Cem Karaca, 1984’te Die Kanaken isminde Almanca bir uzunçalar yayımladı. Pek bilinmeyen bu albüm, Cem Karaca’nın çalkantılı siyasi hikâyesini özetlemek için en uygun albüm olabilir. Karaca, yayımladığı sayısız 45’liği, 10’un üzerinde albümü, epey vokaliste ilham vermiş sesi ve vokal tekniğiyle Türkiye’de rock müziğinin tahminen de en büyük efsanesiydi. Lakin Die Kanaken isimli albüme geçmeden evvel müzisyenin hikâyesine bakmakta yarar var.
Apaşlar, Kardaşlar, Moğollar, Dervişan
Profesyonel müzik hayatına 1967’de Apaşlar grubuyla başladı, birebir yıl Altın Mikrofon müsabakasında ikinci oldu. “Resimdeki Göz Yaşları” ve “Emrah” üzere klasikleşmiş müziklerin kaydı da bu periyoda denk geldi. Akabinde, daha politik bir çizgide müzik yapmak istemesi ve kümenin geri kalanıyla anlaşamaması üzerine Apaşlar dağıldı. Cem Karaca için 60’ların sonu 70’lerin başında Kardaşlar periyodu başladı. Apaşlar periyodunda başlayan kayıtlar için Almanya ziyaretleri bu periyotta de devam etti. 1972’de uyuşmazlıklar sebebiyle kümeden ayrılan Karaca, Moğollar’a dahil oldu. O sırada Moğollar’la birlikte çalan Ersen Dinleten de sonrasında Ersen ve Dadaşlar ismini alacak olan Kardaşlar’a katıldı.
Cem Karaca’nın Moğollar ile birlikte yayımladığı “Namus Belası” ise Anadolu Rock tarihinin en tanınmış yapıtlarından biri hâline geldi. 1974 sonlarında Cahit Berkay Moğollar’ı dağıtıp Fransa’ya gitti. Cem Karaca da evvel pek uzun ömürlü olamayan Karabasanlar, sonra da Dervişan kümesiyle yoluna devam etti.
Dervişan, Cem Karaca’nın giderek kızışan politik ortama reaksiyonsuz kalmadığı, müziğinin giderek bazen açık bazen kapalı, bugün bakıldığında yer yer marjinal, yer yer yeteri kadar sert olmadığı düşünülebilecek politik telaffuzlar içermeye başladığı periyoda tekabül ediyordu. Son dizesi, bağımsız olarak farklı bağlamlarda sıkça kullanılan “Tamirci Çırağı” müziği da yeniden bu devirde yayımlandı. Müziğin kelamlarının tamamı dikkate alındığında, anlatılan sorunun son dizenin o tanınan bağlama tahminen yarım adım uzakta olduğunu görülebilir. Çünkü çoğunlukla emekçi sınıfı güzellemesinden fazla sistem tarafından burjuva hayaller tüketmeye zorlanan lakin sınıf atlamasına da müsaade verilmeyen bir proleterin hikâyesini dinliyoruz: “Ustam geldi sırtıma vurdu unut dedi romanları/ İşçisin sen personel kal, giy dedi tulumları”.
1975-1978 ortasında Cem Karaca, 1969’da Deniz Gezmiş’in de eğitim aldığı Filistin Kurtuluş Örgütü’ne (FKÖ) çeşitli ortamlarda dayanak verdi. FKÖ faydasına bir yüzünde “Bir mermi de benden”, öteki yüzünde “Güncel” kesimlerinin bulunacağı bir 45’lik yayımlayacağını ilan etmişti lakin yayımlanamadı. Münir Tireli’nin Cem Karaca ve Die Kanaken (2016) isimli kitabında, Karaca’nın birtakım performanslarında klavyeci olarak misyon alan Barış Göker, bu plakta bulunması planlanan “Güncel” isimli kesimin konserlerde kullanılmayan kısmıyla ilgili bir sohbeti aktarıyor:
İstanbul Taksim’de Fermentasyon ismi bir kulüpte çaldığımız akşamın dönüşü otomobilde Cem Baba’ya bu Londra konser kaydından “Güncel” kesimini dinletmiştim. Bu kaydı alalı şimdi 1-2 gün olmuştu. Cem Baba yıllar sonra parçayı birinci kez dinliyordu, kayıt da net olmadığından ilk başta sözleri algılayamadı. “Ne diyorum ben sanki?” falan dedi. Ben “taş, sopa, zincir, bomba, tabanca…” diye söyleyince hatırladı. Aslında müzikteki o kelamların devamı da varmış. “Biliyoruz lakin ardınızda kim var” devamında Hami Barutçu ve Fehiman Uğurdemir’in karşılık olarak vokal yapması gereken yer “CIA, MİT, Kontrgerilla” imiş. Olağan o günkü siyasi ortamın gerginliğinden ötürü korktukları için o kısmını konserde söylememişler.
