“Canavarlar zamanı”

“Eski dünya ölüyor, yenisi bir türlü doğamıyor; artık canavarlar zamanı.” İtalyan Komünist Partisi eski başkanı Antonio Gramsci’ye atfedilen bu kelam, eski jeopolitik değişmezliklerin çözüldüğü bir periyotta, tamamen anlamsız görünen ahvalimizi anlamlandırabilmek için sıkça başvurulan bir alıntı haline geldi.

Yalnızca geçtiğimiz iki ayda, sağcı Belçika başbakanı, solcu bir İngiliz siyasi başkan ve İrlanda’da bir merkez bankası çalışanı —daha çok çarpıtılmış haliyle— bu kelama atıfta bulundu. Müellif Rutger Bregman’ın BBC Reith Konferansı’nda yaptığı konuşmanın başlığında da bu tabir vardı.

Instagram’da influencerlar takipçilerini “canavarların galip gelmesine müsaade veremeyiz” diye uyarıyor, LinkedIn’de ise iş danışmanları “Gramsci aralığını” ve bunun kurumsal stratejiyle ilgisini görselleştiren grafikler paylaşıyor. Asıl sorun şu ki, Gramsci bu türlü bir kelamı ne söyledi ne de yazdı. Daha doğrusu, bu kelamın “viral” olmasını sağlayan o çarpıcı tabirle yapmadı.

“Canavarlar zamanı” sözü, ister Beyaz Saray, ister Epstein belgeleri, isterse de muharebe meydanları hakkında olsun 2026’da aldığımız haberler karşısında birçok insanın hissettiği ikrah ve inançsızlık hissini tesirli biçimde özetliyor. Bu söz, şimdiki tanınan kültür kadar Goya’nın “Aklın Uykusu Canavarlar Doğurur” başlıklı meşhur gravürünü de çağrıştırıyor.

Londra’daki Brunel Üniversitesi’nde siyasal niyet tarihçisi ve Gramsci uzmanı olarak vazife yapan Peter Thomas, “Stranger Things dizisinin sonunda Demogorgon ortaya çıktığında hissettiğimiz üzere kıyamet günü geldi sanıyoruz,” diyor.

Ne var ki, Gramsci’nin Kasım 1926’da faşist İtalyan hükümeti tarafından hapsedildikten sonra siyasal teori, ideoloji ve dilbilim üzerine kanılarını kaleme aldığı defterlerde canavarlardan hiç kelam edilmez. Orjinal İtalyanca metinde şöyle muharrir: In questo interregno si verificano i fenomeni morbosi più svariati.

Hapishane Defterleri’nin en yaygın kullanılan İngilizce çevirisini 1971’de İngiliz akademisyenler Quintin Hoare ve Geoffrey Nowell Smith çevirmiştir; bu ifadeyi de şöyle aktarırlar: “Bu fetret periyodunda türlü marazi belirtiler baş gösterir.” Pek de özlü denemez.

1996 tarihli alternatif çeviri de eski ABD Ulaştırma Bakanı Pete Buttigieg’in merhum babası Joseph Buttigieg tarafından yapılmıştır; bu çeviride “belirtiler” yerine marazi “olgular” tabiri kullanılır. Yeniden canavarlardan kelam edilmez.

“Canavarlar zamanı” sözünün İngilizcede Gramsci’ye atıfla kayda geçen birinci kullanımı, 2010’da Sloven filozof Slavoj Žižek’in New Left Review’de yayımlanan “A Permanent Economic Emergency” (Daimi Ekonomik İnanılmaz Hal) başlıklı makalesinde görülür. Bu bağlamda, avro bölgesindeki bankacılık krizinin solu maruz bıraktığı zorluklara şairane bir tartı kazandırır.

Ancak yepyeni İtalyanca ifadeyi neden şairane bir biçimde tekrar kurguladığını sorduğumda, Slavoj Žižek “canavarlar” sözünün kendisine ilişkin olmadığında ısrarcıydı. “Bu hususta hiçbir şey hatırlamıyorum fakat bu ifadeyi öbür bir yerden aldığımdan eminim,” diye karşılık verdi.

Aslında birebir tabirin Fransızca versiyonu, Slavoj Žižek’in onu İngilizcede popülerleştirmesinden daha evvel ortaya çıkmıştı. Fransız iktisatçı ve kent kuramcısı Gustave Massiah, 2003 tarihli bir denemesinde “Dans ce clair-obscur surgissent les monstres” (bu alacakaranlıkta canavarlar baş gösterir) diye yazmıştı. “Dans cet interrègne surgissent les monstres” (bu fetret periyodunda canavarlar baş gösterir) tabiri de 1996 üzere erken bir tarihte Le Monde sayfalarında yer alıyordu.

