Türkiye’de genç olmak

Türkiye’de genç olmak, bugün artık pek çok genç için sadece bir yaş sıkıntısı değil; boğucu siyasi atmosferin, ekonomik belirsizliklerin, gelir dağılımındaki uçurumun, eğitim sistemindeki yapısal problemlerin ve kültürel altyapı zayıflığının birlikte ördüğü bir hayatta kalma uğraşıdır.

Daha evvel bana gençliği “hayatta kalma mücadelesi” olarak tanımlayacağımı söyleseydiniz bu türlü bir şeye ihtimal vermez, hatta bu ifadeyi çok sert bulurdum lakin artık pek yerinde bir tarif olduğunu düşünüyorum.

Türkiye’de genç olmak, diğer pek çok “şey” olmak üzere oldukça sıkıntı ve hepimiz bu zorluğun tam içinde yaşıyoruz. Ülkenin bize neler çektirdiğini düzgün biliyoruz ancak hayat, hayatlarının şimdi baharını yaşaması gereken gençler için de en az bizim hissettiğimiz kadar çetin ve gayretlerle dolu. Meğer ortamızda büyük farklar var. Göğüslememiz gereken kaygıların eşit olması hayat döngüsü bakımından, varoluşsal deneyim bakımından adil değil.

Gençlik dediğimiz devir, insan hayatı evrelerinin tahminen de en uçuş uçuş olduğu, saçmalamanın en fazla hak edildiği, renkli geçmesi gereken yıllardan oluşur, ancak Türkiye’de gençlik devrini tanım ederken bunlardan bahsetmek bile neredeyse şımarıklık, neredeyse lüks.

Türkiye’de çocuk olmanın nasıl bir şey olduğuna dair tecrübem, beni çocuklar için bir “politik dizi” yazmaya yönlendirdi zira insanın (“ağaç yaşken eğilir” tabirinde olduğu gibi) küçük yaşlarda şekillendiğini, birtakım temel düşünme modellerini edinmek için gençlik ya da yetişkinlik periyotlarının geç olduğunu düşünenlerdenim.

“Çocukların Türkiyesi” sözü benim için vakitle “gençlerin Türkiyesi”ne evrildi zira hem çocuğumun yaşının ilerlemesi hem de gençliğin tehlike altında olduğunu bize ziyadesiyle net gösteren gelişmeler (uyuşturucu, suça bulaşan çocuklar, süratle artan zorbalık, toplumsal medyanın olumsuz tesirleri, iktisattan sebep savrulmalar) beni endişelendirdi. Bunu fark etmemle birlikte ergenlik, gençlik ve Türkiye üçlemesi üzerine çok daha fazla düşünmeye başladım. Geçmişte kendim de benzeri süreçlerden geçtiğim halde, bu sıkıntıyı çok etraflıca düşünmediğimi fakat ilgi çeken haberlerden ve orta ara yayımlanan dikkat alımlı anket sonuçlarından edindiğim kadar bilgi sahibi olduğumu fark ettim. Halbuki bir sorunu, üzerine endişelenecek kadar benimseyebilmek için evvel sıkıntının içinden geçmek, onu anlamak ve tanımak gerekir.

Ben hayatta her şeyin politik olduğuna inanırım. Gençlerin son devir yaşadığı kahırlara bakınca, ülke gençliğindeki sıkışmayı görmezden gelmek imkânsızdı benim için. Mevzuya üstünkörü baktığımda da karşıma çıkanlar ekseriyetle öznel fikirlere dayalı konuşmalardan ya da sayısal bilgilere dayalı araştırma sonuçlarından ibaretti. Gençler birtakım harflerle X, Y, Z jenerasyonu diye kodlanıyor, genelgeçer sözlerle tanımlanıyor, o kod ve tariflere nazaran konumlandırılıyorlardı. Halbuki her birimizin, her insanın, hatta her canlının olduğu üzere –ve hatta tahminen çok daha ötesinde– gençler biricikler…

Aynı konutta doğup büyüyen ikiz çocukların alışkanlıkları, geliştirdikleri kişilik ve mizaçları bile bu kadar farklıyken, gençlik üzere tek tanıma sığdırmanın güç olduğu bir periyottan bahsederken, “Z nesli da bu türlü işte!” deyip geçebilmeyi çok da akıl kârı bulmadım. Akıl kârı bulmayarak başladığım manaya gayreti, bir etaptan sonra “şimdiki gençler” diye başlayan tüm tanımlamaları reddetmeye evrildi.

Anket şirketlerinden alışık olduğumuz ve sıklıkla haberlere yansıyan “Türkiye’de gençler şöyle, böyle” laflarının birçoklarını safsata olarak kıymetlendirir oldum. Zira evet, yaşadığımız coğrafya, siyaset, âdetler, aidiyetler, ekonomik şartlar, sosyolojik etkenler ve benzerleri hepimizi birtakım alanlarda buluşturuyor ancak bunlar asla şahısları genel olarak anlamamıza yetmediği üzere, gençlere genel bir isim koymaya ya da onların genelini tanımlamaya da kâfi olmuyor.

