Memleketteki kültürel hegemonya tartışmalarını tahminen de tek kalemde özetleyecek bir örnek olarak, Türkiye’nin en çok dinlenen müzisyeni[i] Ezhel, açıkça siyasi denmese de buna işaret eden örtülü münasebetlerle yıllardır ülkeye ayak basamıyor. Müzikleri barlardan marketlere kadar Türkiye’nin her sokağında, lakin kendisi neredeyse dört yıldır Berlin’de.
Bildiğimiz kadarıyla ülkeye girememesinin şimdi resmi bir münasebeti yok, lakin kendisi durumu bir röportajında “Hakkımızda çıkıp duran bir sürü dava var. Onlarla uğraşmak da güç. Gitsem muhtemelen tutuklanırım diye düşünüyorum, o yüzden gitmiyorum” diyerek açıklıyor. Bilhassa özgürlük ve barış ekseninde şekillenen yorumları ve Erdoğan’ı direkt işaret eden doğaçlama rap sözleri üzere paylaşımları önündeki isimli pürüzün özünde siyasi olduğunu düşündürüyor. Dinleyicisi milyonlarca genç için ülkeye dönüşü ve vereceği birinci konser içten içe iktidar baskısından kurtulmanın uzun yıllardır düşlenen bir kutlaması olacak.
Öte yandan Türkiye müzik tarihine ilgi duyanlar için bu hikâye akıllara bir öbür tanınan ismi getiriyor olabilir: Cem Karaca. Bildiğimiz üzere 1970’lerin sonunda Türkiye’de rock müziğin birinci temsilcilerinden olan Karaca da “Resimdeki Gözyaşları”, “Namus Belası”, “Tamirci Çırağı” üzere modülleriyle periyodunun en ünlü müzisyenlerinden. Lakin 1979’da çıktığı bir Almanya turnesinde, 12 Eylül darbesine ilerlerken giderek artan baskı rejimi ona da ülkeye dönüş yapmama kararı aldırır. Bu karardan aylar sonra gelen ve acı bir biçimde beklenen darbeyle, Cem Karaca da ismine açılan davalardan nasibini alır ve ülkeye dönüşü vatandaşlıktan çıkarılmasıyla büsbütün imkânsız hâle gelir.
Hikâyenin buradan sonrası epey emsal, Cem Karaca Almanya’da geçirdiği yılları ayrıcalıklı bir rock yıldızı olarak değil, Almanya’da yaşayan Türklerin sıkıntılarına ortak olan bir gurbetçi üzere geçirir. Memlekete ve geride bıraktığı ailesine duyduğu hasretin de tesiriyle Almanya’daki Türklerin yaşadığı sosyopolitik sıkıntıları tıpkı onlardan biri üzere lisana getirmeye başlar. Bu süreçte Almanca öğrenir ve Almanya’da yaşayan öbür Türkiye kökenli müzisyenlerle Kanaklar kümesini kurarak “Die Kanaken” isminde Almanca bir albüm çıkarır.
Ezhel’in Berlin macerası da misal bir seyirde ilerliyor demek yanlış olmaz. 2019’da Türkiye kökenli Almanyalı Ufo316 ile yaptığı Lights Out albümü ve 2020’de tekrar Türkiye kökenli Hollandalı Murda ile yaptığı (ismiyle müsemma) Made in Turkey albümüyle tıpkı Cem Karaca üzere o da zarurî Almanya yıllarında kendi kültüründen fazla uzaklaşmış değil. Barışçıl toplumsal medya paylaşımlarına gelen ağır reaksiyonlara karşın Türkiye’ye döneceği günü hasretle beklediğini de sıkça söz ediyor. Ezhel’in geri dönüşünün Cem Karaca’nınki üzere tartışmalı bir yerde olmayacağını umarken bu vesileyle otoriter iktidarların müzisyenlerle kederinin ne olduğunu hatırlayalım.
Nazilere atfedilen bir kelam olarak, periyodun koyu milliyetçilerinden Hanns Johst bir oyununda “kültür lafını duyduğum an tabancama sarılırım,” der. Kültür, bir manada kaleyi içten fethetmek demektir. Gramsci’ye nazaran hegemonyanın temel şartı insanların dünyayı kavrama biçimlerine sirayet etmektir. Bu emelle kültürel hegemonya kurma heyecanındaki iktidarlar da ideolojileriyle paralel kimi pahaları öne çıkarırken kimi bedelleri geriye atarlar. Otorite arttıkça bu seçim bir çeşit dışlamaya ve yüceltmeye hatta mecburilik ve yasaklamaya dönüşür.
Nazi Almanyası’nın Propaganda Bakanlığı, zamanında nasyonal sosyalizme karşıt düşen kültür eserlerine karşı sıkı bir yasaklama faaliyeti yürütür. Bu kapsamda oluşturulan bir alt ünite olarak Reich Müzik Ofisi da müzikal yapıtları sıkı sıkıya denetler. Ofisin misyonu kabaca “Alman karakterine uygun olmayan” müzisyen ve yapıtları yasaklamaktır. Siyahilerle ilişkilendirilen caz, rastgele bir muhaliflik belirtisi gösterebilecek besteler ve Yahudi müzisyenlerin yapıtları yasaklılar listesinin başında gelir.
