Mindhunter isimli yeni Netflix dizisinin bir sahnesinde bir FBI casusu şu soruyu sorar: “Bir meczubun nasıl düşündüğünü bilmedikçe ondan nasıl bir adım önde olabiliriz?” Bu, kriminal profil oluşturma işinin makul bir özeti. Polisler, seri katillerin ve psikopatların sapkın psikolojisini nitekim anlayabilirlerse, onları yakalayabilir ve dehşet verici hataları sona erdirebilirler. Keşke hakikaten bu kadar kolay olsa.
Mindhunter, seri katillerin düşünme biçimlerini anlayabilmek ismine onlarla görüşmeler yapmış FBI casuslarının gerçek deneyimlerine dayanıyor. Ekseriyetle her şeyi gören Sherlock Holmes üzere tasvir edilen kriminal profil uzmanlarıyla dolu çağdaş medya platformunun bize sunduğu son eser. Kuzuların Sessizliği üzere sinemalar yahut Criminal Minds üzere televizyon programlarında, FBI profil uzmanları, sapık ve tehlikeli bir zihnin detaylı fotoğrafını oluşturmak için ipuçlarını bir ortaya getirir. Lakin tanınan tasavvuru kıskacına almış olmasına karşın, hatalı profili oluşturmanın meşruiyeti gerçek hayatta bir tartışma konusu. Profil uzmanları lakin anektod bazında muvaffakiyet hikâyelerine işaret ederken, eleştirmenler baştan savma soruşturmaları gösteriyor. Sistematik araştırmalar, bu alanın en hafif tabirle rastgele bir mutlaklık taşımadığını, hiç de televizyonda betimlendiği üzere olmadığını gösteriyor.
Modern kriminal profil uzmanlığı, 1940’lı ve 1950’li yıllarda, New York kentinin farklı noktalarına düzinelerce bomba yerleştiren ve 16 yıl boyunca yakalanamayan “Çılgın Bombacı” isimli cürümlünün peşine düşüldüğünde başladı. Polis, akla gelen tüm teknikleri uyguladıktan sonra, son deva olarak James Brussel isimli bir psikiyatriste danıştı. Bu psikiyatrist, bombaların arkasındaki bireyle ilgili şaşırtan ölçüde detaylı bir fotoğraf çizdi. Verdiği detaylar ortasında adamın bekar olduğu ve düğmeleri ilikli kruvaze grup elbise giydiği dahi bulunuyordu.
Polis, nihayet bombacı George Metesky’yi tutukladığında hakikaten de bekardı ve düğmeleri ilikli kruvaze bir kadro elbise giyiyordu. Bunun sadece şanslı bir iddia olabileceği ihtimali (o vaktin erkek modası münasebetiyle isabetli), Brussel’ın öbür kestirimlerinin birçoklarının epey yanlış yahut hadiseyi çözümlemede çok az bir kıymeti olduğu üzere gerçeklere karşın, kriminal profil oluşturma legal bir araştırma yolu olarak köklerini saldı.
1970’lerde FBI kriminal profil oluşturma sistemini geliştirmeye başladı. Ted Bundy ve John Wayne Gacy üzere isimleri de içeren, caniliğiyle ün salmış 36 mahkumla yapılan röportajlar, oluşturulan kriminal profil oluşturma sisteminin temelini oluşturuyordu. Mindhunter dizisi bu röportajları yapan FBI casuslarının kitabından uyarlandı. Katilin imzasını açığa çıkaran ipuçlarının bir ortaya getirildiği 6 etaplı bir profil oluşturma metodu buldular. İstisnai kabahat mahali davranışlarının failin özgün kişiliğini gösterdiğine inanıyorlardı.