Yanıtlara ayrıntılıca bakılmadığında, “Evlerde hâlâ televizyon izleniyor mu?” araştırma sonucunun bile net ve kesin çıkmasının neredeyse imkânsız olduğunu; kişinin kendisi izlemese de konutta onunla yaşayanlar ortasında televizyon izleyenler olup olmadığından, kendisinin onlara hiç eşlik edip etmediğine; telefon yahut tablet uygulamalarından ulusal TV yayınlarını takip edip etmediğinden, bildiği-tanıdığı televizyon figürlerinin kimler olduğuna kadar diğer sorular sormadan araştırma sonucunun eksik yahut yanlışlı olacağını, doğruya yakın olsa bile net bir gerçeklik sunamayacağını anladım.

Bizi de gerçek anladılar mı mesela gençken, bu da tartışmalı bir bahistir benim için. Ben 1980 doğumluyum. Kendimin ve jenerasyonumun gerçek anlaşılmadığını, bu anlaşılmamışlık içinde çoğumuzun heba olduğunu düşünmüşümdür daima. Kesinlikle ki benim neslimi anlayamayan ebeveynlerin kendi gençliklerinde yaşananlar da bu durumu etkilemiştir, onların yaşadıklarıyla oluşan davranış ve niyet kalıplarının bize, yani bir sonraki nesle “heba etmek” üzere aktarıldığı iddiasındayım.

Dönemler, nesiller ortasında itinasız yorumlar yapmak yanlışsız değil, biliyorum fakat kendi neslime, 80’lere ya da mesela 68 jenerasyonuna bakınca, insan ister istemez bu ülkenin değişen şartlarında yaşayan bu yeni genç nesli daha çok sarıp sarmalama hissine kapılıyor. Hayır, o denli hümanist, insan âşığı bir güzellik elçisi olduğum için değil elbette. Gençlik yılları nasıl da pahalı, hatırlasanıza…

Türkiye’de gençlerin adeta bile isteye heder edildiğine tanıklık etmek zorlayıcıydı. Görüştüğüm gençlerin birçoklarında karşıma çıkan o heder edilme hali, her bir genç ismine üzdü beni. Kendi gençliğime ve ergenliğime dönüp bu ülkede yaşadığım, uğradığım ve karşılaştığım tüm “anlaşılamamışlıklarımla”, karşıma konan tüm “yaptırımlarla”, tüm “genellemelerle” ve “yok sayılmalarla” yine ve tekrar yüzleşmem gerekti.

Asla bu kadar sıkıntı ve duygusal yükü ağır bir işin altına girdiğimi düşünmemiştim. Bir sohbet esnasında, bir masa dolusu arkadaşın daima bir ağızdan herkesin ülkeden gitmek, oturum müsaadesi almak yahut altın vize için çabaladığını anlattığı hararetli bir sohbette, “gençler de Türkiye’den gitmek istiyor” halindeki ortak bir tespit üzerine, tekrar herkes tek bir ağızdan kendi etrafından örnekler vererek, hatta ülkeye dair kendi “kaçma arzusunu” da bahse sos ederek, yüksek laflar, büyük genellemeler yaparak, gerçeği datalar ya da kaynaklar üzerinden bilmeden, büsbütün şahsî tespitlerle geçen bir sohbete başladık.

“Gençler gitmek istiyor” fikrinin en ateşli savunucularından biriydim, lakin verdiğimiz örnekler daima kendi çevremizdendi ve tezimizi doğrulayacak ya da çürütecek bir kaynak yoktu. Evvel gençlik üzerine yapılan araştırmaları bulmam ve okumam gerekti ki sayıca az ve yetersizlerdi. Lakin o “az” içinde etkileyici çalışmalar ve isimlerle karşılaştım. Birtakım sosyologlar ve alanda yaptıkları çalışmalar beni etkiledi.

Türkiye’de genç olmayı konuşurken bilhassa eğitim üzerinde biraz uzun durmak istiyorum. Eğitim alanında büyük bir gerileme, köhneme ve yetersizleşme yaşandığı gözle görülür durumda. Hususumuz gençlik olduğu için üniversiteler bazında konuşmak tahminen daha gerçek, muazzam bir okul sayısı artışından ve eğitim kalitesi düşüşünden kelam etmek lazım, nitelikli öğretmen bulmanın güçlüğüne de parmak basmak zorundayız. Atanamayan öğretmenler konusu burada da gençlerin her iki istikametiyle de sorunu. Öğretmen olanı iş bulamıyor, öğrenci olanı öğretmen bulamıyor desek yanlış bir tespitte bulunmuş olmayız. Bu topraklarda gençlerin esas meseleleri özgürlükler, haklar, eşitsizlikler ya da ömrün renkleri üzere görünse de bu çalışmada eğitim sorunu kadar eğitim hakkı sorunu da ön sıralarda yerini aldı benim için. Okumak istemeyen de okumak isteyen de tıpkı makûs eğitimden geçerek, ulaşabilecekleri en düzgün hallerde olmaktan çok daha uzak bir noktaya savruluyor. Dersleri makus olsa da çok daha farklı alanlarda özel yetenekleri olan gençlerin fark edilip itina ve ilgiyle onlara mesai harcayacak eğitmenlerle karşılaşabilmeleri lakin bir duşta mümkün gibi… Kendini bir türlü bulamamış gençlerle konuşurken eğitimde yaşanan “içerik boşluğunun” da, “nitelik yoksunluğunun” da, “gençleri kazanma maksatlı öğretmen sorununun” da etkileri kendini çabucak ortaya koyuyor. Okumak konusunda doğuştan uygun olan, akademik çocuklar için bile kaliteli eğitime ulaşmak değerli. Herkes ODTÜ, Boğaziçi, Hacettepe üzere okullara girmenin yaşamsal önkoşullarını karşılayamıyor. Herkese yetmiyor burslar, yardımlar, destekler… Birinci üçe giren okulların bile eğitimi gün geçtikçe tartışmalı hale gelirken, kayyum atananlar süratle kalite kaybederken siz bir de öbür üniversiteleri hayal edin.