Benzeri küçük ya da büyük örnekler iktidarların otoriterleştiği her periyotta gözlemlenebilir. Bu bağlamda arabeskin “yüksek klasik Türk kültürüne yakışmadığı” argümanıyla resmi kanallarda yasaklı olduğu 12 Eylül periyodu de Özal’ın bu periyodun kelamda bitişini temsil eden ”Haydi bir kaset koy da şöyle bir neşelenelim Semra Hanım” reklam teşebbüsü de Türkiye’deki müzik temelli kültürel hegemonya tartışmasının değerli örnekleri olarak ele alınabilir. Günümüzde Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Fahrettin Altun’un “Siyasi hegemonyanız bitti, kültürel hegemonyanız da bitecek…” tehdidi ya da Recep Tayyip Erdoğan’ın “Biz 14 yıldır kesintisiz iktidarız lakin hâlâ toplumsal ve kültürel iktidarımız konusunda sorunlarımız var” kelamı farklı okumalara çerçeve olmuştur.
Nietzsche’den Adorno’ya pek çok düşünür müziğe kültürel araçlar içerisinde özel bir ehemmiyet atfeder. Çünkü müzik hem özdeşleşim hem de tüketim açısından başka sanat üretimlerine göre daha süratli ve ortak bir yayılma potansiyeline sahiptir. Direkt olmasa da Seyahat Direnişi sırasında en uzun süren hareketlerden birinin tencere tava sesi olması, NTV’ye çıkan Boğaziçi Caz Korosu’nun çapulcu hareketi ya da direniş esnasında parkta verilen konserler bu iştirakin birer yakın vakit örneği olarak gösterilebilir. Tekrar misal formda pandemi tedbirlerinden geriye yalnızca müzik saati ve şenlik pürüzlerinin kalması üstte bahsettiğimiz geri planda bırakmanın yasaklamaya dönüştüğü süreçler olarak tanımlanabilir.
2022’de Türkiye’de 19 şenlik ve konser resmî kurumlarca yasaklandı. Bu yasakları şahsen sahiplenen cemaatlerin açıklamalarına bakılırsa, sıkıntı müziğin de ötesinde bir ömür usulü ve münasebetiyle kültürel hegemonya dayatmasıdır. Yani hikâyenin Cem Karaca’nın ve Ezhel’in kişilikleri ya da müzikleriyle ilgili olmadığı aşikâr. Asıl maksat, birden fazla genç (ve potansiyel muhalif) dinleyici kitlesinin zevklerine, hayat şekillerine ve duruşlarına müdahaledir. Bu isimleri ülkeden uzaklaştırmak hem idolleri aracılığıyla gençlerin ortasındaki endişe iklimini besler hem de duygusal paydaşlık yaratacak konser ve buluşmaların önüne geçmeyi, yani makul bir seviyede dünyayı kavrama biçimlerine sirayet etmeyi amaçlar.
Mesele günümüzde havuz medyasının sunduğu, hatta Gülşen’i de amaç tahtasına oturttuğu üzere “bir müzisyenin kabahati” olmanın ötesindedir. Böylesine Türkiye müzik tarihine sirayet etmiş (ya da en azından edeceği neredeyse kesin olan) isimlerden bahsederken “yumuşak güç” olarak sınıflandırılabilecek atılımların ne kadar yumuşak olup olmadığı bir soru olarak duruyor. Bu sistematik engellemeler ve karalamalar yalnızca birey olarak müzisyene değil, birebir vakitte kitlesine de yönelik. Kabaca bir çerçevelendirmeyle, Türkiye’nin en çok dinlenen sanatkarına karşı tavır bir bağlamda Türkiye’nin sayıca en yüksek dinleyici kitlesini de yakından alakadar eder.
12 Eylül devri ile bugünü ya da Cem Karaca ile Ezhel’in yapıtlarını ya da tavırlarını birebir kefeye koymak elbette adil olmayacaktır. Benzeri biçimde kelamı geçen müzisyenlerin bir fikir lideri olma maksadı de sorumluluğu da elbette yoktur, hatta çoğu zaman şarkı sözleri direkt politik bir mana taşımaz. Bu bağlamda yazıdan yapılan çıkarımın bir övgü ya da yergiden çok toplumda dokundukları kültürel kitle ve bu kitlenin kapsamı açısından kıymetlendirilmesi daha yanlışsız olacaktır.
Yine de ferdî bir not olarak, Cem Karaca’yı ömrünün son yıllarında birçok yoldaşına yaşattığı hayal kırıklığını bir kenara bırakarak içten bir hasretle anıyor, Ezhel’i ise her şeye karşın umutla düşlediğimiz o günlerde tekrar bu topraklarda canlı dinleyebilme heyecanıyla selamlıyorum.
Not: Yazı kapsamında hem tez çalışmasından hem de sohbetinden yararlandığım Sinem Demirel’e kocaman teşekkürler.
[i] Spotify bilgilerine nazaran Ezhel 2018, 2019, 2020 ve 2021 yıllarında üst üste dört kez Türkiye’de en çok dinlenen sanatçı oldu.
