1972’de Eric Burgess isimli gazetecinin aklına emsalsiz bir fikir geldiğinde, bir küme muhabirle birlikte bir hava-uzay şirketini geziyordu. Küme, güneş sistemimizin dışına çıkacak birinci uzay aracı olan Pioneer 10’u, seyahatinden birkaç hafta evvel görme talihi yakalamıştı. Burgess, şayet dünya dışı bir ömürle müsabaka talihi varsa, Pioneer 10’un tüm insanlıktan bir mektup taşıması gerektiğini düşündü: Dünya dışındaki zeki hayat formlarına Dünya’daki hayatı anlatacak bir cins selamlama.
Burgess, NASA’yı bu fikre ikna edemeyeceğini biliyordu fakat edebilecek birini tanıyordu: Cornell Üniversitesi Gezegen Araştırmaları Laboratuvarı Şefi Carl Sagan. Sagan, sırasıyla dizayncı Frank Drake ile birinci karısı, sanatçı ve muharrir Linda Salzman Sagan’ı işe aldı. Küme, NASA’ya fikirlerini iletti. İletisi Pioneer 10 ve muadili Pioneer 11 fırlatılana kadar tamamlayacaklarına dair kelam verdiler. Takımın iki hafta içinde tüm insanlığı kolay bir çizime indirgemesi, altın plakalar üzerine kazıması ve iki Pioneer aracına yerleştirmesi gerekiyordu. “Pioneer plakaları” 1973’te güneş sistemimizden çok uzağa fırlatıldı.
Portland’lı grafik dizayncı Duane King, “Bu plakaların ardındaki manası her vakit sevdim. Dünya’dan, kolay çizgilerle hazırlanmış bir tebrik kartı, şişeye konup yıldızlara fırlatılmış bir ileti,” demişti. King, 1970’lerde Sagan’ın Cosmos’da yaptığı konuşmasını gördüğünden beri bu Pioneer plakalarına takıntılıydı. King’e nazaran bu proje, hem hayal edilemeyecek kadar geniş kapsamlı olması hem de bir bilgi tasarımı örneği olarak özgünlüğü açısından büyüleyiciydi. Bu, cihanın geri kalanına rastgele birinin ya da rastgele bir şeyin çizim kullanarak deşifre edebileceği görsel ve matematiksel bir lisanla insanlığı açıklamak manasına geliyordu.
Plakanın yine oluşturulması ise şahsî bir proje olarak ortaya çıktı. NASA’nın, içerisinde yepyeni plak şablonlarının bulunduğu arşivi kamuya açıktır ve gerekli bilgileri içerir: Kullanılan gereçler, dizaynın boyutları, gravürün derinliği, plakanın kalınlığı. Plakaların fotoğrafları var lakin Dünya’da bulunan kopya, Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi’ndeki kalıcı koleksiyonun bir kesimi. King, “Dünya’dan bir tarafa gerçek 14 milyon km uzaklıkta bir, öteki istikamete gerçek 14 milyon km uzaklıkta bir, Smithsonian’da bir ve bir de kanepemin üstünde bir adet plaka olduğunu düşünmek büyüleyici bir şey,” diyor.
King, kopyalar için sıkı bir araştırma yaptı. Plakalarla ilgili bir belgesel izledikten sonra gravürü yapan Ponciano Barbosa’nun hâlâ hayatta olduğunu fark etti. Google Sokak Görünümü’nde, Barbosa’nın kupa dükkanının penceresinde “Pioneer Plakasının Yuvası” başlıklı küçük bir tabela görmeyi başardı. Ona ulaştıktan sonra, plakadan hala örnekler çıkardığını öğrendi. Birlikte, yepyenisi üzere altın kaplama alüminyuma kazınmış birebir bir kopya ürettiler.
Ancak bir grafik dizayncı olarak plakanın bir enformasyon tasarımı işi için ne kadar etkileyici olduğunun farkındaydı. Bir dizayncı için bu güç bir siparişti. Lisanınızı anlamayan hatta tahminen de bir lisanı, gözleri olmama ihtimali olan bir varlıkla nasıl irtibat kurabilirdiniz? Bu senaryonun mümkün “kullanıcısı” bizimle birebir sayısal sisteme sahip olmayabilir ya da ölçü ünitelerimizi anlamayabilirdi. Grup, irtibat için bilinen yolları kullanamadan büsbütün sıfırdan başlamak zorundaydı.