Dipsahaf’a nazaran, bu tarihler ortasında verdiği bu konserlerde “Adiloş Bebe” isimli şarkıyı da ayrıyeten Filistin halkına ithaf eden Cem Karaca, 1975 İzmir Fuarı’ndaki Filistin standının ziyaretçi defterine şu notu düşmüştü: “Egemen güçlere karşı yürütülen bütün bağımsızlık savaşlarının muvaffakiyete ulaşacağına inancım var. Namuslu bir Türk aydını ve devrimcisi olarak kardeş Filistin halkına muvaffakiyetler dilerim.”
Kurtalan Ekspress, Edirdahan
1978’in başlarında 1 Mayıs / Durduramayacaklar Halkın Coşkun Akan Selini 45’liğini kaydettikten sonra Dervişan dağıldı. Cem Karaca, Kurtalan Ekspres elemanlarıyla Türkiye’nin iki ucu Edirne ve Ardahan’ın isimlerinin birleşiminden oluşan Edirdahan’ı kurdu. Kısa bir müddet sonra Kurtalan Ekspres elemanlarının eski kümelerine dönmesiyle takım büsbütün değişti. Cem Karaca ise tahminen de Türkiye Rock tarihin birinci rock-opera yapıtı sayılabilecek, 18 dakikalık “Safinaz“ı yayınladı.
Bu periyotta Karaca’nın verdiği konserler “olaylı geçiyor, birtakım konserlerden sonra apar topar konser mahalinden kaçmaları gerekiyordu.” (Tireli, 2016) Edirdahan’ın dağılmasının akabinde, Cem Karaca, Sefa Ulaştır, Hami Barutçu ve Fehiman Uğurdemir 1978’te Bursa’da verdikleri olaylı bir konsere imza attılar. Sonra da Londra’dan aldıkları konseri teklifini değerlendirip, Türkiye’deki çalkantılardan uzaklaşmaya çalıştılar. Böylelikle Cem Karaca’nın uzun soluklu yurtdışı macerası başlıyordu.
Cem Karaca, Özal eliyle hakkında verilen tutuklama kararının kaldırılmasıyla Türkiye’ye geri döndü. 28 Haziran 1987’de Kerem Çalışkan’a verdiği röportajda (belki Özal periyodundaki “tadımız kaçmasın” liberalliğinin de etkisiyle) ülkeyi terk edişini şöyle açıklıyordu:
79 yılının 3 Ocak’ında çıktım birinci evvel. Orkestram, karım ve çocuğumla bir arada İngiltere ve Almanya’da turneler yaptım. Aslında o devirde Türkiye’de kendi sanatımı istediğimce icra edebileceğim bir ortam kalmamıştı. Bunu söyleyince akla, sağcılar konseri basıyor, bomba atıyor falan filan tipinden fikirler geliyor. Halbuki hayır, sağcılardan değil, solun kendi içindeki sürtüşmelerin gayriinsani tutumlarda kendini dışa vurmasından bizar olmuştum. Biz kendi içimizde aşikâr bir demokratik yaklaşımı ve toleransı gerçekleştirememiş sol kümeler, kümecikler, tekkeler, zaviyeler birbirimize o denli büyük berbatlıklar ediyorduk ki! Ben şahsen, bir İdeal Ocaklıdan bu kadar ağır hakarete hiç maruz kalmadığımı çok yeterli hatırlıyorum. Sokakta benim yolumu çevirip soruyorlardı: Devrimci misin? Ey, devrimciyim. Pekala, nasıl devrimcisin? Yahu, devrimciyim işte. Yok, vilayetle ya “proleter devrimci” olacaksın ya şu ya bu… Olmazsan “revizyonist” oluyorsun, “oportünist” oluyorsun, “Maocu-faşist” oluyorsun. Bunlardan artık bıkmıştım ve kendimi yurt dışına attım.
