Çocuk yapmak ya da yapmamak, işte bütün problem bu

Öğrenciyken, Chaim Potok’un The Chosen kitabında, her insanın kendisi için yapması gereken iki şey olduğunu söyleyen, Talmud’dan alıntıladığı şu sözleri okumuştum: Bir öğretmen edin. Bir arkadaş seç. Bu kelamlar aklımdan hiç çıkmadı çünkü hakikat olduklarını hissediyordum. Şunun da hakikat olduğuna inanıyorum: Hayatta her insanın kendi kendine cevaplaması gereken iki soru vardır: bunlardan biri din, başkasıysa doğurma sıkıntısıdır. Sözlük manasıyla “doğurmak” üreme süreciyle (bir yavruyu) dünyaya getirmek; üremek, çocuk yapmaktır.

Bu ikinci soru hakkında birkaç şey söylemek istiyorum çünkü bu sorunun yanlış anlaşılmaya, yanlış anlatılmaya ve hepsinden değerlisi hafife alınmaya müsait olduğunu düşünüyorum. Doğurmaktan kastım yalnızca kişisel bir istek olup olmaması değil: “Çocuk sahibi olmak istiyor muyum, istiyor muyuz?” Üreme hakkındaki konuşma ve tartışmaların büyük çoğunluğu bu soruyla başlayıp bitiyor üzere görünüyor. Meğer üreme sorununun temel sorusu bu değildir, olsa olsa onun bir kesimidir.

Doğurmak derken, daha büyük ve daha derin bir kıymeti olan, varlıklı ve karmaşık bir ahlaki yerden doğup etrafına yayılan, öteki sorulardan oluşan bir sıkıntıyı kastediyorum. Doğurma sorusunu sormak, “Dünyaya yeni bir canlı getirmek ne manaya gelir?”, “Bir yaratma aksiyonu gerçekleştirmeye karar vermek ne manaya gelir?”, “Kendisine danışılamayacak bir kişi için hayatın yaşamaya kıymet olduğuna karar vermek ne manaya gelir?” diye sormaktır. Bu tıpkı vakitte kişinin kendi sorumluluğunu ve bağlılıklarını ahlaki ve felsefi açıdan olduğu kadar ferdî olarak da sorgulamasıdır. Doğurmakla ilgili soru sormak, ne kadar o denli olmasını istesek de, sorunun asla salt kişisel istek olamayacağını bilmek, bunu kendine itiraf etmektir.

Yeni bir varlık yaratmaya karar vermek ne manaya gelir? Bu kararı verirken bizden ne bekleniyor? Yaratma etiği nedir? Tıpkı inanç sorusunda olduğu üzere bu soruda da felsefi argümanlar ileri sürülebilir (ki sürülmelidir de); lakin bu birebir vakitte, nihayetinde kendi kendimize karar vermemiz gereken bir sorun, çünkü dünya üzerinde bu sıkıntının çözümü için başvurabileceğimiz daha yüksek bir yargı mercii mevcut değil. Bu sorunun yanıtı illa belirsizlik içerecektir. Kimi savlarda bulunacağım, lakin bu soruyu kesin olarak yanıtlama savında değilim; asıl vurgulamak istediğim konu, bunların daha derinlemesine düşünülmesi gerektiği.

Sorular

O halde, doğurma hakkında soru sormanın iki yolu var. Biri büsbütün kişisel: Doğurmak istiyor muyum? Yani, bir yahut birden fazla çocuk istiyor muyum, istiyor muyuz? Bu ferdî istek sorusu, çoklukla doğal sonucu olduğu düşünülen şeye, yani çocuk sahibi olup olmama kararına indirgenme eğiliminde. Yani, bir kişinin çocuk sahibi olmak istediğini (ya da istemediğini) söylemesi, çoklukla o kişinin nitekim çocuk sahibi olacağını (ya da olmayacağını) söylemesiyle muadil yahut ona yakın kabul edilir. Çocuk sahibi olmayı isteme ya da buna karar vermeye ait bu ferdî soru, günümüz kültüründe kuşkusuz çok besbelli. Lakin bu, daha derin bir eksikliği gizleyen türden yüzeysel bir varlık olma eğiliminde: ister ebeveyn, ister üreme sürecine dahil diğer biri olarak üreme kararı vermenin ne manaya geldiğinin varoluşsal sonuçlarına ait tasanın eksikliği.