Sonuçta Türkiye’de siyaset her alanda ve bundan kaçış yok. Siyasetin yarattığı çürüme gençleri de tesiri altına alıyor, bırakır mı? Uyuşturucu kullanımının yaygınlaşması, uyuşturucuya erişimin kolaylığı ve ucuzluğu da onlar için bir sorun. Bir defa bağımlı durumuna düştükten sonra sistemin seni ayağa kaldırmak üzere bir refleksi olmadığı, sana tedavi bile sunmadığı; rehabilite edip yine hayata kazandırmayı bırak, bilakis seni yok kabul ettiğini öğrendim mesela. Sıkıntıyı daha düzgün anlamak üzere, bağımlılıktan mustarip gençlerle de konuştum.

Bütün dünyada olduğu üzere Türkiye’de de gençler ortasında yaygınlaşan “kolay yoldan para kazanma devri” algısı, en az uyuşturucu kadar tehlikeli. O alanda iş yapan gençlerle de görüştüm. Genç bayanların güvenlik problemlerini, korkarak yaşamalarını, queer bireylerin can pazarında hayatta kalma gayretlerini dinlerken bir anne ve bir yetişkin olarak derinden üzüldüm ki hususun yabancısı değilim. LGBTIQ+’lara yaşatılanları pek güzel biliyorum; okuyorum, yazıyorum ve çıkarılmaya çalışılan maddelerle ben de hop oturup hop kalkıyorum. Lakin gencecik biri karşınıza oturup kendisi olmaktan korktuğunu anlatınca bundan tekrar ve tekrar etkilenmemeniz için hislerinizin nasırlaşmış olması gerekiyor. Otoritenin refleksleriyle gençlik çağlarından beri çatışan biri olarak artık sıkıntıya yetişkin halimle fakat bu sefer o gençlerin gözünden bakmak benim de öfkemi tazeledi desem yeridir.

Toplumun ve sistemin gençlerin düştükleri yerde yok oluşlarını izliyor olmasını, gençleri ayağa kaldırıp tekrar yürümeye teşvik etmek yerine üstlerine basan, hatta tahminen de düşürmeye çalışan bir rol üstlenmesini de tartışmaya açmak isterim mesela. Ve devletin babalığını. Evet, neden Türkiye’de milliyetçi hislere da uygun gelen genel kanı devletin baba rolünü üstlendiğidir? Gençlerin durumuna bakınca Türkiye’de kabul gören bu babalık figürü çocuklarını var etmeye değil adeta yok etmeye, beladan uzak tutmaya değil bilakis tam ortasına atmaya programlanmış gibi… Evet, çok sorunlu bir alan. Gençlerin yaralandığı, sıkıntısı olan bir alan. Bu sıkıntılı babalık konusu üzerine de konuşulmalı.

Özgürlükçü birinin gençliğe bakışı nettir aslında. “Önleri ebediyen açılmalı, hudutları olmamalı” der. Uygar tüm toplumlar bu türlü yaşıyor, uyguluyor ve hayat bu istikamette işliyor. Türkiye’de ise sistem kendinden olmayan, farklı, renkli, değişik, düşünen, konuşan, hakkını isteyen gençleri boğarak yok etmeye yöneliyor. Halbuki bunu bilakis çevirmek ve hiç vakit kaybetmeden, gençlerin tüm farklılıklarıyla yine var olabilecekleri bir ömrün yollarına bakmak gerekiyor.

