1938-1948 aralığının insanlık tarihi için genel manada âlâ sonuçlar doğurmadığını söylemek mümkün. Fakat bu devir tıpkı vakitte bütün o yıkım ve ümitsizlik ortasından sıyrılan caz müziğin altın çağını yaşadığı periyot. Caz, bu devirde keyfini sürdüğü yükselişini kendi yıldızlarını yaratarak taçlandırıyor. Billie Holiday, Dizzy Gillespie, Mary Lou Williams, Frank Sinatra, Count Basie ve Louis Armstrong üzere isimler sahne ışıklarının altında, cazibelerinin doruğunda. Onları günümüze taşıyan isimlerden bahsederken de William P. Gottlieb ismi öne çıkıyor.
Eğer 20. yüzyılın ortasından bir caz sanatkarının etkileyici bir fotoğrafına bakıyorsanız, objektifin arkasındaki ismin William P. Gottlieb olma mümkünlüğü son derece yüksek. Cazın dev isimlerinin Gottlieb imzalı fotoğrafları, devrin New York ve Washington’ın caz sahnesi için de birer doküman niteliğinde.
Müzikle olan ilgisine caz yazıları yazarak başlayan Gottlieb için fotoğraf birinci etapta sırf yazılarını destekleyen bir öge. “Eli sıkı” olarak addettiği Washington Post‘un, muharrir sıfatıyla giderse gece 11’deki konserlerinin masraflarını karşılamadığını görünce fotoğrafçılığa başlamaya karar veriyor.
Gottlieb’in çektiği en etkileyici fotoğraflardan birinin merkezinde Billie Holiday var. Yıl 1947, yani Lady Day müzikal ve fizikî manada tepede, hapishaneden yeni çıkmış. İki yıldır içki içmiyor ve uyuşturucu kullanmıyor. Lakin bu fazla uzun sürmüyor. Gottlieb onu en son seyirciyi dakikalarca beklettiği bir konserin kulisinde görüyor: “Zil zurna sarhoştu. Giyinmesine, tamamlamasına yardımcı oldum ve onu mikrofona yönlendirdim. Vahim görünüyordu. Sesi daha da berbattı. Kalemimi cebime yerleştirdim, kameramın lens kapağını taktım ve bu fevkalâde bayanı bir vakitler olduğu üzere hatırlamak için uzaklaştım.”
Neyse ki William P. Gottlieb ve caz efsanelerini içeren her hikâye bu kadar trajik değil. Baş döndüren acayipliği ve muzipliği nedeniyle orkestra lideri Teddy Hill tarafından “Dizzy” lakabını alan John Birks Gillespie, Gottlieb’in fotoğrafını çekerken en çok keyif aldığı isimlerden. “Aslında fotoğraf çekerken öznelerimi performans esnasında ya da soyunma odasında gösteriyorum. Fakat bir sefer Sokak’ta[i] bir kulüpte çalışan Dizzy’den uygun bir sokak tabelasının yanında durmasını istedim. Hiçbir yönlendirmeye gerek kalmadan hakikat pozu verdi. Mükemmeldi!” Tahminen de Dizzy, lakabının isim babası Hill’in de işaret ettiği üzere hepimizden daha istikrarlıydı: “Diz meczup mi? Diz’in meczupluğu, bir tilkininki üzere.”
Bir öbür fotoğraf, gelmiş geçmiş en düzgün bayan caz müzisyeni addedilen Mary Lou Williams’ın meşhur salon partilerinden. Harlem’deki geniş dairesinde devrin öteki ünlü müzisyenlerini muhakkak aralıklarla ağırlayan Williams’ın bu toplantılarının özelliği ise ciddiyeti. Burada jam’e yer yok ve sırf müzik üzerine önemli sohbetler yapılıyor. Cazın tabiatına muhalif olduğunu argüman edenler çıkabilir, lakin cazın altın çağının eşrafından yeterli bilecek değiliz herhalde.
Washington’da olduğu bir devirde Gottlieb, Count Basie Orkestrası ile Bing Crosby’nin ağabeyinin kümesi Bob Crosby Orkestrası’nın birebir akşam kentin iki farklı yerinde çalacağını öğreniyor. Count Basie’nin çalacağı mekân, Howard isminde bir siyahi tiyatrosu. Bob Crosby ise sırf beyazların girebildiği Earle’de çalıyor. Howard’ın işletmecisinin Gottlieb’e borçlu olması, usta fotoğrafçının Basie ile Crosby’yi bir ortaya getirme teşebbüsünün gerçekleştirilebilirliğine dair birinci kıvılcım oluyor. İşletmeci, mekânın programı bittikten sonra sahnede Gottlieb’in istediği aktifliği gerçekleştirmesine müsaade vereceğini belirtiyor. Muazzam bir “jam session” için her şey hazır. Doğal iş mekânı ayarlamakla bitmiyor.
Basie orkestrasının kilit isimlerle gelmeyi kabul etse de Crosby’yi ikna etmek daha güç oluyor. “Dixieland” ismi verilen daha eski çeşit bir müzik yapan küme, stillerinin Basie orkestrasının Kansas City cazıyla uyuşmayacağına inanıyor. Öte yandan Crosby severlerin daha çok beyaz ve Güneyli olması, Washington’ın Harlem’indeki Howard’da gerçekleştirilecek aktiflik öncesi kümenin telaşlarını artıran bir öge. Son olarak Basie’nin kümesinde yer alan Lester Young ve Hershel Evans üzere cazın gelmiş geçmiş en büyük tenor saksafoncularından ikisiyle birlikte çalma fikri, Crosby orkestrasının üyelerinin gözünü korkutuyor. Buna karşın Bob Crosby ufak bir tereddütün akabinde onayı veriyor. Beklendiği üzere harika geçen performans sırasında Howard’da bulunanlar ortasında sonradan Atlantic Records’ı kurarak müzik sahnesinin ön planına çıkacak Ahmet ve Nesuhi Ertegün de yer alıyor.
1950’lerde fotoğraf ve caz yazarlığından emekli olan William P. Gottlieb, hayatını çocuk kitabı muharriri ve eğitim sinemaları imalcisi olarak sürdürdü. 1979’da en yeterli fotoğraflarından 219’unu The Golden Age of Jazz (Cazın Altın Çağı) kitabında topladı. 2010’da ise işlerinin birden fazla kamuya açıldı. Library of Congress’in[ii] William P. Gottlieb koleksiyonunda yüzlerce fotoğrafı mevcut. Kütüphanenin internet sitesinde fotoğrafın negatifini, açıklamalı kopyasını ve yayımlanmış halini başka farklı görebilirsiniz. Ayrıyeten Gottlieb fotoğraflarını birinci yayımlayan Down Beat mecmuasının dijital imajları, Gottlieb’in hayatıyla ilgili genel bilgiler ve fotoğrafları kendi sesiyle anlattığı ses evrakları da var.
[i] New York’un finansal bölgesi Wall Street için kullanılan bir kısaltma, yepyenisi “The Street”.
[ii] “Kongre Kütüphanesi”. ABD’nin ulusal kütüphanesi.
Kaynaklar: Open Culture, Jazz Photos