Peki, ya farklı sorular sormaya başlarsak ne olur? Mesela:

• Çocuk sahibi olma kararı tabiatı gereği güzel midir? (Öyleyse, neden?)
• Bu kararı vermek ne manaya gelir? Ne vakit haklı bir karardır — ne vakit değildir?
• Çocuk sahibi olma kararı daima mi doğrudur? Değilse bu kararı yanlış kılan nedir?
• Çocuk sahibi olup olmamak için ne üzere nedenler vardır? Bu nedenlerden kimileri başkalarından daha mı güzel, yoksa daha mı kötüdür?
• Çocuk sahibi olmak için ahlaki hak diye bir şey var mıdır? Herkesin hakkı olan bir şey midir?

Bunlar uğraşılması gereken sorular, karşılıklarını bildiğimi sav etmiyorum lakin hepsinin sorulmaya ve üzerine düşünülmeye kıymet olduğuna inanıyorum. Bu mevzuyu ele almanın, tek bir kesin sonuca varmaktan daha mühim olduğuna inanıyorum. Gayem bu soruları, gerek doğurup doğurmama kararından evvel, gerekse ondan sonra –yani kişi “doğurduktan” ya da “doğurmadıktan” sonra– toplumsal bir ahlaki ufka yerleştirmek. Çocuk sahibi olma kararının mutlak surette uygun bir şey olduğu, çocuk sahibi olmanın insan hareketinin ve aslında insanlık durumunun en yüce istikametlerinden biri olduğu varsayımı kadar durağan, katı ve kalın duvarlarla çevrili çok az varsayım vardır. Artık bu varsayımı sorgulama vaktinin geldiğine inanıyorum.

En derin inançlarımızdan ve tahminen de biyolojik dürtülerimizden kimilerine karşıt düşen bu çalışmanın değerli bir kesimi da sezgilerimizi test etmek. Bu sadece kendimize halihazırda hangi inançlara sahip olduğumuzu sorduğumuz şahsî bir idman olabilir. Hangileri sağlam, hangileri sallantıda? Hangileri bizim için en pahalı, en değerli? Birçok vakit en çok direnç gösteren, en çok bilişsel uyumsuzluğa yol açan, tam da pahalı lakin sallantıda olan inançlardır.

Devamında hem ortak sezgilerimizi hem de karşı sezgiler olarak isimlendirilebilecek şeyleri lisana getirmeye çalışacağım: çok daha eski ve köhne klasik inançlarla temas kurmak için devreye sokulan, lakin daha yakından incelendiğinde tahminen de onlardan daha az sezgisel olmayan inanç sistemleri. O halde, esasen, bu bir sezgi çalışmasıdır — ya da daha gerçek bir tabirle, sezgilerin sezgileri sınadığı; sezgilerin birbiriyle çatıştığı bir çalışmadır. Sonuç olarak, güdüler ve etik kadar –doğurmanın duygusal öncülleri olarak isimlendirmek istediğim– lisan, anlatılar ve bakış açılarından da bahsedeceğim.

Burada hedeflediğim şey tekrar, doğurma sorusuna karşılık vermek değil, onu olması gerektiği üzere, yalnızca felsefecilerin değil çağdaş dünyada yaşayan her insanın sorması gereken gerçek bir soru haline getirmek. Çünkü hepimiz dünyaya getirildik ve çoğumuz bir noktada doğurma tercihiyle yüzleşeceğiz (ya da yüzleştik).[i] O vakit bu soru, nasıl oluyor da şahsî ve felsefi sorgulamaların tam kalbinde yer almıyor? Nasıl olur da herkesin lisanında değil?