Gençler hayata karşı şimdi kas yapma evresindeyken tüm imkânsızlıkların içinde en çok da parasızlığın yükü altında ezilirken, “Türkiye’de gençlerin en büyük sorunu 2025 yılında nedir?” diye sorulsa, ekonomik imkânsızlıklar diye karşılık veririm ben… Zira gençler de en az ülkenin yetişkin çoğunluğu üzere gelecek kaygısıyla dertleniyor, yaşama madden tutunmaya çalışıyor; iş bulma çabasının yanında, karın tokluğu savaşı veriyor. Pek çok genç gelecekten umudunu neredeyse kesmiş. “Ne olacağım?”, “Nerede olacağım?” soruları birçok kentte, birçok meskende yanıtsız kalmış durumda. Gayenin silikleştiği, önünü görememenin sıradanlaştığı ve para kazanmanın imkânsızlaştığı bir Türkiye gençliğinden kelam ediyoruz. Birden fazla genç, çocukluğundan beri hayalini kurduğu mesleği değil, iş bulma garantisi veren meslekleri seçmek zorunda olduğunu düşünüyor. Çocuklukta hayali kurulan meslekler nedir mesela? Öğretmenliktir, artık kelamın gerisini getirmeme gerek yok bence…

Derin Yoksulluk Ağı’nın gençler ve eğitim üzerine yaptığı “Yoksulluk Şartlarında Eğitim: 2024 Türkiye’sinden Portreler” saha araştırmasının sonuç raporundan ilgili bir kısmı paylaşma gerekliliği hissediyorum: “Genç yoksulluğu yalnızca gelir azlığıyla değil; okula gitmeyle, dijital eğitime erişimle, beslenme ve hijyen şartlarıyla, malzeme eksikliğiyle de iç içe. Gençler, bilhassa dezavantajlı bölgelerde, bu ücretli-ücretsiz farklarla, imkân eşitsizliğiyle sınanıyor; eğitim sürecine başlarken bile başlangıç koşulları farklı olabiliyor. Temel gereksinimleri karşılanmayan hane/çocuk, eğitim motivasyonunda da devamında da olumsuz etkileniyor.” Derin Yoksulluk Ağı’nın çalışmasında bahsettiği sorunu yaşayan; yemeği, kalemi olmadığı için utanan ve artık okula gitmek istemediği için çalışmaya başlayan, geceleri kâğıt toplayan çocuklarla, gençlerle tanıştım. Onların hiçbiri yapılan araştırmalarda ortaya çıkan sayılar değildi, genellemeler hiç değildi. Her biri capcanlı karşınızda duran çocuklardı. Oysa okula götürecek yemeği olmadığı için utanan bir çocuk, yalnızca bir çocuk bile asıl bu ülkenin en büyük utanma sebebi olmalı, olmalıydı… Ancak devlet “parası yoksa işe verin” aklı veriyor bu durumdaki ailelere ve gençler kaçınılmaz bir formda, süratle ve sayıları artarak eğitim hayatına veda ediyor.

“Türkiye’de genç olmak” dediğinizde işin içine birçok farklı alan da giriyor. Göç de bunlardan biri. Göç ve gençlik üzerine yararlı çalışmalar elbette var, lakin sayıca az. Dünyada ve bilhassa de ülkemizde çok sayıda genç mülteci, sığınmacı ve göçmen bulunmasına karşın bu bahse gösterilen ilgi yetersiz. Mülteci gençler üzerine yapılan, kaynak olabilecek nitelikte bulabildiğim tek çalışmaysa, Türkiye’nin en büyük STK’sı olan Toplum Gönüllüleri Vakfı’nın (TOG) Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu UNFPA ile yaptığı ortak çalışma. Maalesef 2022 yılından, yani yeni sayılmaz, fakat Türkiye’deki mülteci gençlerin yaşadıklarına dair somut ipuçları veriyor. Savaş mağduru bu gençleri ülkenize alıyorsanız, onlara insani hayat şartları sunmanız gerekir. Toplumun da devletlerin de bu mevzuda birbirinden çok farklı olmadığını biliyorum ve o sebeple de paylaşmak istiyorum: İzmir, Hatay, Diyarbakır, Ankara ekseninde yapılan çalışmanın sonucuna nazaran genç mültecilerin yüzde 65’i eğitimine devam edemiyor. Nedeni çoğunlukla ekonomik zorluk ve lisan bariyeri. Birçok kayıtdışı çalışıyor. Yüzde 70’inin toplumsal garantisi yok. Bayanlar çok daha kırılgan durumda. Ümitsizlik ve “geleceğini görememe” hissi çok yaygın. Bilhassa ergen yaş kümesi –ne çocuk ne yetişkin aralığında olanlar– kendilerini bir yere sıkışmış hissediyor. Türk akranlarla temas düşük, lakin irtibat kurabildiklerinde aidiyet hissi artıyor. Genç bayan mülteciler hem konut içi yükümlülükler hem de güvenlik dertleri nedeniyle toplumsal ömürden daha fazla kaçınıyor.

Görüldüğü üzere araştırmalar da karamsar atmosferi farklı etnik kümeler üzerinden kanıtlıyor, şartlar farklı olsa da “Türkiye’de genç olmak” olgusu üzerinden ortak bir paydayı tanımlamış oluyor.

