Bir halk baskı ve eziyet altında kalarak travma yaşadığında, edebiyat o halkın ses sahibi olmasını ve benliklerinin güçlenmesini sağlar, yaşanılan travmaya kozmik bir yankı kazandırır. Filistin edebiyatı, hele de onun direniş edebiyatı kelam konusu olduğunda bu durum daha da geçerlidir. Filistinli muharrirler da halklarının acılarını ve acılarını lisana dökmeye çalışmış, edebiyat yoluyla umut aşılayan ve estetik açıdan güçlü yapıtlarıyla dikkat çekerler.
Nekbe öncesi ve sonrası yitirilmiş vatana duyulan sevgi
Filistin edebiyatı İslam öncesi periyotta de örnekler vermiş Arap edebiyatının bir kesimi olarak, Arapçanın ve uzun soluklu edebi üretiminin öyküsüyle irtibat halindedir. Bununla birlikte müstakil Filistin direniş şiirinin birinci ayak sesleri Filistin’deki İngiliz mandası sürecinde (1918-1948) duyulmuştur. Bilhassa de 1936-39 ihtilali sırasında yazılan bu direniş şiirleri İngilizlerin Filistin halkı üzerinde yarattığı yıkımın yasını fiyat. Bu periyotta İbrahim Tukan, Abdurrahim Mahmud ve Ebu Selma el-Kermi üzere şairler ömrünü yitiren Filistinlilerin anısına şiirler yazdılar; o devir bir Arap yurdu olan Filistin’e gerçek ağır ağır gelmekte olan ve birkaç yıl içinde Siyonizm’e dönüşecek tehlikenin yasını tuttular.
İsrail’in tarihi Filistin topraklarının yüzde 78’ini sömürgeleştirdiği ve 1948 Nekbesi (Büyük Felaket) olarak anılan olay, bu tarihten çok daha evvel 1930’lu ve 1940’lı yıllarda şairler eliyle tasvir edilmişti. Filistin şiiri Filistin vatanı için yazılıyordu; başkaldırıyordu ve kapıda olduğunu sezdiği tehlikeyi, Filistinlilerin 1948’den sonra yaşayacağı sürgünü, yoksulluğu ve cefayı aktarıyordu.
Direniş
Filistinlilerin 1960’larda Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) eliyle başkaldırışı, Filistin direniş şiirinde bir dönüm noktasını temsil ediyordu. Filistinli şairler artık “İsrail” olarak isimlendirilen topraklardan ve mülteci kamplarında sürgün olarak yaşadıkları komşu ülkelerden ses vererek, Filistinlilerin mülksüzleştirilmesine ve İsrail işgaline karşı çıkan direniş dalgasında bütünleştiler.
Bu periyot, 1972’de İsrail tarafından katledilen büyük romancı Gassan Kanafani ve büyük Filistinli şairler Mahmud Derviş, Semih el-Kasım, Fedva Tukan da dahil olmak üzere Filistinli şair ve romancıların dikkate bedel şiirleri ve edebi üretimleriyle doludur. Kanafani’nin Güneşteki Adamlar ve Hayfa’ya Dönüş üzere romanları, Filistinli mültecilerin vatanlarına duydukları hasrete ve acılarına dair görüntüler sunar.
Bu müellifler Filistin edebiyatını devrimcileştirmiş ve vatanlarının sömürgeleştirilmesine karşı çıkan direniş edebiyatına açık katkılar sunmuşlardır. Bu değerli isimlerden bilhassa Mahmud Derviş, Filistin’de ve Arap dünyasında Filistin şiirinin en büyük ve tanınan sembolü haline gelmiştir.
Yeni sesler
Bu devir, birebir vakitte Arap edebiyatında edebi biçim ve içerik bakımından yeniliklerin görüldüğü, Beyrut, Bağdat ve Kahire üzere başkentlerdeki yenilikçi hareketlerle de kesişir. Edebiyat, bu hareketlerde ideolojileri ve dogmaları aşarak daha derin estetik ve insani telaşlardan kelam açar, kökleri bir yer ve vakitle mukayyet olsa da insanlık durumunun trajik varoluşunu ve şartlarını işler.
