş, karşılıklı olarak beslenen tüm bu yollarla, rutinlerimizi ve zihinlerimizi giderek daha fazla biçimlendiriyor, öbür etkenleri dışarıda bırakıyor. Joanna Biggs’in 2015’te kaleme aldığı Sabahtan Akşama: Çalışan Britanyanın Bir Portresi [All Day Long: A Portrait of Britain at Work] kitabında tabir ettiği gibi “İş… din, parti siyasetleri ve toplum ortadan kalktığında hayatlarımıza nasıl mana kazandırdığımız sorunudur.”

Oysa bu çalışma sistemi birçok çalışan için giderek daha da “çalışmayan” bir hal alıyor. Çalışmanın inanç sisteminde oynadığı merkezi rol üzere meselelerin istisnai örneklerden ibaret olmadığını kabul edemiyoruz, lakin bu sistemin başarısızlığının delillerini baktığımız her yerde görebiliyoruz.

Refah bir yana sırf geçinebilmek için çalışmak bile artık tüm toplumsal sınıflar için yetersiz kalıyor. Birleşik Krallık’ta yoksulluk içinde yaşayanların neredeyse üçte ikisi, yani yaklaşık 8 milyon kişi, tüm fertlerin çalıştığı hanelerde yaşıyor. ABD’de çalışma çılgınlığı giderek artsa da ortalama fiyatlar yarım asırdır yerinde sayıyor.

Bir toplumsal hareketlilik ve öz-değer kaynağı olarak iş, sistemin kazananları olduğu varsayılan en eğitimli insanları bile giderek daha fazla hayal kırıklığına uğratıyor. 2017’de Birleşik Krallık’ta yeni mezunların yarısı resmi olarak “yüksek eğitim gerektirmeyen bir işte çalışıyor” diye sınıflandırıldı. Önde gelen bir çalışma tarihçisi olan Benjamin Hunnicutt “20’li ve 30’lu yaşlardaki insanların çalışmaya olan inançları çöküyor,” diyor. “Artık çalıştıkları işte bir tatmin ya da toplumsal ilerleme aramıyorlar.” (Kahvenizi hazırlayan baristaların üniversite mezunu olduklarını düşünüldüğünde kabul edilebilir bir argüman.)

Çalıştığımız işler giderek daha garantisiz hale geliyor: Esnek saatler, kısa devirli kontratlar, daha fazla sistemsiz gelirli hür meslek sahibi insan… Hâlâ gerçek işleri olanların hissesine düşen de daha fazla kurumsal “yeniden yapılandırma”. 20. yüzyılın büyük kısmında liberal iktisat siyasetlerinin temel muvaffakiyetleri olarak sunulan tüketim patlamalarının ve kitlesel mülk sahipliğinin kaynağı olan çalışma hayatı, borç ve konut krizleri tarafından her geçen gün itibarsızlaştırılıyor. Artık yalnızca zenginler için değil birçok insan için çalışmak finansal açıdan mirasa konmaktan ya da mesken sahibi olmaktan daha değerli değil.

İster bütün gün ekrana bakın ister düşük fiyatla çalışan başka insanlara paralarının yetmeyeceği eserler satın, giderek daha fazla iş anlamsız hatta toplumsal açıdan ziyanlı hale geliyor. ABD’li antropolog David Graeber, 2013 tarihli ünlü makalesinde bu işleri “tırışkadan işler” olarak isimlendiriyor. Graeber “özel sermaye CEO’ları, lobiciler, halkla bağlar araştırmacıları, aktüeryacılar, telemarketingciler, icra memurları” üzere meslek sahiplerini lanetliyor, hatta “yardımcı sektörlerin” (köpek yıkayıcılar, gece uzunluğu pizza dağıtımı yapanlar) herkes bütün vaktini sadece çalışmakla geçirdiği için ayakta kalabildiğini söylüyor.

Bu argüman öznel, hatta acımasız görünse de ekonomik datalar tarafından ziyadesiyle destekleniyor. Çalışan performansının takıntılı biçimde ölçülmesine ve işi daha da katlanılamaz hale getiren çalışma rutinlerinin ağırlaştırılmasına karşın dünyanın en varlıklı ülkelerinde ya üretkenlik artışı yavaşlıyor ya da saat başına üretilenin kıymeti azalıyor.

Beklendiği üzere, çalışmak sıhhatiniz için gitgide daha ziyanlı bir şey olarak da görülüyor. Cass Business School profesörü Peter Fleming’in yeni kitabı Homo Economicus’un Ölümü’nde [The Death of Homo Economicus] belirttiği üzere, “Stres, bunaltıcı yapılacaklar listeleri ve masa başında geçirilen uzun saatler, tıp otoriteleri tarafından sigara içmekle muadil görülmeye başladı.”

İş dağılımı ise fecî halde. İnsanların birebir ay içinde ya çok fazla, ya çok az, ya da hem çok fazla hem de çok az vazifesi oluyor. Öngörülemeyen, her şeyi tüketen işyerlerimizden uzakta gelişen yaşamsal insan faaliyetleri giderek daha fazla ihmal ediliyor. Çalışanlar, çocuklarını ihtimamla büyütecek ya da yaşlı akrabalarına bakacak vakit yahut güçten bütünüyle mahrum. Toplumsal teorisyenler Helen Hester ile Nick Srnicek geçen yıl yayımladıkları bir makalede “İşin krizi tıpkı vakitte konutun de krizidir,” diyorlar. Bu krizin ihmalinin nüfus arttıkça ve yaşlandıkça daha da kötüleşeceği öngörülüyor.

