Alev Almış Bir Genç Kızın Portresi’nin (Portrait of a Lady on Fire, 2019) Fransız direktör ve senaristi, LesGaiCineMad Festivali’nin Onur Ödülü’nü almak üzere İspanya’yı ziyaret etti.
Céline Sciamma sineması çocukluğu, kimlikleri ve bayanları teselli ederken samimiyetle kucaklıyor. Kendini görsel-işitsel alanda feminist ve queer bir ikon olarak kabul ettiren sinemacıya 28. LesGaiCineMad Fstivali’nde Onur Mükafatı verildi.
Sciamma’nın sinemaları çoğunlukla biz yetişkinlere yarayan çocuk öyküleri. Nilüferler (Water Lilies, 2007), Erkek Fatma (Tomboy, 2011), Kızlar Çetesi, (Girlhood, 2014) ve Küçük Anne (Petit Maman, 2021)… Hepsi de sinemacının kırılganlığı ve hassaslığı devrimci bir probleme dönüştürmesiyle saf ve muntazam bakışının izlerini taşıyor. Madrid Festivali’nin Filmoteca Española işbirliğiyle düzenlediği retrospektif sayesinde bu sinemaların hepsi İspanya’da tekrar görülebilecek.
Sciamma, bir aristokrat ile bir ressam ortasındaki sado-mazoşist aşk kıssasını anlatan, 18. yüzyılın sonunda geçen dördüncü sineması Alev Almış Bir Genç Kızın Portresi ile memleketler arası arenada ismini duyurdu. 2019’da Cannes Sinema Festivali’nde gösterilen sinema, Sight and Sound 2022 listesine girdi ve sinema tarihinin en düzgün 100 sinemasından biri kabul edildi.
2020’de César Mükafatları galasında Roman Polanski Subay ve Casus (J’accuse, 2019) ile en âlâ direktör mükafatını kazandığında; Portre sinemasının başrolü ve Sciamma’nın “fetişi” Adèle Haenel, “Yaşasın pedofili!” diye bağırarak dışarı çıktı. Tam vakitli aktivist olarak çalışmak üzere sinemayı bırakan aktris, Cannes Sinema Festivali’ni “tecavüzcüler festivali” olmakla suçladı.
Sektöre girişinin üzerinden dört yıl geçtikten sonra Sciamma da hayal kırıklığı içinde. Sebepleri meslektaşı ve arkadaşı Haenel’inkileri anımsatıyor. Atocha’daki Axel otelin terasında sigara sarıp Madrid güneşinin tadını çıkarırken anlatmaya başlıyor. Hayatı farklı, bir o kadar da heyecan verici bir periyottan geçiyor. Aslına bakarsanız, güya omuzlarından bir yükü kalmışcasına hafiflemiş.
Bu hafta LesGaiCineMad Onur Ödülü’nü alacaksınız. Mart ayında D’A şenliğinde Onur Mükafatı almak için Barselona’ya gelmiştiniz. İspanya’da bu kadar sevilmek nasıl bir his?
Burası her vakit çok rahat ve inançta hissettiğim bir yer. Artık bütün Avrupa’yı gezdim sayılır. Bu bir ayrıcalık. Seyahet etmeyi çok seviyorum, daima seyahat halindeyim. İki haftada bir yola çıkıyorum. Yakın vakitte Napoli’deydim, artık buradayım, iki hafta sonra da Amsterdam’da olacağım. Bu kusursuz topluluğu oluşturduğum için çok şanslıyım. Zira çok fazla sevgi görüyor, gösteriyorum.
Festival vesilesiyle filmlerinizi tekrar beyaz perdede izleme fırsatı bulduk. Siz de tekrar gözden geçirdiniz mi?
İki hafta evvel Napoli’de Alev Almış Bir Genç Kızın Portresi‘ni yine izledim. Sinema çıktıktan sonra izlememiştim. Ayrıyeten geçenlerde Erkek Fatma’yı 8 yaşındaki yeğenimle birlikte izledik, onunla paylaşma fikri düzgün geldi. Filmlerimi genelde tekrar izlemem lakin bazen oluyor.