Ülkemize göç edenlerin yanında ülkemizden gitmek isteyenler de alışılmış ki var. Eğitime dair beklentilerin karşılanmaması ve ekonomik telaşlar ülkemizde gençleri dış göçe, yurtdışında bir ömür arayışına yönlendiriyor. “Çok parlak” gençler aslında gidiyordu, lakin artık eğitimde tutunamayanlar da karın tokluğuna göçü düşünüyor. Bu bağlamda yapılan birtakım çalışmaların sonuçları değerli. Konrad-Adenauer Stiftung ve Hacettepe Üniversitesi’nin “Türkiye Gençlik Araştırması 2021”, 18‑25 yaşları ortasında 3.243 gençle görüşerek, gençlerin yüzde 62,8’inin “Türkiye’nin geleceğini uygun görmediğini,” yüzde 72,9’unun “fırsat verilse öbür bir ülkeye yerleşmeyi düşündüğünü” ortaya koymuş. Friedrich‑Ebert‑Stiftung’ın “2024 Gençlik Araştırması” gençlerin demokratik haklara kıymet verdiğini lakin mevcut baskı hissinin yüksek olduğunu; dışarıya göç, eşitsizlik üzere temaların gençler tarafından güçlü biçimde algılandığını gösteriyor. Tekrar Hacettepe Üniversitesi ve UNFPA’nın “2023 Türkiye Gençlik Araştırması” (Nitel), 15‑24 yaş aralığındaki gençlerin eğitime erişim, ömür şartları üzere somut badirelerinin yanı sıra motivasyon, gelecek tasası üzere duygusal/perspektifsel problemlerle da baş etmek zorunda kaldığını söylüyor.

“Öğretmenlerin Gözünden Eğitimde Kalite Sorunsalı” (2023) isimli bir öbür araştırma da ülkemizdeki eğitim sistemine dair bir fotoğraf ortaya koyuyor. Öğretmenlerin ve öğretmen adaylarının yeterli saha deneyimi kazanamadığını; öğretmen seçimi süreçlerinin, meslek içi eğitimlerin, kaynakların ve fiziki‑mali altyapının yetersiz olduğunu bildiriyor.

Elbette gençler de aldıkları eğitimi yetersiz görüyor. “Okumuş olmak için okumak”, geçer not almak için ezberlemek; pratiğin, yaratıcı fikrin, eleştirel bakışın olmaması yaygın şikâyetler ortasında. Okulların fiziki şartları, öğretim malzemeleri, öğrenci‑öğretmen oranları, öğretmen eğitimi gibi birçok alanda dramatik seviyede eksiklikler var.

Kültürel faaliyetler konusunda da –büyük kentlerdekiler dışında– gençler kendilerini “ihmal edilmiş” hissediyor. İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa üzere kentlerde tiyatro, konser, sergi, spor kulübü, atölye üzere etkinliklere ulaşmak, pek azı fiyatsız olsa da mümkün. Ancak küçük kentlerde yok denecek kadar az. Uygar ülkelerdeki yaşıtları ile eşit düzeyde kültür-sanata erişim hakkının olmaması, yaratıcılığı tetikleyen/üretime yönlendiren faaliyetlerin eksikliği, ilgi alanlarını bulup onların üzerine eğilecek bir ortamın sunulamaması gençlerin boş vakitlerini dijital medya tüketimiyle geçirmesine neden oluyor ki bu da pek anlaşılır. Görüştüğüm gençlerden sayıca azımsanamayacak kadarı “kültürel” manada dijital medyaya mahkûm olduklarını anlatıyordu. İş ararken hazırlayacakları evraklara kendilerini başka adaylardan ayıracak donanımlara, özel ilgi alanlarına, toplumsal faaliyetlere sahip olamadıkları için hiçbir şey yazamadıklarından, halbuki bunların olması gereken en temel haklar olduklarından dem vuruyorlardı.

Evet, ülkenin dört bir yanından gençlere görüştüm. Ortalarında beni çok etkileyenler de oldu, şaşırtanlar da üzenler de… Ancak hepsine birebir soruyu sordum: Siz Türkiye’den ne bekliyorsunuz ve Türkiye size ne veriyor? Kimiyle okulunda, kimiyle bir kafede beklemediği bir anda, kimiyle dahil oldukları eğitim kümelerinde, derneklerde, vakıflarda görüştüm. Yaptıklarına bakınca “ben olsam başaramazdım” dediğim çok güçlü genç bayanlarla da tanıştım. Mesela doğuştan dezavantajlı, eşcinsel bir genç bayanın Türkiye’nin ücra bir köşesinden tüm zorlukları tek başına, inadıyla aşarak kendine yurtdışında yeni bir hayat kurması, beni bile direngenliğimi yine sorgulamaya, pes ettiklerimi yine düşünmeye çağırdı. Kültürleri, aileleri, kentleri, hatta kiminin lisanı dahi farklıydı lakin eğitim konusundaki talepleri hepsinin ortaktı: Adil eğitim, fırsat eşitliği, kaliteli öğretim, yaratıcı ve kültürel faaliyetler ve kendini söz etme imkânları. Akabinde da eforlarının karşılığını alabilecekleri bir sistem, iş imkânı ve geleceklerini planlayabilecekleri, inanç veren bir ülke! Özetle, “Tamam, sen bana özel imkânlar sunmuyorsun. Hakkım olanı bile vermiyor, yetişme dönemimde okuma imkânlarını eşitlemiyorsun, lakin en azından emeğimin paraya dönüşebileceği, kazanabileceğim bir sistem kur! Ben tutunabilmek, var olabilmek, emeğimin karşılığını alabilmek istiyorum,” diyor gençler!