Şeytanın avukatı

Bu soru benim de dilimde değildi. Ta ki başıma üç şey gelene kadar. Birincisi, etrafımdaki insanların apansızın çocuk sahibi olmaya başlamasıydı — üstelik bu insanların hepsi pek istikrarlı koşullara yahut münasebetlere sahip değildi. İkincisi, çocuk sahibi olmak isteyip istemediğim sorusunun öbür beşerler için aniden çok değerli hale geldiği bir yaşa ulaştım ve yirmili yaşlarımdan otuzlu yaşlarıma ilerlerken bu soru bana giderek daha sık sorulmaya başlandı. Üçüncüsü, en yeterli arkadaşlarımdan birinin (adı Sylvia olsun) görünümüne bürünmüş şeytanın avukatıyla bir konuşma yaptım.

Sylvia bir öğlen sonrası Rotterdam’da bir lokantada, “Çocuk sahibi olmayı ahlakdışı görüyorum aslında,” dedi bana. Şaşırarak gerime yaslandım —böyle bir şeyi ne duymuş ne de aklımdan geçirmiştim.

Açıklamaya devam etti. “Hayatta her vakit sıkıntı var. Hem de çok fazla: Üstelik evvelden kestirmek de imkânsız. Bir çocuk dünyaya getirilmezse hiçbir ziyan görmez. Çocuk var olmamaktan ötürü sıkıntı çekmez çünkü sıkıntı çekebilecek bir özne yoktur ortada. Fakat bir kere yaratıldığında, mutlaka sıkıntı çekecektir. Tahminen az tahminen çok, bunun bir ehemmiyeti yok: Bu bahse girmeye değmez. Çocuk sahibi olmamaktan potansiyel olarak ziyan görecekler yalnızca ebeveynlerdir çünkü çocuk sahibi olma kararı esasen bencilcedir. Beşerler bencil dileklerini tatmin etmek için çocuk sahibi olur, fakat bu karar dünyaya sıkıntı çekecek birini getirmeyi de içerdiğinden ahlaka terstir.”

Böylesine acımasız bir argümana yanıt vermeye nereden başlasam diye düşünürken birkaç defa gözlerimi kırptığımı anımsıyorum. Akabinde gelen sohbette, ortaya konuluş prestijiyle tüm sezgilerime karşıt düşen bu teze her yönüyle muhtemelen ustalıkla meydan okuduğumu sanıyorum. Konuşmanın tamamını olmasa da kimi kısımlarını hatırlıyorum.

Her şeyden evvel bu tezin çağrıştırdığı karamsarlığa karşı çıktım. “Hayatı sevmiyor muyuz?” Ben sevdiğimi biliyordum.

“Hayatı seviyorum,” diye karşılık verdi, “ama birebir vakitte dünyada çok fazla acı ve zahmet görüyorum. Doğacak çocuğun başına bunların gelip gelmeyeceğini bilemeyiz. Az da olsa bu acıların yaşanma ihtimali dahi üreme tercihini sorumsuz ve ahlakdışı kılmaya yetiyor.”

Ebeveynliğin özünde bencillik olduğu tezine da karşı çıktım. Ebeveynlik en asil, en özverili aksiyonlardan biri değil mi? Her şey bir yana, bunun sevgiyle bir alakası yok mu? Dünyaya yeni bir can getirme isteğini beraberinde getiren sevgiyle.

“Ama çocuk henüz yok ki,” diye yanıtladı. “Var olmayan bir şeyi nasıl sevebilir insan? Sonuçta beşerler kendileri için, kendi dileklerini tatmin etmek için çocuk sahibi olurlar.”

Hatta utanç verici biçimde, şayet hayatlarından mutlu değillerse, insanların her vakit bir çıkış yolları olduğu ihtimalini ağzımdan kaçırdım.