Yakın vakitte birinci üç sinemanızın travma ve acının queer tecrübeleri legalleştiren tarafıyla ele alınışını değiştirmeyi yeğleyeceğinizi ima ettiniz. Bu öykülere bakış açınız nasıl gelişti?
Filmleri değiştirmek istediğimden değil, o çok korkakça olur. Ben nihayetinde bir sözcüyüm, lakin sinema lisanına ve sanayiye bağlı gidişatın da farkındayım. Bir kıssa anlatmak istediğinizde pek çok onaydan geçen, fetişleştirilebilir bir lisana ahenk sağlamak zorunda üzere oluyorsunuz. Bu lisanın ataerkil olduğunu, ilerlerken hem reddetmeniz hem de hürmet duymanız gereken pek çok kuralının olduğu düşünüyorum. Fakat biraz daha fazla güce ve özerkliğe sahip olduğunuzda, gitmek istediğiniz yolu değiştirebilirsiniz.
Öyle olsa bile sizin sinemalarınızda her vakit karanlık ile aydınlık ortasında istikrar var, çok fazla şiddet göstermiyorsunuz.
Orası o denli, lakin anlatı çatışma üzerine şurası. Diğerlerinin empatisini kazanmak için travmayı göstermek zorunda olduğumu hissettim. Pişman olduğumdan değil, lakin bunun üzerine düşünmeye ve dürüst olmaya çalışıyorum. Şimdilerde yalnızca kendimi güzel hissettirecek şeyler deniyorum. O vakitler şiddet sahneleri çekerken kendimi berbat hissederdim, “Demek ki çalışıyorum, demek ki bu yeterli bir şey!” diye düşünürdüm. Sinemacı olduğum için öteki sanat kollarına, hatta aktivizme meraklı gençlere hitap ettiğimi biliyorum. Artık onlara kendileri için kolay olan ve kendilerini güzel hissettirecek şeyleri yapmaları gerektiğini söylemek isterim.
Yakın vakitte bir duraklama devrinde olduğunuzu, bir çeşit “sinema grevi” yaptığınızı yahut nereye evrileceğini yine düşündüğünüzü söylediniz. Bu diğer tıp öykülere odaklanacağınız manasına mı geliyor?
Sanmıyorum, tekrar de şimdi bilmiyorum, zira hâlâ değişimin tadını çıkarıyorum. Fakat şu anda sinema lisanını ve onun şiirsel potansiyelini keşfetmek, kendimi klasik anlatıdan ayırarak deneysel işler ortaya koymak için daha eğitimli olduğumu hissediyorum. Bu imgeleri nasıl yarattığımızla ya da ürettiğimizle de ilgili. Zira bakış yalnızca kamerayı koyduğunuz yerde değil, üretim araçları, setteki güç yapıları ve gibisi şeylerde de varoluyor. Bu orta Noémie Merlant’ın yeni sinemasının ortak senaristliğini ve ortak yapımcılığını üstlenerek meslektaşlarıma yardımcı oluyorum. Ayrıyeten kısa sinema This Is How A Child Becomes A Poet ile daha bağımsız ve özerk bir sinema yapma biçimini deneyimledim, bundan nitekim keyif aldım. İvedi etmiyorum zira bu harcanan vakti karşılayabilecek durumdayım ve heyecanlıyım.
Bu bir ayrıcalık sayesinde olsa da yiğit bir adım.
Olmamalıydı, lakin şu anda kesim içinde inançlı bir alan, kendime ilişkin bir ada yaratma imkanına sahibim. Hayal kırıklığımdan ötürü aslında fikirlere pek ilgim kalmadı. Bu yüzden bu dönüşüm isteğine sahip olduğum için memnunum. Kendimi eskisi üzere tıpkı üretici süreci takip ederken göremedim. Küçük Anne, yıllar evvel aklıma gelen bir fikirdi ve dedim ki “Bu benim bu sistem içindeki son sinemam olacak, sonra ne olacağını göreceğiz”. Kendimle çelişir miyim? Bilmiyorum.