Tüm bu işlevsizliklerin dışında, klasik biçimiyle çalışmaya yönelik tartışmalı, varoluşsal tehditler de ortaya çıkıyor: otomasyon ve doğal etrafın bozulması. Son vakitlerde yapılan birtakım kestirimler, önümüzdeki yirmi yıl içinde tüm işlerin üçte biri ile yarısı ortasındaki kısmının yapay zekâ tarafından ele geçirilebileceğini gösteriyor. Öbür varsayımlara bakılırsa, ısınan bir gezegende çalışmanın mevcut zehirli haliyle sürdürülüp sürdürülemeyeceği bile kuşkulu.

Tıpkı fazla genişlemiş bir imparatorluk üzere, çalışma sistemi her zamankinden hem daha güçlü hem de daha savunmasız durumda. Sistemin çoğalan meselelerini yakından tanıyoruz, lakin hepsini çözmek imkansız üzere görünüyor. Öyleyse bir alternatif düşünmeye başlamanın vakti gelmedi mi?

Çalışma kültürü, kusurlarının kaçınılmaz ve doğal olduğunu argüman ederek problemin üzerini örtmeye çalışıyor. Muhafazakâr milletvekili Nick Boles’un yeni kitabı Adil Anlaşma’da [Square Deal] hatırlattığı “İnsanoğlu çalışmak için yaratılmıştır,” argümanını çoğumuz uzun müddettir içselleştirmiş haldeyiz. Lakin hâlâ tam manasıyla ikna olmuş sayılmayız.

İşten büsbütün ya da kısmen kurtulmuş bir dünya fikri, çağdaş kapitalizm ortaya çıktığından beri makul aralıklarla öne sürüldü, fakat çoğunlukla alay konusu oldu ve bastırıldı. Buna karşın daha az çalışma vaadi gelecek öngörülerinde yer almayı sürdürdü. 1845’te, Karl Marx komünist bir toplumda çalışanların “sabahları avlanma, öğlenden sonraları balık tutma, akşamları sığır besleme, yemekten sonra da tenkitlerini paylaşma” özgürlüğüyle tek bir işin yorucu monotonluğundan kurtulacaklarını yazdı. 1884’te sosyalist William Morris, geleceğin “güzel”, dinlenmek için bahçelerle çevrili fabrikalarında çalışanların günde sırf dört saat çalışacakları bir dünya hayalinden bahsetti.

1930’da ekonomist John Maynard Keynes teknolojideki ilerlemelerin tahminen 21. yüzyılın başlarında insanların artık haftada 15 saat çalışabileceği bir “boş vakit ve bolluk çağına” yol açacağını öngördü. 1980’de robotlar fabrikaların nüfusunu azaltmaya başladığında, Fransız filozof André Gorz “Çalışmanın yürürlükten kaldırılması halihazırda devam eden bir süreç. İşin nasıl yönetileceği önümüzdeki onyılların temel siyasi sıkıntısını oluşturacak,” dedi.

2010’lardan bu yana ABD ve Birleşik Krallık’ta çalışma krizi giderek kaçınılmaz hale geldikçe, bu “imkansız” fikirler tekrar keşfedildi, daha da geliştirildi. Graeber’in “tırışkadan işler” üzere polemikleri daha detaylı kitaplara alan açtı. Çalışmayı bir ideoloji olarak eleştiren, hatta bazen “işkoliklik” olarak isimlendiren, çalışmanın yerini neyin alabileceğini tartışan, süratle büyüyen bir literatür yarattı. Bir öteki deyişle, yeni bir çalışma aksisi hareket şekillendi.

Graeber, Hester, Srnicek, Hunnicutt, Fleming ve başkaları hem Batı ekonomileri ve toplumları için hem de çalışma krizlerinin yanında otomasyon ve iklim değişikliği kaynaklı tehditlerin daha da büyük olduğu fakir ülkeler için son derece farklı bir geleceği savunan transatlantik bir düşünür ağının üyeleri. Bu geleceği de “iş-sonrası” diye isimlendiriyorlar.

İş-sonrası gelecek, bu düşünürlerden kimileri için büyük otomasyon tam manasıyla sağlandığında insanların hayatta kalabilmeleri için çalışma çağındaki herkese devlet tarafından ödenen üniversal bir temel geliri içermeli. Başkalarına bakılırsa, kozmik temel gelirin karşılanabilirliği ve ahlakiliği hakkındaki tartışmalar daha büyük ve kritik problemlere verilmesi gereken dikkati dağıtıyor.

İş-sonrası, kulağa epey gri ve akademik gelen bir tabir olabilir lakin muazzam ölçüde cazip vaatler sunuyor: çok daha az çalışılan yahut hiç çalışılmayan ömrün daha sakin, daha eşit, daha toplumsal, daha zevkli, daha entelektüel, daha politik, daha tatmin edici olacağı; velhasıl, insan tecrübesinin bütünüyle dönüşeceği bir gelecek fikri.

Bu fikir birçok insan tuhaf, çok optimist, tahminen de etik dışı gelebilir. Lakin iş-sonrası düşünürleri gerçekçi oldukları konusunda hayli ısrarcılar. Bu düşünürlerin en popülerlerinden biri olan radikal Galli akademisyen David Frayne, 2015 tarihli İşin Reddi [The Refusal of Work] isimli kitabında “Ya otomasyon ya etraf ya da her ikisi birden, toplumun iş hakkındaki niyetlerini değişmeye zorlayacak,” diyor. “Öyleyse ütopyacılar biz miyiz, yoksa aslında çalışmanın olduğu üzere devam edeceğini düşünenler mi?”

