Cemal Süreya şiiri: Bütün kara modüllerinde, “sosyalizm” dahil

İlk sefer Cemal Süreya okuduğumda 16 yaşındaydım, bir dolmuşun art koltuğunda az evvel sahaftan merakla aldığım Üvercinka’nın rastgele bir sayfasını açtım: “Annem çok küçükken öldü / Evvel öp sonra doğur beni.” Sonraları yıllarca başucumdan ayrılmayacak şairin birinci dizeleri Cemal Süreya şiirinin özeti üzere: Kocaman bir his, iki cümleyle hayatının ortasına güm diye düşüveriyor.

Cemal Süreya 34 yıl evvel hayatını kaybetti. Bu yazıyı Cemal Süreya’nın mevt yıldönümünde yazıyorum, zira doğum günü olmayan bir şairden bahsediyoruz: “1931 yılında Erzincan’da doğdum, bir doğum günüm yoktur benim.”

Şiirinin doğuşu

Cemal Süreya’nın şiirimizde bir çağ açıp kapattığını söylemek herhalde yanlış olmaz. Hakkında bilinen onca şeye karşın bilinmeyenlerle dolu hayatı, evlilikleri, aşkları, sözleriyle çoğumuzun hayatını nakış üzere dokumuş, hem şiirini hem de bizi umutla beslemiş biri.

Şairlik hissinin birinci uyanışını annesinin ona okuduğu “Kerem ile Aslı” öykülerine bağlar Cemal Süreya. Tahminen de annesini erken yaşta kaybettiği için hatrında kalan kısa ve özel anlardan biridir bu. Anne Zaza, baba Kürt. Ailecek bir yük vagonuna doluşurlar, Erzincan’dan Bilecik’e sürgün edilirler. Bu yüzden Kürtçenin içinde daima hasret olduğunu söyler. Bu sürgün sırf hayatının değil, şiirinin de en kıymetli anlarından biridir. Sürgün yıllarının şiirine yansımasını “Gülümsemeyle hüzün yan yana sarfiyat benim şiirimde,” diye açıklar.[i] Hayatı da böyledir; gülümseme ve hüzün daima yan yana sarfiyat. 7 yaşında annesini kaybeder: “Küçük kalbinde bir kuş ölür.”[ii] Üvey anne şiddetinden kaçmak için parasız yatılıya sarfiyat. Bilecik ortaokulundadır, futbolu sever, atletizm yapar. Birinci dolmakalemi 19 Mayıs’ta 100 metre koşuda birinci olunca kazanır. Birinci mecmuasını ilkokuldaki en yakın arkadaşı Altan’la çıkarır. Ölene kadar birçok mecmua çıkaracak, dergicilik onun hayatında şiir kadar değerli bir yer tutacaktır. Vefatına kadar daima aklında, elinde mecmuaları vardır.

Çok okur, her şeyi okur, ansiklopediler dahil. En çok da Dostoyevski’yi elinden bırakamaz. Daha sonra “Dostoyevski’yi okudum, o gün bugündür huzurum yok,”[iii] diyecektir. Tuhaf biridir, bir bakarsınız ismini Cemal Süreyya Seber yapar; bir bakarsınız (rivayete göre) girdiği bir sav için soyadından bir harf eksiltir. Birinci evliliğini senelerce yüzünü görmediği ortaokul aşkı Seniha ile yapar. Sonrasında tekraren evlenir, hatta evlendiği eşlerine “haftada birkaç gece meskene geç gelebilir” diye müsaade kağıdı imzalatır.

Şiirine siyaset değiyor

Haydarpaşa Lisesi’nden sonra Mülkiyeli olur, Mülkiye’yi daima bir hayat şekli olarak görür, benimser. Aklına ve şiirine siyaset burada bulaşır. Tez edildiği üzere yalnızca “aşk şairi” değildir. Gündelik insanın telaşı vardır dizelerinde; âşık olmak isteyen, umut etmek isteyen, özgürlük isteyen, diktatörlere direnen… Aşk şiiri okuyorum diye rahatlatmaz insanı, kendisi de böyledir çünkü; daima huzursuz daima huzursuz. O yüzden şiirinin altı da dinamitlidir. Üvercinka’da harikulade bir aşkı betimlerken “Afrika”yı unutmaz mesela. Ya da “Kanto” şiirinde bir bayanı anlatırken apansızın “Ben nereye gittimse bütün zulumlardı / Bütün açlıklardı, kavgalardı gördüğüm / Kötülüklerin tamamıyla hükümran olduğu / Namussuz bir çağ bu biliyorsun” dizeleri girer ortaya.

“İngiliz” şiirinde Meryem’i tam öpecekken “Kocaman bir gül yer alıyor ardımızda zulma karşı” dizesi çıkıverir karşımıza. “Hür Hamamlar Denizi” şiirinde Süleyman ile Güzin’i anlatırken bir anda enflasyona gelir husus:

“Erkekler hamamında Süleyman
Az namussuz adam değilmiş hani
Kalkıp dosdoğru Eskişehir’e gitti
Geçirdiği üzere başına şapkasını
Enflasyon parasıyla otuz lira”

Şiirinin toplumcu bir tarafı olduğunu şöyle açıklar: “Toplumsal ya da toplumcu bir taraf var benim şiirlerimde… Lakin direkt doğruya değil de dolaylı olarak, “Bun”, “Kanto”, “Üvercinka”, “Hamza Süiti” üzere şiirlerde bunları daha besbelli formda göreceksiniz…”[iv]