Bazen kesimden “kapitalist olimpiyatlar” diye kelam ediyorsunuz.
Çünkü bu kesim sahip olduğu görsel-işitsel lisana ziyan veriyor ve onu toylaştırıyor. Biliyorsunuz, kelamda sinema ölüyor. Daima ölmekte olduğu söylenen tek sanat bu, halbuki hiç bir şeyin öldüğü filan yok. Hâlâ çok para kazanan sinemalar ve diziler var. Çok uzun sinemalar salonlarda inhisar haline gelebiliyor. Ben kısa sinemalar yapıyorum, zira öteki sinemalara de yer açmak lazım. Şayet üç saatlik sinemalar yaparsanız kendiniz için aktivizm yaparsınız, sinema için değil. Üç saatlik bir sinema, o salonda bir günde sırf üç sinema gösterebileceği manasına gelir. Her neyse, sinema başından bu yana öteki sanatlar tarafından sömürülen, genç bir sanat. Hasebiyle lisanı açısından hâlâ keşfedilecek çok şey olduğunu düşünüyorum ve bu bahiste heyecanlıyım. Melankolik değilim, tahminen biraz hüzünlüyüm.
Aslında, kendinizi resmen TikTok hayranı ilan ettiniz.
Saygı duyuyorum. Son vakitlerde TikTok‘ta sinemada güldüğümden daha çok güldüm. Üretim araçlarının artık cebimizde olmasını seviyorum. Zira lisan ihtilali bu türlü olur, üretim araçlarına sahip olarak. Feminist sinemada da bu türlü oldu. Agnés Vardá sinema yapma biçimini kökten değiştirdi, ansızın kolaylaştırdı. Bu yüzden epey yaratıcı insanın varlığını görmeye bayılıyorum.
Filmlerinizin birçok çocukluk periyodunu anlatıyor. Yetişkin gözüyle vakitte geriye seyahat yapmak nasıl bir his?
Çocukluğu hakikaten seviyorum. Bence politik bir görüş var, geçmiş geçmişte kalsın, kendimize dair farklı bir değerlendirmeye sahip olmalıyız üzere. Halbuki aslında tıpkı bireyiz, yalnızca büyümüşüz. Çok meraklı bir çocuktum, sık sık hayat hakkında, vefat hakkında sorular sorardım, her çocuk üzere. Bunu anlatmanın geçmişe bakmak olduğunu sanmıyorum. Bence çocukların da insan olduğunu kabul etmek bu. Toplum bunu yapmıyor. Çocukları muhafazaya çalışıyoruz ancak aslında daima istismar ediliyorlar.
Sinema yeri ve vakti şekillendirmekle ilgilidir. Onunla aşikâr özerkliğe sahip olabiliriz. Bu yüzden Alev Almış Bir Genç Kızın Portresi’nde erkekleri ya da Nilüferler‘de yetişkinleri göstermediğimizde o tekrar gerçek bir dünyadır. Çocukların sahip olmadığı şey özerkliktir, sinema da onlara bunu sağlayabilir. Benim için çocukluk bu türlü bir şey, onlara hürmet duymak zorundayız. Onlarla çalışmak nitekim inanılmaz.
Estetik açıdan cazibeli, fakat yapaylıktan uzak, doğal görünen bir sinema yaratmayı nasıl başarıyorsunuz?
Kendiliğinden olmuyor. Filmlerimin kostüm tasarımcısıyım. Küçük Anne‘de ağaç konutu biz inşa ettik ve neredeyse tüm dekorları ben seçtim. Bence kurmacanın hoşluğunun bir kesimi da izleyicinin bunun bir illüzyon ve sinema olduğunu asla unutmaması. Animasyonu sevme sebebim de bu, zira çok fazla seçim yapmanız gerektiğini biliyorsunuz. Direktör olarak izleyiciye muhakkak seçimlerin yapıldığını, birilerinin dünyaya dair bakış açısını paylaşmak konusunda itina gösterdiğini bildirme sorumluluğunu üstleniyorum. Her vakit yumuşak ve hoş olan, bir manada sinemanın duygusallığıyla temas kuran ögeleri seçmeye çalışıyorum.