İş-sonrası tartışmalarının en sağlam argümanlarından biri, klasik kanının bilakis, çalışma kültürünün ne doğal ne de eski olduğu. Hunnicutt, “Bildiğimiz formuyla çalışma, yakın tarihli bir yapılanma,” diyor. Birçok tarihçi üzere, o da çalışma kültürümüzün ana yapıtaşlarını, zahmetli emeğin karşılığında hoş bir öbür dünyaya yıl açacağını öne süren 16. yüzyıl protestanlığı, disiplinli çalışanlar ve azimli teşebbüsçüler gerektiren 19. yüzyıl sanayi kapitalizmi ve 20. yüzyılın göz alıcı tüketim malları ve kendini gerçekleştirme istekleri olarak tanımlıyor.

Hunnicutt, bu olgular zincirinde çağdaş çalışma etiğinin ortaya çıkışının “tarihin bir kazası” olduğunu söylüyor. O vakte kadar, “tüm kültürler çalışmayı kendi başına bir maksat değil, bir maksada giden yol olarak görüyordu.” Kentsel antik Yunan’dan tarım toplumlarına kadar, iş ya diğerlerine (genellikle kölelere) yaptırılacak ya da hayatın geri kalanının devam edebilmesi için mümkün olduğunca çabuk yapılması gereken bir şeydi.

Yeni iş ahlakı yerleştikten sonra bile çalışma biçimleri değişmeye ve reddedilmeye devam etti. 1800 ile 1900 yılları ortasında, Batı’da ortalama haftalık çalışma mühleti yaklaşık 80 saatten 60 saate kadar düştü. 1900’den 1970’lere kadar bu mühlet giderek daha da kısaldı, ABD ve İngiltere’de yaklaşık 40 saate kadar düştü. Sendika baskıları, teknolojik gelişmeler, ilerici patronlar ve hükümet mevzuatı çalışmanın egemenliğini giderek aşındırdı.

Bazen de ekonomik şoklar süreci hızlandırdı. İngiltere’de 1974’te Edward Heath’in muhafazakâr hükümeti, memleketler arası petrol krizi ve madencilerin grevi nedeniyle kronik bir güç derdiyle karşı karşıya kalınca ulusal seviyede haftada üç gün çalışma uygulamasına geçti. Uygulamanın sürdüğü iki ay boyunca insanların iş dışındaki hayatları genişledi. Golf alanları daha kalabalıktı, balıkçılık gereçleri satan dükkanların satışları arttı. John Peel üzere gece geç saatlerde program yapan BBC radyo DJ’lerinin dinleyici sayısı üç katına çıktı. Kimi erkekler mesken işlerinde daha sık sorumluluk almaya başladılar. O denli ki, Colchester Evening Gazette bu süreçte konutun paklık işini üstlenen genç bir matbaacıyla röportaj yaptı. Daily Mail bile gevşedi, bir köşe müellifi ebeveynlere “hazır çocuklar haftada beş gün okula giderken ebeveynlerin de cinsel hayatlarında daha fazla tecrübeye açık olmaya başlamalarını” önerdi.

Ekonomik sonuçlar elbette daha karmaşıktı. Bir yandan birçok insanın çıkarı düştü, çalışma saatleri uzadı. Yeniden de idare danışmanı Inbucon-AIC tarafından hükümet için şirketler ortasında yapılan ulusal bir anket, verimliliğin yaklaşık yüzde 5 oranında arttığını söylüyordu, bu da İngiltere’nin her zamanki standartlarına nazaran büyük bir artıştı. Bu doğrultuda, danışmanlar Whitehall’da ve kimi şirketlerde “kalıcı bir dört günlük çalışma düzenlemesi olasılığı” üzerine düşünüldüğünü belirtti.

Bu gelişmelerden pek bir şey çıkmadı. Fakat 1960’lar ve 1970’ler boyunca, işi tekrar tanımlama yahut işten büsbütün kurtulma fikirleri Avrupa’da ve ABD’de yaygındı. Kurumsal inzivalardan karşı-kültüre ve yeni bir disiplinin kurulduğu akademiye kadar her yerde boş vakit çalışmalarının yanı sıra spor ve seyahat üzere tecrübelerinin incelendiği örnekler çoğaldı.

1979’da, o vakitler tanınmış bir ABD’li gazeteci olan Bernard Lefkowitz işini bırakmış 100 şahısla yapılan mülakatlara dayanan Mola Vakti: Dokuzdan Beşe Çalışmadan Yaşamak [Breaktime: Living Without Work in a Nine to Five World] kitabını yayımladı. Yüzen konutlarla uğraşan ve takas yapan eski bir mimar, kendi domateslerini konserveleyen ve çokça opera dinleyen eski bir muhabir ve Pasifik’e bakan bir güneşlenme terasında uzanmaktan hoşlanan eski bir temizlikçiyle görüştü. Görüşülen şahısların birden fazla Kaliforniya’da yaşıyordu, tüm belirsizlik ve kuşku anlarına karşın “bütünlük” ve “deneyime açıklık” hisleri edindiklerini söz ettiler.

1970’lerin sonuna gelindiğinde, Batı’nın daha konforlu bölgelerinde çalışmanın görece üstünlüğünün sona ermekte olduğuna inanmak mümkündü. İşgücünden tasarruf sağlayan bilgisayar teknolojileri birinci defa yaygın olarak kullanılabilir hale geliyordu. Sık sık yapılan grevler, iş rutinlerinin istendiğinde kesintiye uğrayabileceğine ve bu rutinlere karşı konabileceğine dair kamuya açık örnekler sunuyordu. En değerlisi, fiyatlar birçok insan için daha az çalışmayı pratik bir mümkünlük haline getirebilecek kadar yüksekti.