Cem Karaca, 21 Ocak 1979’ta Londra Rainbow sahnesinde “İngiltere Türkiyeli Öğrenciler Federasyonu” tarafından düzenlenen Büyük Halk Gecesi kapsamında, Münir Tireli’ye nazaran ses olarak hayli etkileyici bir performans sergiledi. Konserde, 1 Mayıs Marşı sırasında Karaca’ya “İşçinin Sesi Korosu” da eşlik etmişti. Ayrıyeten bir gece evvel tıpkı sahnede çalan Pink Floyd’un ekipmanları kullanılmıştı.
14-17 Haziran 1979 tarihleri ortasında Zülfü Livaneli ve Selda Bağcan ile birlikte Kenmade’de bir konsere katılan Karaca, takip eden devirde Bağcan ile birlikte 25 kentte konser verdi. Münir Tireli’nin kayıtlarına nazaran bu periyotta Almanya’da yaptığı bir açıklamada, “Sosyal demokrasi, emperyalizmin yedek tekeridir. Onlar sömürüyü demokratikleştiriyorlar,” demişti.
Geçici olarak Köln’e yerleştikten sonra, Türküola Müzik’le anlaşarak Almanya’da kaydettiği müziklerini Türkiye’de yayımlamaya başladı. Bu sırada Türkiye’ye gelip gitmeye devam eden karaca, Kerem Çalışkan’a verdiği röportajda bahsettiği üzere şahit olduğu bir silahlı aksiyon ve insanların bunu nasıl kanıksadıkları karşısında yaşadığı şaşkınlık sonrasında Almanya’ya uzun vadeli olarak yerleşti.
Bu periyotta birinci olarak 1980’de Nazım Hikmet, Tevfik Fikret ve Ahmet Arif’in şiirlerinden bestelediği müziklerin da bulunduğu Hasret albümünü yayımladı. Tıpkı yıl 1 Mayıs isimli plağında “komünizm propagandası” yaptığı argümanıyla Ali Avaz ve Sarper Özsan ile birlikte yargılanmaya başlandı. Bu sırada Bonn’a yerleşen Karaca, 1950’lerde tango müzisyenliğiyle bilinen İbrahim Işıl’ın stüdyosunda Bekle Beni albümünü kaydetti. Plak ve kaset 1982’de Türküola Müzik tarafından basıldı. Davası sürerken sıkıyönetim mahkemesi tarafından ülkeye çağrılan, evvel ek mühlet isteyip bu müddetin bitiminde ülkeye dönmeyeceğini açıklayan Karaca, 6 Ocak 1983’te Yılmaz Güney’le birebir gün Türk vatandaşlığından çıkarıldı.
Die Kanaken
Cem Karaca, 1983’te Ab in den Orient Express (Defolun Orient Ekspresiyle) isimli oyunun hem müziklerini yaptı hem de Fehiman Uğurdemir ile birlikte oyunda rol aldı. Harry Bösecke tarafından yönetilen, kullanılan müziklerin kelamlarını Martin Burkert’in yazdığı oyunda bir sonraki yıl Die Kanaken plağında yer alacak kesimlerden yedi tanesi bulunuyordu.