Peki, Türkiye bu beklentideki gençlere ne veriyor? Yetersiz altyapı, yetersiz imkân, rehberlik, yetersiz eğitim, yetersiz güvenlik, yetersiz haklar ve haliyle belirsizlik, amaçsızlık duygusu, kaygı, telaş, ilişkin hissetmeme, görülmediğini, değerli olmadığını düşünme… Az evvel de söyledim, gençler ismine tüm aksiliklerin üzerine binen ve her gün yükü daha da hissedilen ekonomik şartları artık listenin en başına koyma zamanı! Çünkü ekonomik durumun içler acısı hali gençlerin belini daha hayat başlamadan kırıyor.

İşte bu noktada fırsatını bulan genç yurtdışına yöneliyor; eğitimini ya da iş hayatını yurtdışında kurmayı hem bir kaçış hem de bir umut stratejisi olarak görüyor. Sosyoekonomik gerçekler de burada devreye giriyor. Ailesinin durumu güzel olan gençler aslında daha kendileri için endişelenecek, ülkenin yetersizliklerinden dertlenecek yaşa gelmeden, ortaokul çağında yurtdışına gönderiliyor. Bunu, lisede gönderen aileler ve daha birinci okuldan “bizim çocuk zati yurtdışında devam edecek eğitimine” diyerek üniversitede gönderenler takip ediyor. Cebinde parası olana bunu sağlamak bazen çok daha kolay, zira ne acı ki yurtdışında, Türkiye’de ödenen özel okul fiyatının çok daha altında fiyatlarla kaliteli eğitime ulaşabiliyorlar.

Çocuğunu kursa, dershaneye, özel okula yollayabilmek için dişinden tırnağından ve hatta tahminen yemeğinden kısıp çocuklarını okutanlar da var. Onlar da şayet çocuk çok başarılıysa tırnaklarıyla hafriyata kazıya yur dışında âlâ okullardan burs alabiliyor, kendi eforlarıyla bir staj periyodu yaratıp lakin o sayede kalıcı bir işe dönüştürebiliyorlar. Ancak yurtdışında iş imkânı hele de Türkiye’den bir gence hiç de o kadar kolay sunulmuyor. Staj bulanlar şanslı, onu işe çevirebilenler ise çok ender. Bunların dışında kalan ve gitmek isteyenler için şartlar her gün daha da zorlaşıyor. Okul seçeneği olmayan, çalışırım, akrabaların yanında ayakta kalırım diyenler de o denli basitçe gidemiyor artık, çünkü eskiye göre büyük bir vize sorunu var ki o da tekrar bu bahisle bağlantılı. Ezcümle, anadan babadan varlıklı olmayan gençler için de gitmek artık epey güç. Fakat bir garantör, sponsor, ülkede bol ölçüde taşınmaz yahut “yetenek vizeleri”ne başvuracak bir meziyet, ünlülük ya da iltica üzere durumlarla mümkün oluyor. Vize reddi ve yaş kümesi üzerine yapılmış genel bir çalışma olmasa da 2024’te 11,7 milyon Türkiye vatandaşının Schengen vizesi başvurusu yaptığı ve bunun 9,7 milyonuna vize verildiği bilgisine açık kaynaklardan ulaşabiliyoruz.

Diğer yandan “gençler için ülkeden gitmek” konusunda yapılmış muteber araştırmalar var. Örneğin, İstanbul Siyasetler Merkezi-Sabancı Üniversitesi (İPM) & Stiftung Mercator tarafından yayınlanan “Türkiye’de Gençlerin Yurtdışında Yaşama İsteği: Son Periyotta Yapılan Gençlik Anketlerinin Bir Analizi” (Mart 2024). Bu çalışma, Türkiye’de gençlerin, “İmkân olsa diğer bir ülkede yaşamak ister miydin?” sorusuna verdikleri karşılıkları farklı anketlerle tahlil ediyor. Örneğin bir ankette bu soruya yüzde 62,5 oranında genç “evet” karşılığı vermiş. Bu çalışmada gençlerin yurtdışında yaşama isteğinin en önemli nedenleri ortasında “yaşam şartlarını iyileştirme” (yüzde ~32,4), “daha özgür bir ortam” algısı (yüzde ~17,6) olduğu belirtiliyor. Youth Study Türkiye 2024 (Friedrich Ebert Stiftung bünyesinde), Türkiye’yi de kapsayan Güneydoğu Avrupa Bölgesi Gençlik Çalışması incelendiğinde, Türkiye’deki gençlerin “ülkeden çıkmayı/başka bir ülkeye taşınmayı” önemli bir seçenek olarak gördüğü sonucuna varılmış: “Türkiye, gençler ortasında göç etme isteğinin en güçlü olduğu üçüncü ülke” olarak değerlendirilmiş. Tüm bunların yanında TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu) datalarına nazaran 2023 yılında Türkiye’den yurtdışına göç eden Türk vatandaşların sayısı 291,377. Bu bilgide kaçının genç olduğuna yer verilmemiş.