Ancak tüm bu gelişmelere karşın çalışma ideolojisi tekrar dayatıldı. 1980’li yıllar boyunca Margaret Thatcher ve Ronald Reagan’ın agresif ticaret yanlısı hükümetleri patronların gücünü pekiştirdi, işsiz beşerler için çok daha sert bir ortam yaratmak gayesiyle refah kesintilerini ve ahlakçı telaffuzları kullandı. Antropolog olmanın yanı sıra anarşist kimliğiyle de öne çıkan David Graeber’a nazaran, bu siyasetler toplumsal denetim isteğinden kaynaklanıyordu. “60’lı ve 70’li yıllardaki siyasi çalkantıların akabinde muhafazakârlar herkesin hippi olma ve çalışmayı bırakma ihtimalinden ziyadesiyle korktular ve ‘süregelen toplumsal nizama ne olacak?’ diye düşündüler.”

Her ne kadar kulağa bir komplo teorisi üzere gelse de neredeyse 50 yıldır Batı’daki çalışma hayatının gelgitlerini inceleyen Hunnicutt, Graeber’in haklı olduğunu söylüyor: “Bence de bir özgürlük korkusu var. Gücü elinde bulunduranlar, insanların kapitalizm için kâr yaratmaktan daha düzgün bir gaye bulabilecekleri korkusunu duyuyorlar.”

1990’lar ve 2000’ler boyunca, çalışma lehine bir karşı-devrim hareketi merkez sol siyasetçiler tarafından pekiştirildi. Tony Blair hükümeti idaresindeki Britanya’da çalışmanın siyasi ve kültürel statüsü doruğa ulaştı. İşsizlik on yıllardır olmadığı kadar düşüktü. Her zamankinden daha fazla bayan çalışma hayatına katılmıştı. Birçok insan için fiyatlar yükseliyordu. Yeni Emekçi Partisi’nin taban fiyatı ve kredileri düşük ücretlilerin çıkarlarını yükseltti ve sübvanse etti. Yoksulluk giderek azaldı. Ülkenin en ünlü işkoliklerinden biri olan Bakan Gordon Brown, çalışmayı toplumsal adaletle ilişkilendiren bir formül bulmuş üzere görünüyordu.

Solun büyük kısmı tarih boyunca sürekli iş etrafında örgütlenmişti. Sendikacılar bazen işten çıkarmalara karşı durarak bu sistemi korumak, bazen de fazla mesai mutabakatları yaparak tertibi genişletmek için gayret ettiler. İş-sonrası tartışmaları akademinin dışına taştıkça, bu fikrin önde gelen eleştirmenlerinden biri haline gelen, merkez sol İşçi Partisi Milletvekili Chuka Umunna, durumu “Adı üstünde Personel Partisi,” diyerek açıklıyor. Umunna’ya göre Yeni İşçi Partisi hükümetleri birebir vakitte muhafazakâr jenerasyonların çalışma yanlısı telaffuzlarını hayata geçirme konusundaki başarısızlıklarına da karşılık verdi: “Muhafazakâr hükümetlerin periyodunda işsizlik o kadar yüksek düzeylerdeydi ki her vakit iş yanlısı olmaya odaklandık.”

Bu önemli ve manalı bağlamda, çalışma aykırısı gelenek biraz gözden düşmüş üzere görünebilir. Çalışma aksisi geleneğin az sayıdaki tezahüründen biri, 1993’te İngiltere’de kurulan ve mütevazı tirajının ötesinde bir kült statüsü kazanan Idler mecmuasıydı. Mecmuanın şık ve retro sayfalarında çoklukla sosyetik erkekler tembelliğin zevkleri hakkında yazılar yazarken, bir yandan da kitap ve gazete makaleleri üretiliyor ve “Idle Industries” ismiyle kurumsal müşterilere yaratıcı danışmanlık servisi sağlanıyordu. 21. yüzyılın başında, çalışma kültürü artık bütünüyle kaçınılmaz görünüyordu.

Günümüzde çalışma kültürünün artık çok daha fazla eleştirmeni var. ABD’de filozof Elizabeth Anderson’ın yazdığı Özel Hükümet: Patronlar Hayatımızı Nasıl Yönetiyor? (ve Neden Bu Hususta Konuşmuyoruz?) [Private Government: How Employers Rule Our Lives (and Why We Don’t Talk About It)] ve tarihçi James Livingston’ın yazdığı Artık Çalışmıyoruz: Tam İstihdam Neden Makus Bir Fikirdir? [No More Work: Why Full Employment Is a Bad Idea] üzere yakın tarihli dikkat cazibeli kitaplar hem çağdaş patronların diktatörvari güçlerine ve varsayımlarına hem de her türlü sorunun tahlilinin daha çok çalışmaktan geçtiğine dair derinlere işlemiş Amerikan niyetine karşı çıkıyor.

Birleşik Krallık’ta ziyadesiyle optimist iş dünyası mecmuaları bile iş dünyasındaki krizin boyutlarını kaydetmeye başladı. The Economist köşe müellifi Ryan Avent, 2016’da yayımlanan İnsanların Zenginliği: 21. Yüzyılda Çalışmanın Olmayışı [The Wealth of Humans: Work and its Absence in the 21st Century] kitabında, otomasyon “genel manasıyla kabul edilebilir bir toplumsal sistem” oluşturmadan evvel bunun “sarsıcı bir siyasi değişim dönemine” yol açacağını öngördü.

İş-sonrası fikirler parti siyasetleri gündemlerine de girmiş durumda. Geçen Nisan ayında Yeşiller Partisi hafta sonlarının üç güne çıkarılmasını teklif etti. Muhalefet lideri John McDonnell 2016’da Personel Partisi’nin Birleşik Krallık’ta kozmik temel gelir için bir teklif geliştirdiğini söyledi. İşçi Partisi başkanı Jeremy Corbyn ise geçen Eylül ayındaki parti konferansında otomasyonun “iş ve boş vakit ortasında yeni bir mutabakatın kapısı, yaratıcılık ve kültürün genişletilmesi için bir çıkış noktası” olabileceğini söyledi.