Oyunun temsilleri vasıtasıyla tanınırlık kazanan Karaca, birebir yıl Alman Yeşiller Partisi tarafından düzenlenen konserlere çıkmaya başladı. Bu sefer farklı bir atmosferde müziğine tekrar politik bir taban yakalayan Cem Karaca, Die Kanaken’i de bu periyotta kurdu.Aynı ismi taşıyacak albümün kayıtları ise Köln’de, Tonstudio am Dom, stüdyosunda tamamlandı ve Alman Komünist Partisi’nin desteklediği Pläne isimli plak şirketi tarafından basıldı. (Die Kanaken, yani Kanaklar, özgün manasıyla 19. yüzyıl denizcilerinin bir arada seyahat ettikleri Güney Pasifik ve Güneydoğu Asya kökenli gemicileri tanımlamak için kullandıkları bir kelam. Lakin 1960’larla bir arada Almanya’da Türkiye ve Orta Doğu kökenli beşerler için kullanılan aşağılayıcı bir söze dönüşüyor. Karaca ve arkadaşları Almanya’daki Türkiye kökenli insanların kaygılarından Almanca bahsedilen kesimleri sunmak için bu ismi kullanmayı seçiyor.)
Albümün tamamı Almanya’daki birinci ve ikinci jenerasyon Türkiye kökenli insanların problemlerinden bahsediyor ve temelde bir diyalog başlatma aracı olarak görülüyordu. Üstelik, “Gastarbeiter” sürecine dair Alman idaresine sağlıklı bir dozda tenkit sunuyordu.
Albümün öne çıkan parçalarından sözleri Beate Fischer tarafından yazılan Mein Deutscher Freund Türk ailelerinin durumunu, Türk ve Alman çocukların dostluklarına dair bir umudu belirtiyordu. Beim Kaffe ise ailesi Polonya göçmeni olan yaşlı bir bayanın babasının aşağılanmalara reaksiyon göstermesi sonucu dövülerek öldürülmesinden bahsediyordu. Wilkommen ise Alman birası uğruna “Allah’a” veda etmek üzerinden kültürel entegrasyon eleştirisi yapıyordu. Bu sebeple Karaca müziğin Türkçe ismini daha evvel Bekle Beni albümünde bir kesim için kullandığı Entegrasyon Dedikleri olarak belirlemişti. Birebir vakitte mevzubahis kesim bossa nova gitarların eşliğinde “ba-bu-kebap-bü-pap” formunda bir “scat” içeriyordu. Son müzik “Çok Yorgunum” ise Nazım Hikmet’in Mavi Liman adlı şiirinden uyarlanmıştı. Muhtemelen Karaca’nın sürgünde yaşadığı memleket hasretini lisana getiriyordu. “Çok yorgunum, beni bekleme kaptan / Seyir defterini oburu yazsın / Çınarlı, kubbeli, mavi bir liman / Beni o limana çıkaramazsın…”
Albümün tahminen de en güçlü müziği Es Kamen Menchen An’ın ismi ve nakaratı, İsviçreli müellif Max Frisch’in, İtalyan personellerle ilgili kullandığı “Man çizgi Arbeitskräfte gerufen, und es kommen Menschen” (Çalışabilecek adamlar çağrıldı ve beşerler geldi) kelamından türetilmişti. Müziğin kelamlarında en pis işlerin Türkiye kökenli “misafir işçilere” verildiği lakin bir ekonomik krizde tekrar onların suçlandığından, Türkiye kökenli insanların “ilginç” bulunmadığından kültürlerinin kıymet görmediğinden bahsedilmişti. Kesimin ortasında girip tüyleri diken diken eden Fehiman Uğurdemir’in bağlama solosu ise tahminen de albümün en yeterli müzikal atılımıydı.
Albüm sonrasında çok sayıda konser veren Cem Karaca ve Die Kanaken, 1986’da bir tiyatro oyununa ilham verdi. Bu oyunda tüm küme elemanlarıyla birlikte oyuncu Toto Karaca da yer aldı.
Almanya’da yaşadığı bu müddet sonrasında, Cem Karaca 1987’de Türkiye’ye geri döndü. Vatandaşlığının geri verilmesi ve ülkeye dönüşüne müsaade verilmesi için Turgut Özal ile kurduğu alakayı nedeniyle sol cenah tarafından döneklikle suçlandı. Bu mevzudaki duruşunu Uğur Dikmen ve Cahit Berkay ile birlikte Yiyin Efendiler (1990) albümündeki “Oh be” müziğinde aşağıdaki formda gösterdi. “Ben döneksem döndüm diye memleketime / Döndüm baba döndüm işte oh be”.