Açıkçası bu mevzuda görüştüğüm gençler beni oldukça şaşırttı. Benim bile vakit zaman kaçıp gitmek lazım diye düşündüğüm bir iklimde, görüştüğüm gençlerde yurtseverliği çok yüksek boyutlarda hissettim… Gençler çoğunlukla yurtdışında donanım kazanıp ülkesine geri dönmek istiyor. Yurtdışını bir periyot, bir süreç, bir kademe üzere görüyor; “Giderim, sonra da döner ve bir yarar sağlarım,” diyor. Lakin kimliğini açık ve özgür yaşayamayan LGBTIQ+ bireyler için durum farklı. Ortalarında güvenlik gerekçesiyle gitmek isteyen ve ülke bu alanda değişim kazanmadan dönmek istemeyen çok. Birebir formda, ekonomik durumu çok vahim olanlar da burada “fakir olmak = insan olmamak” manasına geldiği için gelişmiş bir ülkede “tuvalet bile temizlesem tekrar de orada kalır, en azından insanca muamele görürüm,” diyor.

Türkiye’de genç olmak, bugünün dünyasında “umut”tan çok “belirsizlik”le yoğrulan bir çabayı temsil ediyor. Genç nüfusun büyük çoğunluğu, siyasi atmosferin baskısı, ekonomik istikrarsızlık, eğitim sistemindeki yapısal problemler ve kültürel imkanların sonluluğu ortasında kendi geleceğini kurmaya çalışıyor. “Nereye gidiyorum?”, “Yarın ne olacak?”, “Okumak mı, çalışmak mı?” üzere sorular, lise sıralarında, üniversite imtihanlarında, iş görüşmelerinde ve aile baskılarında sıradan hâle gelmiş durumda. Görüştüğüm gençlerden biri, üniversite imtihanına yeni girmiş, sonuçları bekliyordu. “Sorular çalınmadıysa uygun bir puan bekliyorum,” dedi. Bir öğrencinin, soruların çalınacağına ya da çalındığına dair somut bir kanıt olmasa bile tüm gelecek tasaları ortasında bir de sisteme olan güvensizliğiyle gayret etmesinin ne kadar büyük bir haksızlık olduğunu düşündüm.

Bütün hayatları siyasetin konusu olan bu gençliğin siyasete yaklaşımı için şunu söyleyebiliriz, kısmi olsa da birden fazla gündemi takip ediyor. Yurtdışını düşünenlerin birden fazla gitmek lakin ekonomik düzgünleşme, özgürleşme kelam konusu olduğunda da geri dönmek istiyor. Özgürlükçü gençlerin “yönetimden beklentisizlik” yahut “seslerinin duyulmayacağı” hissi, “bizi zati sevmiyorlar, istemiyorlar” hissine kadar varabiliyor… Kimileri da kalıp ülkeye yararlı olmak için inat etmek gerektiği görüşünde, ancak ikisinin ortasındaki oran asla çok da açık değil, bilakis iç içe geçmiş üzere. Bu çalışmada beni en çok şaşırtanlardan biri de itiraf etmeliyim ki bu. Muhafazakâr ailelere mensup olanlar ise yeniden şaşırtan ancak daha fazla özgürlük, hayat hakkı ve yüksek beklentilere ulaşma konusunda direkt yurtdışını tercih ediyor. Politik iştirak, temel demokratik haklar, cinsiyet eşitliği ve özgürlükler konusunda yüksek bir şuur var; ama bu beklentiler birden fazla vakit baskı, sansür, ayrımcılık, ideolojik farklılık yahut bir şiddet hikayesi nedeniyle içe kapanma ya da alternatif tabir biçimlerine yönelmeye evriliyor. Faal siyasete girmek isteyen, bunu idealize eden genç yok denecek kadar az desem yeri.

Bu noktada tekrar biraz sayılardan kelam etmek ve gençleri siyasetin, gündemin nasıl etkilediğine bakmak gerekiyor. Bu manada çok pahalı bir çalışma daha var önümde. FES Youth Study Türkiye ismine 2024 yılında Demet Lüküslü ve Begüm Uzun’un 14-29 yaş aralığı üzerinde yaptıkları çalışmanın sonuç özeti şu biçimde: Türkiye, bölgedeki ülkeler ortasında siyasete ilgisi en yüksek gençlere sahip ülkelerden biri olarak görünüyor. Gençlerin hükümete olan itimadı yüzde 26 seviyesinde. “Demokrasi yeterli bir idare biçimidir” sözüne yüzde 65 oranında katılım var. 2023 seçimlerinde olumsuz kampanya telaffuzlarından etkilendiğini söyleyenlerin oranı yüzde 49. Gençlere nazaran önümüzdeki 10 yılın esas meseleleri: işsizlik yüzde 64,8, yolsuzluk yüzde 54,9, eşitsizlik yüzde 54,8 ve göç yüzde 54,6. Bu alandaki öteki bir çalışma da KONDA’nın 2024 yılında 18-30 yaş ortası gençlerle yaptığı ve “GoFor / Gençlerin Politik Tercihleri” ismini verdiği bir saha çalışması. Bu çalışmaya nazaran “kararsızım” + “oy kullanmam” diyenlerin toplamı yüzde 46,1 (bu da siyasal yönelişin hâlâ akışkan olduğuna işaret ediyor). Reuters Institute’un dijital haberciliğe ait bir çalışmasına nazaran ise Türkiye’de çevrimiçi politik haber paylaşanların oranı yüzde 44 ile gençler. Bu da bize gençlerin yeni siyasete bakışları konusunda bir ışık tutuyor.