İş krizini araştırmak ve çıkış yolları aramak maksadıyla geçen yıl kurulan İngiliz araştırma enstitüsü Autonomy’nin başkanı Will Stronge, bu teşebbüsleri “dönüm noktası” olarak kıymetlendiriyor. Birden fazla İngiliz iş-sonrası taraftarı üzere o da Corbyn’in liderliği etrafında büyüyen hırslı genç aktivist entelektüellerden oluşan yeni etrafın bir modülü olan sol görüşlü bir siyasetçi. Stronge, tıpkı vakitte sağcı siyasetçilerle hiç konuşmadıklarını da itiraf ediyor. “Hiç kimse bizimle bağlantıya geçmedi.”

Yine de iş-sonrası tartışmalarının muhafazaâarlara hitap etme potansiyeli de kelam konusu. Kimi iş-sonrası düşünürleri çalışmanın büsbütün kaldırılmak yerine yine dağıtılması gerektiğini, böylelikle her yetişkinin aşağı üst birebir tatmin edici ancak yorucu olmayan saatlerde çalışmasının mümkün olabileceğini düşünüyor. Londra Üniversitesi Royal Holloway’de 18. yüzyıl İngiliz edebiyatı dersleri veren iş-sonrası düşünürü James Smith, “Sağ görüşlü insanlara şunu söyleyebiliriz: Çalışmanın beşerler için uygun bir şey olduğunu düşünüyorsunuz. Öyleyse herkes bu uygun şeye sahip olmalı,” diyor. “Daha az çalışmak aileye büyük kıymet veren muhafazakârlar için de cazip olmalı.”

Çalışma saatlerinin azaltılması, İngiltere ve ABD’nin ağır çalışma kültürlerinin dışında da uzunca vakittir gündemdeydi. Fransa’da 2000 yılında Lionel Jospin’in sol koalisyon hükümeti, kısmen işsizliği azaltmak ve cinsiyet eşitliğini teşvik etmek emeliyle “Daha az çalış-daha çok yaşa” sloganı altında tüm çalışanlar için haftada azami 35 saat çalışma zaruriliği getirdi. Yasa mutlak değildi (bazı fazla mesailere müsaade veriliyordu) ve giderek zayıflatıldı, lakin tekrar de birçok patron haftada 35 saati müdafaayı tercih etti. Almanya’da ise elektrik ve metal personellerini temsil eden en büyük sendika IG Metall, vardiyalı çalışanlar ile çocuk yahut yaşlı bakımından sorumlu bireylerin haftada 28 saatlik çalışma seçeneğine sahip olması için kampanya yürütüyor.

İngiltere ve ABD’de bile 1990’lar ve 2000’ler boyunca “basitleştirilmiş ömür tarzı” ve “iş-yaşam dengesi” üzere bahisleri gündeme alan tanınan telaffuzlar, işin ağırlaşmasının hayatlarımıza ziyan verdiğinin kabulünü temsil ediyordu. Fakat bunlar toplumun genelinden fazla bireylere, bilhassa de varlıklı bireylere hitap eden çözümlerdi. Mesela rock yıldızı Alex James’in Cotswolds’da peynir üreticisi olması medyanın büyük ilgisini çekmişti. Bunun yanında hâlâ nispeten tanınan ve fonksiyonel olan özgür piyasa iktisadına en az kesintiyi getirmeyi de amaçlıyorlardı ancak artık o denli bir dünyada değiliz.

Yine de çalışmanın yüklerinden ve tatminlerinden kurtulmanın zorluğu, iş-sonrası araştırmalarıyla tanıştığınızda büyük ölçüde bir çerçeveye oturuyor. Tıpkı Keynes ve çalışma kurallarının değişmesi gerektiğini öne süren öbür düşünürler üzere, onlarca yıldır ihmal edilen devasa bir ekonomik ve toplumsal alanın kaşifleri olan bu düşünürler de doğal olarak inanç ile kuşku ortasında gidip geliyorlar.

Batı Londra Üniversitesi’nde Medya ve İrtibat Profesörü olan Helen Hester görüşmemizde bana “İşimi seviyorum,” dedi. “Çalıştığım ve çalışmadığım vakitler ortasında muhakkak bir hudut yok. Daima bir yandan idari işler yapıyor, not veriyor ya da bir şeyler yazıyorum. Neredeyse iki işe muadil bir işte çalışıyorum.” Daha sonra bir kafede, dizüstü bilgisayarlarda çalışan öbür müşterilerin ortasında gerçekleşen röportajımızda (ki bu beşerler boş vaktin iş tarafından sömürgeleştirilmesinin her yerde bulunan çağdaş birer örneği) farkında ancak yorgun bir formda ekledi: “Aslında iş-sonrası üzerine çalışmak da çok iş demek.”

Yine de iş-sonrası düşünürleri farklı bir dünya talep etmelerini sağlayan şeyin aslında tam da bu işe ziyadesiyle doymuş hayatları ve beyaz yakalı istihdamın artan güvencesizliğine dair tecrübeleri olduğunu savunuyorlar. Pek çok iş-sonrası düşünürü üzere Stronge da yıllardır düşük fiyatlı, kısa devirli akademik kontratlarla çalışıyor. Konuşmamız sırasında bana “Kahvaltı aşçısı olarak çalıştım. Domino’s dağıtım sürücülüğü yaptım,” diyor. “Daha evvel öğretmenlik yaparken bir Hint restoranında da çalışmıştım. Öğrencilerim yemek yemeye geldiklerinde beni yemek yaparken görürlerdi. Aslında farkında olmasak da Autonomy’nin ortaya çıkış nedeni tam da buydu.”