Bir noktada animasyon denemek ister misiniz?
Evet, sanırım daha anaakım sinema yapma usulüne dönmemin tek yolu bu. Kabakçığın Hayatı (My Life as a Zucchini, 2016) için senaryo yazdım, lakin direktör olarak da olabilir. Çocuklar için büyük sinemaya geri dönebilirim, zira onlar bu gösteriyi hak ediyorlar.
Artık filmlerinizi sinema şenliklerine göndermeme kararı almıştınız, lakin bu yaz Venedik’te This Is How A Child Becomes A Poet isimli kısa sinemanızı sundunuz. Bunu neden yaptınız?
Evet, filmlerimi göstermek için gerçek yerleri bulmaya çalışıyorum. Bu kısa sinemanın bir yıl evvel Venedik Sinema Festivali’nde doğduğu söylenebilir, zira orada sanatkarlar bana şair Patrizia Cavalli’nin meskenine gidip sinema çekmemi önermişlerdi. Bu yüzden gösterim için yeterli bir yer üzere geldi. Biraz eski yordam ilerliyorum. Bir mühlet evvel şenliğin bir modülü olarak göstermeye karar verdik, fakat Fransa’da salonlarda gösterime koymadık. Feminist bir kitapçıda üç hafta boyunca fiyatsız gösterildi.
Kararlarımı özgürce veriyorum, zira sineması kendim ürettiğim ve kimseye sormadığım gerçeği hem şahane bir tecrübe hem de çok nostaljik. Kendimi kolunun altında sinemasıyla dolaşan Alice Guy üzere hissediyorum. Sinemanın aldığı reaksiyonları gördükten sonra bir halde herkes için erişilebilir olması gerektiğini hissediyorum, ancak her seferinde bir adım atıyorum.
Öncü bir sinemacıdan bahsetmişken, en büyük ilham kaynaklarınızdan Chantal Akerman ile tıpkı listede (Sight and Sound 2022) yer almak üzerinizde bir baskı yarattı mı?
Hayır, şayet hâlâ aşikâr bir statüyü müdafaam gereken bu “Olimpiyat Oyunları”nın modülü olsaydım baskı hissederdim. Ancak onları umursamadığım için rastgele bir baskı hissetmiyorum. Orada olduğuma her vakit şaşıracağım, lakin güzel manada. Feminist sinemanın yüzleşmek zorunda olduğu, uzaktan izlerken de görülen ebedi bir çatışma bu.
Bu bağlamda sinemanın geleceğini nasıl görüyorsunuz?
Ciddi bir gerileme yaşıyoruz. Paranın bol olduğu ve çok sayıda Avrupa sinemasının üretildiği Fransa’da bu mevzuda açık ve fırsatçı bir iştah olabilir. Lakin dünyanın geri kalanına, en yeterli şenliklere, onların çalışma biçimlerine, kimlerin aday gösterildiğine, kimlerin sorumlu olduğuna bakarsanız…
Çok fazla fikrin olduğu bir devirdeyiz. Giderek daha fazla genç sinema yapmak istiyor, kendini adıyor. Fakat kesimin buna müsaade vereceğini sanmıyorum. Şimdi orada değiliz. Burası çok rekabetçi bir dünya. Bu beni gençler ismine endişelendiriyor. Çok optimist olmasam da uzun vadede yeniden de umutluyum, güzel fikirlerle dolu bu vakitte yaşadığım için memnunum. Lakin zamanımızla barışcıl bir hengame yürütmüyorum. Pasifist olmanın zorlaştığı bir dünyadayız, lakin heyecanım baki. Hiç nostaljik hissetmiyorum.
*Bu yazı, Melike Özbay tarafından María Cantó’nun El Espanol’de yayımlanan röportajından çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut nizamlı desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