Derviş’in yaşadığı Beyrut, 1970’ler ve 1980’lerde Filistin edebiyatının en parlak örneklerinin görüldüğü yerlerden biri haline gelir. Derviş, İsrail’in Beyrut’u bombalamasını husus alan Unutuşun Hafızası (Memory for Forgetfulness) üzere kimi değerli edebî yapıtlarını FKÖ’nün Beyrut’tan çekilmek zorunda kaldığı 1982’de kaleme almıştır ve Filistinlileri direniş için yüreklendirmiştir:
Parçalanmış vücutlarımız, adlarımızdır
kuşat meczuplukla kuşatmanı
gittiler sevdiklerin, gittiler
ya var olacaksın
ya da olmayacaksın.
Derviş, 2008’deki vefatına kadar Filistin edebiyatının zenginliği içinde en güçlü ses oldu ve arkasında inanılmaz bir direniş kaydı ve hoşluk bıraktı.
Yeni bir kuşak
Modern Filistin edebiyatı kapsayıcı, çeşitliliğe sahip bir edebiyattır. Yalnızca Filistin’de yaşayanları değil, Arap dünyasındaki ya da Batı’daki diasporayı da kuşatır.
Filistin edebiyatından İngilizceye ve öteki lisanlara dikkate kıymet çeviriler yapılmıştır. Murid Bergûsi’nin Ramallah’ı Gördüm (I Saw Ramallah) (1997) ya da Raja Shehadeh’nin 2008 Orwell Ödülü’nü kazanan Filistin Yürüyüşleri (Palestinian Walks) bu çevirilerin birer örneğidir. Ayrıyeten, son yirmi yılda Filistinli muharrirlerin İngilizce kaleme aldıkları yeni eserler, Filistin’in durumuna sanatsal bağlılıkları sebebiyle de kıymetlidir.
Bu yeni jenerasyon ve İngilizce yazılmış Filistin kurmacaları ortasında Susan Abulhawa’nın Cenin’de Her Sabah (Mornings in Jenin) isimli romanı, Isabella Hammad’ın birinci romanı Parizyen (The Parisian) ve ikinci romanı Enter Ghost yer alıyor. Bu romanlar, tarihi ve çağdaş Filistin’i, vatanlarının ıstırabını duyan insanların toplumsal ve ferdî seviyede karşılaştıkları zorlukları ele alıyor.
Ben de kendi kitabım Bir Yokluk Haritası: Nekbe Üzerine Filistin Yazıları Antolojisi’nde (A Map of Absence: An Anthology of Palestinian Writing on the Nakba) Filistin edebiyatını, bilhassa de Nekbe hakkındaki yazıları ele aldım. Kitap, farklı edebi hassaslıkları ve yerellikleri temsil eden yaklaşık 50 Filistinli müellifin yazılarını içeriyor.
Bu yazılarda, Filistinlilerin Nakba’dan evvelki hayatlarını göstermeye yönelik güçlü bir dilek var. Ghada Karmi bunun uygun bir örneği. Ailesiyle birlikte 1948’de Kudüs’ten çıkarılan Karmi’nin hatıratı Fatıma’nın Peşinde (In Search of Fatima) mülksüzleştirmenin ve sürgünün hesaplanamaz bedeline odaklanan inanılmaz bir kitap.
İbrahim Nasrallah’ın Beyaz Atlar Zamanı (Time of White Horses) ve Celile Kralı’nın Fenerleri (The Lanterns the King of Galilee) isimli romanları da şimdi Filistin 1948’de Siyonist güçler tarafından dönülemez biçimde parçalanmadan evvel farklı iktidarlar altında, mesela Osmanlı İmparatorluğu ve ondan sonraki İngiliz Mandası devrinde Filistin’de nasıl bir ömür olduğunu husus ediniyor.
Filistin’de ömür inançlıydı, topraktan elde edilen hasılat rahmet getiriyordu; Hayfa ve Akka üzere hoş Akdeniz kentlerinde zeytinlerin toplandığı, halka açık konserlerin ve performansların sergilendiği, her mevsimde değişen çeşit çeşit faaliyetlerle zenginleşen kültürel bir hayat vardı. 1948’deki Nekbe tüm bunları değiştirdi. İsrail’in Filistinlilerle ilgili anlatısı, bu halkın sesini, medeniliğini ve hareketliliğini reddeden bir anlatı halini aldı.
Filistin edebiyatı, İsrail işgalinin süreğen baskısı ve giderek artan gaddarlığı karşısında yaratıcılıkları ve yaşama iradeleriyle, şiirleri, romanları, fotoğrafları ve müzikleri aracılığıyla parıldamaya devam eden bir halkın inanılmaz öyküsünü betimliyor.
*Bu yazı, Enes Ateş tarafından Atef Alshaer’in The Conversation’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