Öte yandan James Smith tanıştığım daha az çalışma kararını hayata geçirmiş tek iş-sonrası düşünürüydü. Londra’nın dışındaki Royal Holloway yerleşkesindeki tıka basa dolu ofisinde otururken, “Hafta içi bir gün boşum ve her şeyi başka günlere sıkıştırıyorum,” dedi. “O günü bir buçuk yaşındaki çocuğumla geçiriyorum. Bu benim için çok küçük bir iş-sonrası jesti. Fakat başta garip bir histi, neredeyse kendimi bir yüzme havuzunun kenarından aşağı atmak üzereydi. Kendimi çok yabancı hissettim, bakacak bir çocuğum olmasının verdiği manevi güç olmadan bunu yapmak neredeyse imkansız olurdu.”

İş dünyası önderleri ve anaakım siyasetçiler üzere çalışma kültürünü savunanlar ise bastırılmış çağdaş çalışanların, çalışma sonrası düşünürlerinin kendileri için öngördüğü esnek vakit ve özgürlük alanlarının tadını çıkarma, hatta hayatta kalabilme hünerine sahip olup olmadıklarını sorgulamayı alışkanlık haline getirmiş durumdalar. 1989’da Chicago Üniversitesi’nden iki psikolog, Judith LeFevre ve Mihaly Csikszentmihalyi, bu görüşü takviyeler görünen ünlü bir deney gerçekleştirdiler. Lokal şirketlerde bedensel iş, ofis işi ve yöneticilik yapan 78 kişiyi işe aldılar ve onlara davet aygıtları verdiler. Bir hafta boyunca, sık lakin rastgele aralıklarla, bu çalışanlarla işte ve konutta irtibata geçildi. Bu görüşmelerde de ne yaptıkları ve nasıl hissettikleriyle ilgili anketleri doldurmaları istendi.

Deney, insanların “çalışırken boş vakitlerine kıyasla çok daha fazla olumlu duygu” bildirdiklerini ortaya koydu. İşteyken, psikologların “akış hali” olarak isimlendirdikleri duruma tertipli olarak girebiliyor, bilgi ve yeteneklerini sonuna kadar kullanarak “anın tadını çıkarıyor”, tıpkı vakitte “yeni marifetler öğreniyor ve özsaygılarını artırıyorlardı.” İş dışında ise “akış hali” nadiren gerçekleşiyordu. Çalışanlar çoğunlukla “televizyon izlemeyi, uyumaya çalışmayı ve bunları yapmaktan bir zevk almasalar da genel olarak boş vakit geçirmeyi” tercih ettiler. Psikologlar, ABD’li çalışanların “yapılandırılmamış boş vakitlerinde psişik güçlerini organize edemedikleri” sonucuna vardılar.

İş-sonrasını tartışanlara nazaran bu çeşit bulgular aslında çalışma kültürünün ne kadar sıhhatsiz âale geldiğinin bir göstergesi. Diğer bir şey yapma yeteneğimiz, yalnızca kısa aralıklarla kullanıldığı ölçüde tıpkı körelmiş bir kas üzere. Frayne, bu mevzuda “Boş vakit bir kapasitedir,” diyor.

Graeber ise daha az çalışma yoğunluğu olan bir toplumda iş dışındaki şeyler için verimlilik kapasitemizin tekrar inşa edilebileceğini savunuyor. “Onlara gereğince vakit verirseniz beşerler kesinlikle yapacak bir şeyler bulacaktır. Daha evvel bir müddetliğine Madagaskar’da bir köyde yaşadım. Orada büsbütün girift bir toplumsallık vardı. Beşerler kafelerde takılıyor, dedikodu yapıyor, yasak ilgi yaşıyor ya da büyüyle uğraşıyorlardı. Lakin kâfi vaktimiz olduğu ölçüde gelişebilecek, çok karmaşık bir dramatiklik hakimdi. Ve beşerler asla sıkılmıyorlardı!”

Üstelik Graeber sırf bu tekil örneklerde değil, Batı ülkelerinde de çalışmanın yokluğunun daha varlıklı bir kültür üreteceğini savunuyor. “İnsanların daha az çalıştığı ve işsizlik maaşı almanın daha kolay olduğu savaş sonrası yıllar beat şiirini, avangart tiyatroyu, 50 dakikalık davul sololarını ve İngiltere’de tüm vakitlerin en ünlü pop müziğini yarattı. Bunlar hem üretmesi hem de tüketmesi vakit alan sanat formları.

Daha uzun davul sololarının geri dönüşü herkes için bir ilerleme tabiri olmayabilir. Lakin, tüm gelecek vizyonları üzere iş-sonrası olasılıkları da çok somut ve çok hayali olmak ortasında sıkıntı bir çizgide yürüyor. Stronge, iş-sonrasını yaşayacak vatandaşlar için yüksek dozda devlet müdahalesi içeren bir günlük rutin öneriyor: “Evrensel temel geliriniz devlet tarafından karşılanacak. Lokal idareniz ise hayat alanınızda olup biten gelişmeler hakkında sizi bilgilendirecek. Örneğin bir futbol turnuvası ya da aktivist bir aksiyon. Neredeyse ‘büyük toplum’ ideolojisindeki üzere.” Önerdiği öteki senaryolar ise kesintisiz bir cümbüş hayali kuranları biraz hayal kırıklığına uğratabilir: “Ücretli çalışmanın büsbütün ortadan kalkacağı üzere bir yanılsama içinde değilim elbette. Yalnızca bu vakit idaresi öteki birinin inisiyatifinde olmayabilir. Çalışan olarak istediğiniz kadar uzun mühlet çalışabilir, uzun bir öğlen yemeği yiyebilir, işi güne yayabilirsiniz.”