Bunun üzerine haklı olarak çok öfkelendi. “İntiharı mı kastediyorsun?” dedi. “Bu sahiden de kayda bedel. Hayat için ne kadar fecî bir son; sadece senin için değil, sevdiklerin için de büyük acı ve ıstırap barındırıyor. Bu türlü bir kararı almak için insanın kimbilir neler yaşaması lazım!

Hemen sözümü geri aldım; haklı olduğunu biliyordum. Onunla hemfikirdim, bir kere yaşamaya başladıktan sonra kolay bir çıkış yolu yoktur ve bu yüzden insan her vakit kendini bu dünyadan çekip çıkarabileceğini düşünerek dünyaya yeni varlıklar getiremez.

“O vakit insanlığın geleceği ne olacak pekala?” (demiş de olabilirim). “İnsanlar çocuk sahibi olmaktan vazgeçerlerse insan ırkı yok olur.”

“O kadar da kötü bir şey değil bence,” diye yanıtladı pek sakince. “Gezegen için katiyetle çok güzel olurdu.”

Bir saat, tahminen de daha fazla, bu bahis üzerinde tartıştık. Elimden geldiğince onun görüşlerine karşı çıktım ancak sonunda sözlerim tükendi. Vardığım sonucu çok net hatırlıyorum.

“Bu argümanda bir yanlışlık olduğunu hissediyorum,” dedim ona, “ama tam olarak ne olduğunu kestiremiyorum. Üzerine düşünüp sana geri döneceğim.”

Düşündüm de. Ailemle ve bazen arkadaşlarımla konuştum da. Birinci sezgim, bu argümanın ideolojinin hudutlarına dair bir şeyler gösterdiğiydi. Felsefi bir argüman bu sonuca varabiliyorsa, bu da ideolojinin yalnızca makul bir noktaya kadar işe yaradığını, insanlıkdışı ve hatta insanlıktan çıkmış sonuçlara yol açabileceğini ortaya koyuyordu.

Geriye dönüp baktığımda, yaşadığım şeyin bilişsel uyuşmazlık olduğunu düşünüyorum. İki sezgi birbirine aksi düşüyordu: bir yanda bunun en köklü inançlarımdan kimilerine muhalif düşen berbat bir tez olduğunu, başka yanda Sylvia’nın kimi kelamlarında çok mantıklı, çok gerçek bir şeyler varmış üzere göründüğünü hissediyordum.

Bu uyuşmazlık, bölünmüşlük hissi bir iki yıl kadar sürdü; bu süre zarfında bu fikre tekraren geri döndüm, zihnimde evirip çevirdim fakat çözüm bulamadım. (Bunun henüz bu husus hakkında rastgele bir felsefi metin okumadığım, “antinatalizm”[ii] terimini hiç duymadığım vakte denk geldiğini belirtmeliyim. Münasebetiyle o periyot “Sylvia Argümanı”nı çürütememem, tahminen de daha fazla felsefi birikimimin hudutlu olmasıyla ilgiliydi.)

Bu birebir vakitte benim de birtakım şeylere şahit olduğum bir periyottu. Sylvia’nın sorusu aklımın bir köşesinde dururken, etrafımdaki birkaç genç ebeveynin beni şaşırtan ve ebeveynliğin özverili ve tahminen de doğuştan gelen faziletine dair tüm sezgilerime aksi düşen bir umursamazlık, kaygısızlık ve pervasızlıkla çocuk sahibi olmaya karar verdiğini gözlemledim. Ayrıyeten çocukların bu pervasızlığın kurbanı olduklarını, üzelerinde izler ve yaralar bırakan tansiyonlar içinde büyüdüklerini de gözlemledim. Çok yakınım olan birtakım beşerler için ziyadesiyle endişelenmeye başladım. Sanırım annemle yaptığım bir sohbet sırasındaydı, Sylvia’yla girdiğimiz tartışmayı hatırladım ve birinci sefer kendi bakış açımı tam manasıyla sorgulayarak, “Ya Sylvia haklıysa?” dedim.