Eski FBI kriminal profil uzmanı Mary Ellen O’Toole, uzmanların bir cinayet mahaline bakıp ne kadar planlama içerdiği hakkında (rastgele bir cürüm mu, yoksa gayeye yönelik bir taarruz mı, isimli kanıtları temizlemede fail ne kadar gelişmiş ve hasar biçimine nazaran cinsel sadizm ihtimali) failin fotoğrafını çizmede yardımcı olacak fikirler yürütebildiklerini söyledi. Ama kriminolog Dan Kennedy’ye nazaran bu biçim profil oluşturmanın temelleri, yanlış bir fikir üzerine kurulmuş durumda. Kennedy, buna “benzeşiklik problemi” diyor: “Gündelik davranışlar ile hata mahallindeki davranışlar ortasında bir korelasyon olacağı fikri.” İstikrarlı bir cürüm davranışının, tekrar istikrarlı bir kişilik ya da karakterin göstergesi olduğunu düşünmek, sağduyulu fikir üzere gelse de, Kennedy bu korelasyonun sahiden var olduğu durumlarda bile rastgele bir yardımı olamayacak kadar zayıf ya da sistemsiz bir ilgi olduğunu söylüyor.
Liverpool Üniversitesi’ndeki araştırmacılar tarafından yapılan bir çalışma da bu iddiayı kısmen dayanaklar nitelikte. Yabancı tecavüzcü hadiselerini içeren 100 davanın incelemesinde, sonuçlar cürüm mahallindeki benzerliklerin hatalılar ortasındaki benzerliklerle hiçbir korelasyonu olmadığına işaret ediyor. Araştırmacılar, ”bulguların kabahat mahallindeki davranışlar ile tecavüzcünün art plandaki karakteristik özellikleri ortasında benzeşiklik olduğu varsayımına bir kanıt olmadığını” söylüyorlar.
Kennedy, FBI profil uzmanlarının birinci tekniklerini geliştirdikleri vakitlerde bile psikologlar insan davranışının yüksek oranda duruma bağlı şartlarla yakından ilgili olduğuna ve birebir işi tekrar tekrar tıpkı halde yapmak bile hayatın başka alanlarında iddia edilebilir davranışların varlığına delalet olmadığına inanıyorlardı, diyor.
Kennedy, FBI’ın özgün profil oluşturma prensiplerinin büyük çoğunluğu psikopatlar, yalancılar ve manipülatörlerden toplanan bilgilere dayalı olduğunun da altını çiziyor. Seri katillerle yapılan FBI görüşmelerinin hem ufak bir örneği temsil ettiğini hem de kendi seçimiyle orada olan, kendilerinden bahsetmek isteyen ve yakalanmış bir küme üzerinde yapıldığını vurguluyor.
Rochester Üniversitesi profesörü ve isimli psikiyatrist Mike McGrath, “36 psikopatı sorguya tutuyorlar ve söyledikleri her şeyi prensip kabul ediyorlar,” diyor. Bunun sonucunda FBI profil uzmanları sık sık kulağa kuşkulu gelen benzerlikte profiller oluşturuyorlar. “Her hatalı, beyaz ciltli ve erkek, 25-35 yaş aralığında ve her birinin annesiyle bir sorunu var” biçiminde devam ediyor McGrath.
Kimliği belgisiz bir seri katil, günahsız insanları tüfekle bir bir vurarak Washington D.C. bölgesini terörize ettiği vakitlerde bu başarısızlık ziyadesiyle barizleşti. Kriminal profil uzmanları polisin araması gereken şahısla ilgili sayısız fikre sahiplerdi. Katilin beyaz ciltli, 20-30 yaşlarında, muhtemelen beyaz bir karavanı ve sistemli bir işi olan, huysuz bir erkek olduğunu ilan ettiler.
Fakat polis sonunda “Beltway Nişancıları” olarak isimlendirilen ikiliyi Ekim 2002’de yakaladığında, katillerin işsiz, 17 ve 40 yaşlarında mavi sedan kullanan siyahi erkekler olduklarını gördü. Polisler, arabayı pek çok olay yerinde fark etmiş ama denetim etmemişlerdi. Hatta bu arabayı ölümcül taarruzlardan iki saat evvel durmuşlar lakin iki adamı sorguya çekmemişlerdi. Zira profile uygun değillerdi.