Günümüzde kent ve kasaba merkezleri iş ve tüketim için, çalışma kültürünün hata ortağı olmak maksadıyla düzenlenmiş durumda. İş-sonrası bir dünyanın hayal edilmesinin bu kadar güç olmasının nedenlerinden biri de bu. Ofis bloklarını ve başka işyerlerini öteki kullanım maksatları için uyarlamak, iş-sonrası tartışmalarının şimdi yeni yeni düşünmeye başladığı devasa bir problem. Yaygın tekliflerden biri ekseriyetle kütüphane, cümbüş merkezi ve sanatçı stüdyolarının düzgün donanımlı bir kombinasyonu olarak öngörülen yeni bir kamu binası tipi. Stronge, “Sosyal ve bakım alanları, programlama için ekipmanlar, görüntü ve müzik yapmak için kayıt masaları olabilir,” diyor. “Böyle bir yapı günümüzdeki manasıyla hayli iç karartıcı olabilen bir toplum merkezinin çok ötesinde olacaktır.”

Bu devlet takviyeli lakin özgür ve üretken yurttaş vizyonu, 1970’li yıllarda solun rehberlerinden olan lakin artık neredeyse unutulmuş Avusturyalı toplumsal eleştirmen Ivan Illich’e çok şey borçlu. Illich, 1973 tarihli heyecan verici kitabı Keyif Araçları’nda [Tools for Conviviality] endüstriyel makinelerin yarattığı “serfliğe” saldırmış ve şu talepte bulunmuştu: “Elektrikli matkaplardan mekanize el otomobillerine kadar, insanlara yüksek ve bağımsız bir verimlilikle çalışma haklarını garanti eden araçlar verin.” Illich, halkın “Ortaçağ zanaatkârının özgürlüğü” olarak gördüğü şeyi tekrar keşfetmesini ve tıpkı vakitte son teknolojiyi de kucaklamasını istiyordu.

Günümüzün iş-sonrası hareketlerinde de güçlü bir zanaatkârlık yatkınlığı var. Hester bunu şöyle tanımlıyor: “İş sahibi olmak yerine zanaat yapacağız, kendi kıyafetlerimizi dikeceğiz mesela. Olağan bu epeyce dışlayıcı bir vizyon da olabilir çünkü bunları yapmak için bedenen güçlü olmanız gerekiyor.” Ayrıyeten tartışmada daha derin bir muhafazakâr dürtü de seziyor: “Sanki birtakım beşerler şöyle düşünüyor üzere: Çalışmaya meydan okuyacağız, lakin en azından öteki şeyler tıpkı kalmalı.”

Ancak hareketin bunun yerine, mesken ve çekirdek aile hakkında daha radikal bir niyete sahip olmasını istiyor. Ona nazaran, konut de aile de o kadar iş tarafından şekillendirilmiş durumda ki iş-sonrası bir toplumda bunların tekrar çizilmesi gerekecek. Fiyatlı işin ortadan kalkması feminizmin en eski amaçlarından birini nihayet gerçekleştirebilir: konut işlerinin ve çocuk yetiştirmenin artık daha düşük bir statüye sahip olmaması. İnsanların daha fazla vakte ve muhtemelen daha az paraya sahip olmasıyla, ailelerin mutfakları, konut aletlerini ve daha büyük toplumsal tesisleri paylaşmalarıyla özel ömrün daha toplumsal hâle gelebileceğini öne sürüyor. “Bunun örneklerini daha evvel de gördük,” diyor, “sosyal demokrat kent idaresinin ortak çamaşırhaneleri, atölyeleri ve epeyce lüks ortak hayat alanları olan konut siteleri inşa ettiği 20. yüzyılın başlarındaki ‘Kızıl Viyana’ üzere.” İş-sonrası her ne kadar gelecekle ilgili olsa da tıpkı vakitte geçmişin kayıp olasılıklarıyla dolu.

Peki, çalışma kültürünün bu kadar yaygın ve baskın olduğu günümüzde, iş-sonrası düşünürleri kendilerinden evvelkilerin başaramadığını başarabilecekler mi? İngiltere’de bu hareketi dışarıdan en keskin biçimde değerlendirenlerden biri de Bristol Üniversitesi’nde İşletme Kısmı öğretim vazifelisi Frederick Harry Pitts. Pitts de bir vakitler iş-sonrası araştırmacılarındandı. Genç ve sol görüşlü bir altyapıdan gelen Pitts, akademiden evvel davet merkezlerinde çalışmış, yani çağdaş işlerin birçoklarının ne kadar berbat olduğunu biliyordu. Ama Pitts, iş-sonrası düşünürlerin öngördüğü yaratıcı, müşterek, uygar hayatın halihazırda yaşadıkları hayata ne kadar benzediği konusunda kuşkulu. “Geçen yıl Bath Üniversitesi’nden Ana Dinerstein ile yazdığı bir makalede, “İş-sonrası fikrinin gazeteciler ve akademisyenlerin yanı sıra sanatkarlar ve yaratıcı işlerde çalışanlar ortasında da bu kadar güçlü bir formda benimsenmesi şaşırtan değil, zira bu kümeler için alternatifler daha az adaptasyon gerektiriyor,” diyor.

Pitts ayrıyeten optimist iş-sonrası vizyonlarının dünyadaki güç alakalarına dair sorulardan kaçınmanın bir yolu da olabileceğini savunuyor. “İş sonrası toplum farklı ekonomik çıkar kümeleri ortasındaki çatışmaları çözmeyi amaçlıyor, cazibesinin bir kesimi da bu,” diyor. Çalışmayı daha güzel hale getirmenin hiç bitmeyen misyonundan bıkan birtakım sosyalistlerin, işten büsbütün kurtularak sömürünün nihayet sona erdirilebileceği umuduyla iş-sonrasına sarıldığını savunuyor. Bunun da hem yenilgiyi kabullenmek hem de bir cins saflık olduğunu düşünüyor: “Ekonomik çıkar kümeleri ortasındaki çabalar hiçbir vakit büsbütün çözülemez.”