Merhaba Gençler ve Her Vakit Genç Kalanlar (1987) albümünde Die Kanaken’de bulunan Es Kamen Menschen An ve Beim Kaffee parçalarına Türkçe kelam yazdı. Müziklerin yeni ismi ise “Almancılar” ve “Yarım Porsiyon Aydınlık” oldu. “Yarım Porsiyon Aydınlık” kesiminde darbe sonrası liberal burjuvaziyi eleştirdiği söylenebilir.
Bu kesimden hareketle kendi kitlesini konsolide etme gayesiyle, seçmeni olmayan herkesi tek bir düşman suretinde birleştirip, tüm muhalefeti liberal burjuvazi kalıbına sokmayı günlük politik rutin hâline getiren Recep Tayyip Erdoğan, 2016’da düzenlenen “Muhtarlar Toplantısı” kapsamında verdiği demeçte “Yarım Porsiyon Aydınlık” kesimine ve Karaca’ya atfen Barış için Akademisyenler bildirisine imza atanlar hakkında şöyle buyurmuştu: “Rahmetli çok bonkör davranmış. Bugün aydın geçinenler değil yarım, çeyrek porsiyon değerinde dahi değil.”
Erdoğan’ın Karaca’nın bu devirde yazdığı bir kesime referans vermesi, son devirde başta Almanya olmak üzere Avrupa’da yaşayan Türkiye vatandaşlarının Erdoğan dayanağına değinmeyi akla getiriyor. Erdoğan, onlarca yıllık toplumsal, kültürel ve ekonomik zorluğun sonucu olarak doğal olarak birikmiş öfkeyi kendi oylarına yöneltmeyi başardı. Sadece Batı’ya “atar” yaparak, rastgele bir somut uygar güç örneği sergilemekten uzak olmasına karşın bu algıyı oluşturması Almanya’da yaşayan Türk vatandaşlarının “intikam” yahut “bedel ödetme” dileklerine yanıt olmuş görünüyor. Bu dürtünün ne kadar güçlü olduğunu, kendi yaşamadıkları bir ülkede hayatı insanlık ismine zorlaştıran bir kararı, yalnızca bu arzuyu tatmin etmek için veren ve kendilerinin asla maruz kalmayacağı bir dolu üzücülüğü hiç tanımadıkları insanların kucaklarına bırakmayı bu tatminin karşısında ödenebilecek makul bir bedel olarak gören %60’lık seçmenden anlayabiliyoruz. Bu durumun nedenini anlamakla birlikte, bu insanların bir noktada onanması gerekecek devasa bir yarayı kendi elleriyle açtıklarını da kabul etmek gerekiyor.
Bu noktada değişik bir not da Tayfun Atay’ın Cumhuriyet’te yayımlanan “Evveli ihtilaldir, âhiri tekbir: Cem Karaca iktidarda!” başlıklı yazısı. Atay’a nazaran Cem Karaca “Rock’tan Hakk’a” yürümüştü. “Herkesi komünist ütopyaya inanmaya davet ettikten sonra, bir yaşlı çınar olduğunda maneviyat çeşmesinden tatmak üzere ‘Allah Yâr’ demeye başlamıştı”
1980 öncesi ve sonrasındaki politik duruşu ve hareketleriyle Cem Karaca için söylenebilecek tek makul şey, bir beşerden daha fazlası olmadığı. Cem Karaca’nın yapmadığını, her şeye karşın inatla yapan saygıdeğer beşerler da var. Yeniden de ben ona Cem Baba demeye devam edeceğim.
*Başlık, “Es wurden Arbeiter gerufen, doch es kamen Menschen an” Cem Karaca’nın “Es Kamen Menschen An” müziğinin birinci dizesidir.
Kaynak: Tireli, M. (2016). Cem Karaca ve Die Kanaken. Ankara: Atlas Yayınları.