Kriminal profil oluşturmanın yararını bilimsel olarak test etmek kolay değil. Araştırmacıların denediği bir sistem, profil uzmanlarına ve başkalarına sonuçlanmış belgeleri göstermek ve oluşturdukları profillerin isabetliliğini karşılaştırmak. Sonuçlar alınıp karıştırıldı, profil uzmanları bir tecavüz davasında daha isabetliyken bir cinayet davasında ortalamadan daha düzgün bir sonuç çıkaramadılar. Bu biçimde bir diğer çalışma, profil uzmanlarının meslekten olmayan insanlardan daha isabetli olduklarını gösteriyordu. Lakin hepsinin eşit oranda yetenekli olmadığına da işaret ediyordu. Kriminal profil uzmanları kümesi, psikologlar ve medyumları da içeren öbür kümelere kıyasla en değişken sonuçlara sahip küme oldu. 2007’de yapılan bu çalışmaların pek birçoklarının meta tahlilinin sonuçlarına nazaran “kimliği bilinmeyen bir hatalının karakteristik özelliklerini kestirimde, profil uzmanları öbür kümelerden daha yeterli sonuçlara ulaşmada bir kararlılık” göstermiyor. Hatalı profili oluşturmak da “sözde bilimsel yöntem” olarak tanımlanıyor.
Eski bir FBI profil uzmanı olan Mark Safarik, bu meşruiyet araştırmalarında ekseriyetle çoktan seçmeli test metodunun kullanıldığını ve bu üslup bir değerlendirmenin profil oluşturma sürecini hakikaten yansıtmadığını, hasebiyle bu testlerin manasını sınırladığını savunuyor.
Kriminal profil oluşturmadaki sorunlar genelde tezlerin fazla spesifik olması ve bu savların arkasındaki çok özgüven. Kennedy, bunlar bir dedektife dar bir bakış açısı sunarak soruşturmayı rayından çıkarabilir, diyor. FBI profil uzmanlarının yetersiz kaldığı davaları da bir çırpıda sıralıyor. Profil uzmanlarının “Unabomber” (Ted Kaczynski) hakkındaki kestirimlerinin bir kısmı isabetli (kırsal kesimde yaşayan ve yalnızlığı seven) bir kısmı isabetsizdi (tahmin edilenden daha yaşlı ve eğitimli). Iowa’da 1989’da gerçekleşen büyük patlamayı araştıran profil uzmanları, olayın karşılıksız kalmış homoseksüel bir aşk sebebiyle katilin intihar ettiği bir cinayet olayı olduğunu savundu. Fakat dedektifler olayın ya insan ya da teçhizat kusurundan olduğu sonucuna vardı. “Green River Killer” (Yeşil Irmak Katili) soruşturmasında profil uzmanları katilden gelen bir mektubu geçersiz diye görmezden geldiler. Sonradan gerçek olduğu ortaya çıktı ve suçsuz bir taksicinin maksat alınmasına sebep oldular. Lakin Kennedy profil oluşturmanın külliyen işe yaramaz olmadığını, sadece yaratılan yüksek beklentiye şimdi ulaşamadığını ekliyor.
Kaliforniya Davis Üniversitesi’nden hukuk profesörü Ed Imwinkelried “Profil oluşturmanın dedektiflere yardımı olduğu elbet,” diyor. Kriminal profil oluşturma da öbür bütün soruşturma yolları üzere ipuçlarına yöneltecek ve geniş gayeli bir ağ oluşturmaya yardım edecek biçimde kullanılabililiyor. Fakat kriminal profil uzmanlarının beyanlarını somut kanıtlarla desteklemeleri gerektiğini, profil oluşturmanın asla hatalı olarak tek bireyi belirlemekte kullanılmaması gerektiğini savunuyor.