Gramsci’nin canavarlarının kökeni belirsizliğini korusa da, İtalyan düşünürün fikirlerinin bugün hâlâ bu kadar tesirli olmasının daha değerli nedenleri var. Gramsci’nin vefatından yıllar sonra yayımlanan Hapishane Defterleri, 1947’de, komünist düşünürün hücresinde kalem ve kağıt kullanmasına müsaade verildiği periyotta kaleme alındı. Roma’daki Gramsci Enstitüsü’nün başkanı Silvio Pons, “[bu defterler] Gramsci’nin zihnini meşgul eden birçok sıkıntıyı damıtır, bu yüzden en azından bir İtalyan için ziyadesiyle kesin tabirler içerir,” diyor.

Hapishane Defterleri, 40’tan fazla lisana çevrilmesiyle lakin Soğuk Savaş’ın akabinde sahiden global sirkülasyona girdi ancak bu defterlerin temel fikri çok daha uzun müddettir aksiyoncuları harekete geçirmeye devam ediyor.

Londra’daki Queen Mary Üniversitesi’nden siyasal tarihçi Marzia Maccaferri, “Gramsci, Hapishane Defterleri’ni yazarken faşist iktidar öncesinde İtalya’da neden sosyalist ya da komünist ihtilalin gerçekleşmediğini anlamaya çalışıyordu,” diyor. “Bu tefekkür sürecinde ortaya çıkan temel kavram da hegemonya teorisiydi, yani hükümran sınıfın sırf güç yoluyla değil, tanınan kültür ile yüksek kültürün harmanlanması yoluyla da entelektüellere ve sivil topluma hükmedebileceği fikriydi.”

Bu kültürel yönelim, Kıta Avrupası’nda 68 jenerasyonunun devrimci öğrencilerine ilham verdi; 1980’lerde Birleşik Krallık’ta Stuart Hall üzere Marksist sosyologların da Thatcherizm’i çözümlemek üzere kullanacağı kuramsal bir çerçeve sundu.

Ne var ki, Gramsci’nin fikirleri daha 1970’lerde Fransa’daki Nouvelle Droite’un —yani yeni sağın— esas düşünürlerinden Alain de Benoist tarafından sahiplenildi. Çok sağ siyaseti ırksal kimliklerden fazla kültürel kimlikler etrafında merkezileştirme teşebbüsü, Trump’ın eski stratejisti Steve Bannon’ın “bütün siyaset kültürün bir uzantısıdır” formundaki vecizesinde ve günümüzde Avrupa çok sağının en değerli figürlerinde görülebilir.

Macaristan başbakanı Viktor Orbán’ın yüksek lisans tezi, Gramsci’nin fikirlerini Polonya’daki Solidarność (Dayanışma) hareketine uyguluyordu; İtalya’da ise Giorgia Meloni’nin kültür bakanı yakın zamanda Gramsci è vivo (Gramsci Yaşıyor) başlıklı bir kitap yayımladı.

“Canavarlar zamanı” tabiri günümüzde siyasetçilerin ve düşünürlerin zihnini ele geçirmiş olabilir fakat birçok insan bu sözün Gramsci’yi evvelki jenerasyonlar için temsil ettiği hareketçi coşkudan arındırdığını düşünüyor.

Peter Thomas, “Canavarlar, hiçbir açıklaması olmadan bir anda ortaya çıkan, istisnai şeylerdir; tersyüz edilmiş mucizelerdir,” diyor. “Bu, olup bitenleri etraflıca düşünme imkanını engelleyen bir metafor. Trump üzere figürlerin canavarlığı karşısında, nasıl ortaya çıktıklarını düşünüp anlamak yerine öfke ya da şok hissine kapılıyoruz.”

Gramsci, hapsedilmeden evvel devrimci Rusya’da fikirlerine biçim veren iki yıl geçirmişti, burada tüm zorluklarına karşın yeni bir dünyanın nihayet tekrar doğabileceği ihtimaline şahit olduğu söylenir. Peter Thomas, “Başına gelecek süreksiz aksaklıklar ne olursa olsun, nihayetinde zafere ulaşamayacağımızı düşünmek onun için neredeyse imkansızdı,” diyor. “Bizim için bu türlü düşünmek muhtemelen daha sıkıntı.”

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Philip Oltermann’ın The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.