İlk konuşmamızdan bir iki yıl sonra kendimi tıpkı lokantada, tıpkı arkadaşımla otururken buldum ve ona, “Çocuk sahibi olma üzerine yaptığımız konuşmayı hatırlıyor musun?” diye sordum.

“Evet, olağan ki,” dedi. “Her söylediğime karşı çıkmıştın.”

“Aslında,” dedim, ”artık haklı olabileceğini düşünüyorum.”

Gülüp şaşkınlıkla bana baktı ve bir saatten fazla konuştuk; beni şaşırtacak formda, büyük ölçüde “aynı fikirde” olduğumuzu fark ettik. Yaşıtlarımızın –sırf istedikleri için ve kimi durumlarda, görünüşe nazaran, yalnızca cümbüş olsun diye– çocuk sahibi olmaya bu kadar kolay karar vermelerinin bizde yarattığı baş karışıklığını konuşabiliyorduk artık. Evvelce bana imkânsız gelen bencillik (yani sorumsuz bencillik) fikri artık kaçınılmaz olmuştu.

O vakitten beri, bizimle hemfikir olmaktan oldukça uzak öteki bir arkadaşımızla da bu mevzuyu konuştuk. Lakin hemfikir olup olmamamız değerli değil: Bir arada ideoloji okumuş üç genç bayanın üreme etiği üzerine tartıştıkları; tıpkı vakitte bu mevzuda kendi istek, dilek ve sorumluluklarını da tartıştıkları o karede çok hakikat bir şey olduğunu hissediyorum artık. Herkese bu türlü sohbetler dilerim. Hatta bu türlü bir sohbet sırasında en yakın arkadaşlarımdan biri bana uzun uzun bakıp, “Acaba bu bahiste ne yazacaksın?” demişti. İşte o an yapacağım şeyin tam olarak bu olduğunu fark ettim.

Sözün kısası, yirmili yaşlarımın sonlarında, çocuk sahibi olma problemine ait fikrimi değiştirdim ve bu şekil tartışmalarda şeytanın avukatlığını şahsen yapmaya başladım. Sylvia Argümanı olarak isimlendirdiğim görüşle hiçbir vakit büsbütün hemfikir olmadım; arkadaşımın argümanında ulaştığı radikal çıkarımlara, üremenin her vakit bir dereceye kadar ahlakdışı olduğu çıkarımına onun kadar kuvvetli bağlılık göstermedim (yani antinatalizm yanlısı değildim, hâlâ da değilim). Bunun yerine, tereddütle ve gönülsüzce daha ölçülü kimi tezlere meyletmeye başladım. Çocuk sahibi olmak mutlak surette âlâ bir şey değildir. Ahlaki açıdan konuşursak, hiç kimse bir öbür insanı yaratma hakkına bütünüyle ve mutlak olarak sahip değildir (çünkü o insanın isteğini almamız mümkün değildir). Birçok durumda, çocuk sahibi olmama lehine daha fazla, daha âlâ ahlaki nedenler vardır. (Tüm bunlara, dikkat kesilirseniz, iklim krizine ait dertler henüz dahil değildir; bu kriz birçok kaygıyı derinleştirir lakin kelam konusu sorunlar sadece iklim kriziyle sınırlanamaz.)

Başka bir deyişle, üremenin ahlakdışı olduğuna ikna olmamıştım. Lakin çocuk sahibi olma probleminin, bilhassa de seküler bir çağda, şahsî, ahlaki ve felsefi bir sorun teşkil ettiğine inanıyordum artık. Tahminen de çağımızın en büyük felsefi sorunu budur, diye düşünmeye başladım. Münasebetiyle neden tüm felsefecilerin, hatta tüm insanların –hele ki kendileri de çocuk sahibi olma dileği besliyorlarsa– bu sıkıntıyı sürekli tartışmadığını anlayamıyordum. Bu tür kararları çevreleyen yaygın hak söylemi ve bu hakka dair en ufak bir şüphe ya da tereddüdün dahi olmaması beni kaygılandırmaya başladı.