Safarik âlâ profil uzmanlarının ihtiyatlı olduğunu, uzunluklarını aşmamaya itina gösterdiklerini ve yalnızca şüphelilerin muhakkak bir sayıya indirgenmesine yardımcı olduklarını söylüyor. “Bu bir bilim değil. Ama bilimsel istikametleri var,” diyor. Safarik, uzmanlık alanının ileri yaşlardaki bayanlarda seks cinayetleri olduğunu söylüyor. Çok fazla olayı incelediği için ”tecrübelerime dayanarak şüphelilerin peşine nasıl düşmemiz gerektiğini biliyorum,” diyor.
Başarıları sorulduğunda ise, Safarik 2006’da Kuzey Carolina’nın Iredell ilçesinde bir yaşlı çiftin cinayetinin soruşturmasında tıkanmış durumda olan dedektiflere yardım ettiğini söylüyor. Kanıtlara bir göz atıp anında yanlış yolda ilerlediklerine karar veriyor ve “Bence aradığınız ruh sıhhati sorunları olan, ileri yaşlarda bir bayan dedim” diyor. Polis, soruşturmanın sonunda 65 yaşında bir bayanı tutukluyor.
Fakat Safarik bir cinayet duruşmasında verdiği söz yüzünden pak bir insanın mahpusa girdiğini anlatan bir Los Angeles Times yazısının da gayesi oluyor. Safarik’in beyanı ise, o davada polis şubesinin cürüm mahallindeki bütün şahitlerle görüşme yapmayı başaramamış olduğunu evvelden bilse (bu bilgiyi sonradan ediniyor) asla soruşturmadakilere rastgele bir rapor hazırlamayacağı tarafında. Ayrıyeten davadaki rolünün gerçekte olduğundan fazla gösterildiğini, verdiği tabirin detaylı bir incelemeden geçtiğini ve üç davada kabul gördüğünü söylüyor.
Profil oluşturmanın yasallığının nasıl ölçülmesi gerektiği kendisine sorulduğunda ise, Safarik tüzel yaptırımın mevzuyu nasıl ele aldığına bağlı olduğunu söylüyor. Profil oluşturma destekçilerinin isabetli argümanı, dedektifler ortasında bu tekniğin tanınan olduğu ve uygulanma sıklığının gitgide arttığı tarafında. Lakin Kennedy, bu teknik üzerinde harcadıkları vakit ve güce münasebet göstermek isteyen dedektiflerden dolayı bu araştırmaların taraflı olduğunu savunuyor. 88 sonuçlanmış davayı inceleyen bir araştırmada, davaların %83’ünde profili oluşturmanın genel olarak faydalı olduğunu söylediğini lakin bu tekniğin aslında çok daha az davada faili teşhis etmede yararlı olduğu sonucuna varıldığının çabucak altını çiziyor.
Kriminal profil oluşturma alanı hakkında yapılan araştırmaların birçok artık standartlaşmış bir sonuç metnine bağlanıyor. Profil oluşturma çalışmalarında deneysel bulgu eksikliği var ve bu alanda daha çok araştırma yapılması gerekiyor. 2015’te yapılan bir çalışma, profil uzmanlarının alanları ile ilgili yapılan detaylı incelemelere pek yanaşmadıklarını söz ediyor. Bunun sonucunda da tekniğin meşruiyetinin ispatının insanların daima bu meşruiyeti sorgulamasında yattığı üzere “döngüsel bir argümana” varıyor. McGrath, bu alanın biraz FBI’dan gelen data eksikliği hasebiyle da engellendiğini söylüyor. “Başarı ve başarısızlık oranlarının rastgele resmi bir değerlendirmesi yapılamadı zira evraklarını teslim etmiyorlar.”
Yine de, kriminal profil oluşturmanın tanınan kültür üzerindeki tesiri hiçbir azalma belirtisi göstermiyor. Bunun sebebi hayli kolay, diyor Kennedy. “Seyircinin başında yer ediyor zira havalı. Bu, televizyon dünyası.”
*Bu yazı, Elif Dirim tarafından Thomas MacMillan’ın Vulture’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