Plaka, Dünya tarihini, insanlığı ve uzay aracını açıklayan, Linda Salzman Sagan’ın çizdiği yedi illüstrasyon etrafında şekillendirildi: Güneş sistemimiz, Pioneer’ın yörüngesi, Pioneer’ın silüeti, bir erkek ve bir bayan figürü, Güneş’in galaksinin merkezine olan izafi pozisyonu ve kozmosta en çok bulunan element olan nötr hidrojenin geçişinin bir diyagramı.
Plakanın sol üst köşesinde yer alan hidrojen çizimi, diyagramın geri kalanı için bâtın bir anahtar[i] olarak kullanılabiliyordu. Fizikî cihan boyunca, vakti ve fizikî uzunluğu ölçmek için temel bir ünite sağlıyordu. Dikey çizgi, bir uzunluk ünitesini (21 santimetre) ve bir vakit ünitesini (0.7 newton saniye) belirten ikili sayı[ii] sistemindeki 1’i temsil ediyordu. Bu ikili sayı, objelerin ölçümünü yahut uzay aracının ne kadar uzağa gittiğini belirlemek için dizaynın rastgele bir yerinde kullanılabilirdi.
Örneğin görenler plakadaki insan figürlerinin yüksekliğini hesaplayabilirlerdi. Plakanın sol tarafındaki pulsar haritası, hidrojen diyagramıyla belirlenmiş ünitelerle okunduğu takdirde, 14 çizgiyle pulsarların dönemlerini temsil eden uzun ikili kıymetleri gösteriyordu. Bu dönemler vakitle değişeceği için, uzay aracının ne kadar müddettir seyahat ettiğini gösteren bu pahalar kullanılarak fırlatma müddeti de hesaplanabilirdi.
Neresinden bakarsanız bakın, Drake ve Sagan’ın kodlanmış tasarımı, fazla bilgiyi az alana sığdırmanın dahice bir yoluydu. Fakat şayet ortalama bir insan bunu anlamaya çalışırsa bu enformasyon tasarımı birebir derecede tesirli olacak mı? Uzaylılar ikili sayı sistemini biliyor mu?
“İnfografik olarak, çizimin içerisindeki kodlama güç değilse bile büyüleyici ve tesirli,” diye itiraf ediyor King. “Sevdiğim şey, bizi insan yapan şeyin en düzgününü temsil ediyor olması, ufuğun gerisindeki şeylere karşı duyduğumuz bitmek tükenmek bilmeyen öğrenme isteği ve bizi biz yapan şeylere dair duyduğumuz umut ve merak. Bu soyut sembolizm hepsini benim için bir biçimde somutlaştırıyor. ”
Bu plaka, 1977’de piyasaya sürülen Voyager altın plakaları üzere daha da uygun bilinen bir enformasyon tasarımı örneğine de öncü oldu. Pioneer plakaları 1970’lerde uzaya fırlatıldıktan sonra, insan figürleri yıldızlararası pornografi olarak kabul edildiyse de takip eden beş yıl Sagan, Drake ve grubunun, nasıl ve neyle bağlantı kurmak istediklerini daha yeterli düşünebilmeleri için kâfi vakti sağlamıştı. Voyager 1 ile başlatılan fonograf kayıtları, manzara ve seslerin yanı sıra uzay aracı ile karşılaşılan akıllı ömür formları için hazır bir dahili fonografa sahipti.
Buna karşın tekrar de pulsar haritası ve hidrojen molekülü çizimi dahil edildi, nasıl olduysa Pioneer plakası hem Voyager 1 ile hem de Pioneer ile ömrünü tamamlamadığını kanıtladı. Bu dizaynlar milyarlarca kilometre uzakta olabilir fakat King’in kopyaları onları Dünya’ya getiriyor.
[i] İngilizce özgününde 91,4 santimetrelik bir İngiliz uzunluk ölçeği olan “yardstick” sözcüğü kullanılmıştır.
[ii] İkili sayı sisteminde, sayılar 2 tabanında yazılır, tüm sayılar 0 ve 1 sayıları kullanılarak söz edilir. Elektronik devrelerde kolay uygulanabilmeleri nedeniyle günümüz bilgisayarlarının neredeyse tamamında kullanılır.
Bu yazı Selin Pervan tarafından Meg Miller’ın fastcodesign.com adresinde yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