Ayrıca toplumlarda çok yaygın olan anlatılara farklı gözlerle bakmaya ve tek taraflı bir paradigma değişiminin varlığından şüphelenmeye başladım; şöyle ki, çocuk sahibi olma konusunda konuşma ve düşünme halimizi değiştirmiş üzere görünürken, bu değişimin ahlaki art planını sorgulamayı ihmal ediyoruz. Bu noktaya kadar, bu mevzu hakkında çabucak hemen hiçbir şey okumamıştım ve arkadaş ve aile etrafımla yaptığım konuşmalar dışında bu tartışmadan haberim yoktu. Lakin bahisle ilgili kimi düşüncelerimi yazmaya başladıktan sonra öbür düşünürlerin şu anda boğuştuğum sorular hakkında söylediklerini okumaya başladım. Münasebetiyle bundan sonraki kısımda kendi sezgilerimle başka felsefecilerin düşünceleri ortasında gidip geleceğim; bu çalışma baştan sona diyaloğa dayalıdır.

Görüldüğü üzere, yapmayacağım şeylerden biri, üremenin ahlaka muhalif olduğu inancını söz etmek için kullanılan ve epey nahoş bir terim olan “antinatalizm” lehinde ya da aleyhinde görüş bildirmek (ileride anlaşılacağı üzere, akademik ideoloji içinde ya da dışında bu tartışmanın muhakkak taraflarından rahatsız olmak için nedenler mevcut). Bir sefer, çağdaş ideolojideki her türlü eğilime karşın bu tartışmada ahlaki bir katılığa ulaşılabileceğini sanmıyorum. Bunun için risk çok yüksek, öncüller çok meçhul. Öte yandan bu durum yüreğimizi kırmamalı çünkü tıpkı bu tartışmada olduğu üzere kimi tartışmalarda –kesin yanıtlara ulaşamasak da– yalnızca sorulacak hakikat soruların ne olduğuna dair bir fikir edinmek bile çok büyük bir muvaffakiyettir.

Okurları, çocuk sahibi olmanın ahlaki ya da ahlakdışı olduğuna değil, bu sorunun sorulmaya paha bir soru olduğuna, hatta insanlığımızın, ahlakımızın ve dostluk hislerimizin bir gereği olarak her birimiz tarafından sorulması gereken bir soru olduğuna ikna etmeyi umuyorum.

Burada Chaim Potok’un bir romanında Reuven’in (hani şu “bir öğretmen edinmesi” ve “bir arkadaş seçmesi” gereken Reuven), köktenci bir Talmud âlimi hakkında söyledikleri aklıma geliyor: “Çok uygun sorular soruyor. Yanıtlarından hoşlanmıyorum. Fakat çok kıymetli sorular soruyor.”[iii] Antinatalizmin pek çok çeşidini inceledikten sonra ben de birebir duyguya kapıldım: Yanıtları hakikat olsun ya da olmasın, yanlışsız soruları soruyorlar ve bu da başlı başına büyük bir nimet.

---

*Bu yazı, Mara van der Lugt’un Dünyaya Çocuk Getirmek Ne Manaya Gelir? isimli kitabından seçilmiş bir modüldür. Evrim Öncül’ün çevirisiyle Kolektif Kitap’tan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.

---

[i] Burada soruyu, çocuk sahibi olup olmama konusunda şuurlu bir seçim yapabilecek şahıslarla sınırlayacak formda sorduğuma dikkatinizi çekerim: Herkes bu türlü bir seçim yapamaz. Seçim mümkünlüğünün ortaya çıktığı yerde, yaratma etiğini göz önünde bulundurma sorumluluğu da ortaya çıkar.
[i] Doğurma aksiliği. –ÇN
[iii] Chaim Potok, The Promise, s. 75.