Bu bilgiler ışığında, “Türkiye gençlerine ne vadediyor?” ve “Gençler Türkiye’den ne istiyor?” sorularını bir daha önümüze alırsak ortaya şöyle bir sonuç çıkıyor:

Gençler ne istiyor?

• Fırsat eşitliği (ekonomik açıdan, bölgesel açıdan, cinsiyet, tercihler, özgürlükler ve imkânlar açısından).
• Kaliteli, sorgulayıcı, yenilikçi bir eğitim (ezber odaklı eğitim istenmiyor).
• Kültürel ve yaratıcı kendini tabir alanları.
• Güvenli, öngörülebilir bir gelecek imkânı.
• Kendini tanımasına ve anlamasına, hatta yol bulmasına yardımcı olacak bir eğitim takımı.
• Seslerinin duyulduğu, iştiraklerinin mümkün olduğu siyasi ve toplumsal ortam.
• Yaşam standartlarının yükseltildiği, temel muhtaçlıklarının karşılandığı ekonomik bir tertip.

Gençler ne alıyor?

• Yetersiz altyapı.
• Eğitimde kalite düşüklüğü, imtihan odaklılık, öğretmen yetersizliği.
• Kültürel, sanatsal kuraklık.
• Geleceğe dair belirsizlik; işsizliğin gölgesi, ekonomik kriz, hayat maliyetleri.
• Göçü bir seçenek haline getiren sistem.

Elbette gençliği iş bulma korkusuna ve çabucak akabinde da “okuyacaksın da ne olacak” fikriyle eğitim hayatından kopuşa sürükleyen nedenler var ve gençler de aileleri de bu biçimde düşünmekte haksız sayılmazlar. Bu çalışma mühletince benim şahsî müşahedem, okuyacak kadar imkânı olanların ortasında dahi eğitimden kopuşların arttığı biçiminde oldu. Burada “okuyacak kadar imkân” vurgusunu bilhassa yaptım, zira Türkiye’de eğitim hakkı içinde beslenme, giyinme ve ulaşım yer almıyor. TGA‑2023 (Türkiye Gençlik Araştırması 2023) bilgilerine nazaran, 15‑24 yaş kümesindeki gençlerin yüzde 20’si ne eğitimde ne de istihdamda. Bu oran bayanlarda çok daha yüksek, genç bayanların yaklaşık üçte biri bu durumda. Tıpkı araştırma, gençlerin yüzde 17’sinin eğitim seviyesinin ortaokul ya da daha altında olduğunu; üniversite öğrencisi ya da mezunu gençlerin toplamının ise fakat yüzde 23 oranında olduğunu gösteriyor. Araştırmaya nazaran gençlerin yaklaşık yüzde 44’ünün kendine ilişkin bir odası yok, konut şartlarının ve hane geçim seviyesinin eğitime devam etmede, ders çalışmada belirleyici olduğu görülüyor.

Friedrich‑Ebert‑Stiftung’ın Türkiye Gençlik Araştırması ise 2024’te, gençlerin büyük çoğunluğunun (özellikle kadınların) eğitim kalitesinden şad olmadığını; ömür memnuniyeti ve gelecek beklentileri açısından Türkiye’nin, emsal ülkeler içinde en karamsar gençlik kümelerine sahip ülkeler ortasında yer aldığını belirtiyor. Son günlerde sıklıkla duyduğumuz “mecburi eğitim devrini kısaltma”, “ders sayısını azaltma”, “hayat uzunluğu öğrenmenin önünü açma” üzere kavramlar okul müddeti ya da ders saati eksiltmekten fazla içeriğin boşaltılmasına, derinliğin azalmasına ve lise mezunu iş güçleri yaratmaya yarıyor. Bu mevzuyu önemsemek ve bunlara bir tahlil aramak gerektiği görüşündeyim.

Bu gençlerin hepsinin ortak bir özelliği var, o da bir halde hayata tutunma uğraşı. Onlar kimimize nazaran çocuklar daha, fakat bakalım içine doğdukları ülkede nasıl bir hayat yaşıyorlar.

---

*Bu yazı, gazeteci Tuğçe Tatari’nin Gençler Nereye: Bir Jenerasyonun Peşinde isimli kitabından seçilmiş bir modüldür.