Yine de iş-sonrası kanıların çalışma saatlerinin daha eşit bir biçimde yine dağıtılması üzere daha az mutlakiyetçi tekliflere çok daha olumlu bakıyor. “Çalışma konusunda katiyen büyük bir değişim yaşanması gerekiyor,” diyor. “Bu manada, bu beşerler aslında gerçek bir noktaya parmak basıyorlar.” İş-sonrası kanıları eleştiren öteki bireyler de aslında birinci bakışta göründüklerinden daha az küçümseyiciler. Nick Boles, partisinin en ticaret yanlısı kanadından bir muhafazakâr milletvekili olmasına karşın kitabında gelecekteki bir toplumun “çalışmanın çocuk yetiştirmeye ve yaşlı akrabalara bakmaya alan tanıyacak formda tekrar tanımlanabileceğini ve nihayet bu katkılara gereken bedelin verilebileceğini” kabul ediyor. Yeniden bu bağlamda iş-sonrası tartışmalar feminist fikirleri de yeni tartışma alanlarına yayıyor.

Çalışma tarihçisi Hunnicutt’a nazaran, ABD iş-sonrası fikirlere başka ülkelerden daha dirençli duruyor. Hunnicutt, 2014’te Politico için daha kısa çalışma saatlerini savunan bir makale yazdığında aldığı reaksiyonlar karşısında çok şaşırdığını anlatıyor. “Çok sert bir tecrübeydi. Komünist ve hatta satanist olduğuma dair e-posta ve telefonlar aracılığıyla şahsî ataklarla karşılaştım.” Yeniden de işle ilgili konuşmaların önünü kesmeye yönelik bu tıp hararetli uğraşların arkasında bir zayıflık seziyor. “Çalışmanın rolü daha evvel de bütnüyle değişti. Tekrar değişecek. Hatta muhtemelen zati değişim sürecinde. Y jenerasyonu, tüm gereksinimlerinizi karşılayacak o mucizevi işin gerçek olmadığını biliyor artık.”

Pitts ile Bristol’da görüştükten sonra Autonomy tarafından düzenlenen bir iş-sonrası aktifliğine katıldım. Tatsız bir Pazartesi akşamıydı ancak liberal Bristol toplumsal deneyleri sever, bu yüzden kent merkezindeki büyük salon doluydu. Öğrenciler, 30’lu yaşlarında çalışanlar, hatta orta yaşlı bir çiftçi bile vardı. Frayne ve öbür iki panelist çalışmanın getirdiği baskıları sıralarken, akabinde bunun yerine neyin geçebileceğini ana sınırlarıyla anlatırken iki saat boyunca dikkatle dinlediler. Dinleyiciler nihayet soru sorduklarında ise hepsi iş-sonrası düşünürlerin temel önermelerini kabul etti. Çalışmaya farklı yaklaşan bir topluma katiyetle dilek duyuluyor. Lakin bu dilek şimdi baskın değil çünkü aktifliğin toplam iştirakçi sayısı yetmişten azdı.

Yine de Frayne’in de belirttiği üzere: “Bazı açılardan esasen iş-sonrası bir toplumdayız. Lakin distopik manada.” Upuzun çalışma günlerinde daima olarak çevrimiçi öğelerle dikkatleri dağılan ofis çalışanları, emekleri kimlik hislerinde hiçbir rol oynamayan esnek iktisat çalışanları ve depresif, post-endüstriyel yerlerde sessizce kazanmaya çalışmaktan vazgeçen tüm insanlar… İş-sonrası hayaleti, sert lakin parlak çağdaş çalışma kültürünü fark ettirmeden paslandırıyor.

Geçen Ekim ayında Sheffield Hallam Üniversitesi tarafından yapılan bir araştırma, işgücü anketinde daha geniş işsizlik tarifine giren yahut iş göremezlik ödeneği alan bireyler sayesinde Birleşik Krallık’taki işsizliğin, işsizlik ödeneği talep edenlerin resmi sayısından üç kat daha fazla olduğunu ortaya koydu. Frayne, iş-sonrası hakkında konuşup yazmadığı ya da süreksiz akademik işini yapmadığı vakitlerde, bazen Galler hükümeti için eski maden kasabalarında toplumsal bilgi toplayarak geçimini sağlıyor. “Çok fazla işsiz var,” diyor, “ama buna bedel veren toplumsal siyasetler yok.”

Daha yumuşak bir iş-sonrası dünya yaratmak 1970’lerde olduğundan daha da güç olacak. Günümüzün düşük fiyatlı iktisadında, insanlara daha az fiyat karşılığında daha az iş yapmalarını önermek sıkıntı. Hür piyasa kapitalizminde her vakit olduğu üzere iş ne kadar kötüleşirse ondan hakikaten kaçmayı hayal etmek de o kadar zorlaşıyor. Münasebetiyle atılacak adımların da bir o kadar büyük olması gerekiyor.

Fakat çalışma kültürünün olduğu üzere devam edeceğini düşünenler için de tarihten bir ikaz var. 1 Mayıs 1979’da, çağdaş çalışma kültürünün en büyük savunucularından biri olan Margaret Thatcher, başbakan seçilmeden evvelki son kampanya konuşmasını yaptı. Siyaset ve toplumdaki değişimin tabiatı üzerine eğildi ve “Bir devrin muhalif kanıları daima bir sonraki periyodun doğruları haline gelir,” dedi. Bildiğimiz manasıyla çalışmanın sonu imkansız üzere görünebilir, ta ki gerçekleşene kadar.

---

*Bu yazı, Ece Balekoğlu tarafından Andy Beckett’in The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.