Şairliğini beğenenler kadar beğenmeyenler de vardır: Attila İlhan mesela. Toplumsal gerçekliği savunan İlhan, çok sert eleştirir Süreya’yı. Garip akımını İnönü diktasının, İkinci Yeni’yi ise Menderes diktasının şiiri olarak tanımlar. Halbuki Cemal Süreya’nın şiiri Menderes diktasına bir başkaldırıdır. Hatta tahminen de o diktanın yarattığı karanlığın aydınlanması için yakılmış bir ışıktır şiiri. Şiir en dar manasıyla koca bir olayı/duyguyu/ânı birkaç dizeye sığdırmak, onu onlarca tahminen yüzlerce sene okuyanda birebir hisle yeşertebilmekse bunun en hoş örneklerini Cemal Süreya vermiş olabilir. Bugün 555K’yı okuyup da Menderes’in yarattığı yıkımı hissetmeyen yoktur herhalde:

“Biz artık yan yana geliyor ve çoğalıyoruz
Lakin bir ağızdan tutturduğumuz gün hürlüğün havasını
İşte o gün sizi İlahlar bile kurtaramaz”

Sadece Menderes değil, Kenan Cihan de nasibini almıştır Cemal Süreya’dan. 12 Eylül 1980‘den sonra Cihan, Türk Lisan Kurumu’nun kapatılmasının münasebetleri ortasında Cemal Süreya’nın Göçebe kitabına ödül verilmesini de sayar. Karşılık gecikmez: “Eşkiyanın işi daima kaçmak olmuş. Jandarmanın işi vurmak, gebertmek. Sayın Evren, ‘gebertme duygusu’ konusunda ne düşünüyor? Onun izdüşümü de yazılsın bir gün…”

Muzaffer Buyrukçu’yla birlikte “Özal’a İntihar Çağrısı” bildirisiyle şairliğine yakışan bir protestoda bulunur.

“Ülkemizi sizden,
Sizi de kendi özel sıkıntılarınızdan
Kurtarmak için
Arkadaşım Muzaffer Buyrukçu’yla,
Bir teklifimiz var:
İntihar etmelisiniz!”

“Beni Öp Sonra Doğur Beni” şiirinin toplumcu istikametini daha da ortaya çıkarmıştır. Selim İleri, toplumsal bir bildiri olarak nitelendirir bu kitabı. “Ortadoğu”, “Yeraltı”, “Vakit Var Daha”, “Onlar İçin Minibüs Şarkısı”, “Seviş Yolcu”, “Türkü” hepsi politik şiirlerdir. Hepsi düzenle kavgalıdır. Türkiye’nin büyük bir kültür değişiminin içinde olduğunu, her sanat yapıtının siyasal bir manası olduğunu belirten Süreya, “anayasaya aykırı” olarak tanımladığı şiirin düzenle, devletle bağını sorgular. Devlet sıfatıyla karşımıza çıkan kimselerin bir avuç insanın somut çıkarları ismine işleri yürüttüğü vurgular ve devam eder: “Peki halk? Kitleler?…burjuva devleti hakim sınıflara çıkarlar ve garantiler, kitlelere cezalar ve yerine getirmeler sunmaktadır.”[v]

“Beni Öp Sonra Doğur Beni” kitabından sonra şiirinde Marksist ögeler de görünmeye başlar. İlhan Berk “Onlar İçin Minibüs” şiirini Marksist şiir olarak tanımlar mesela. Marksizmle sanat ortasındaki münasebetlere yakından bakan birkaç isimden biri olduğu söylenir. Muzaffer Erdost’a nazaran, sosyalizm onun başta açık sonra bâtın sevgilisidir.

Dergicilik tutkusu politik fikirlerinin izdüşümü olur. 27 Mayıs’ın özgürlük ortamında çıkan Papirüs, sosyalizm fikrine açıktır, artık Marksizm tartışılmaya başlanmıştır. Papirüs’te şöyle anlatır bu periyodu: “Bugün sosyalist kültürün saadet zinciri üzere aydınlarımızın ortasında yayılmaya başlaması, halkla yer yer farklı temaslar kurması, dünyayı ve kendimizi görmemizi, bir sürü olguyu tanımamızı sağladı. Daha doğrusu sağlayacaktır. Artık tarih içinde kendimize bir yer arayabiliriz.” [vi]

Kapitalizmi sorguya tabi meblağ, şiiriyle ve duruşuyla kapitalizm ortasına bir set çeker. Şairin önünün kapitalist toplumlarda tıkandığını, en kapitalist toplumda en çok tıkandığını vurgular. Şiirin var olabilmek için kapitalizmi ortadan kaldırması gerektiği her fırsatta söyler, muharrir. Onun şiiri mücadelecidir, muhaliftir ve hasebiyle da eylemcidir. Ona nazaran şiir dünyayı değiştirmenin araçlarından biridir. Lorca’nın kurşuna dizilmediği bir hayatın hayalini şiirle kurar.

1 Mayıs şiiri muharrir, “Bugün hava güzel” der. Portreler çizer, çeviriler yapar. Küçük Prens’i de çevirir, Sol Yayınları için Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması’nı da. Şiirinde öğrenciler vardır, çalışanlar, köylüler, aşıklar fakat en çok da umut edenler.

Şiirin modasının geçtiği düşünülen günümüzde, vefatının 34. yılında Cemal Süreya’nın şiiri bugünün karanlığına, sığlığına açılan bir pencere olsun: Umudu, aşkı ve çabayı beslesin.

*Bu yazının birinci versiyonu daha evvel Birgün’de yayımlanmıştır.

[i] Zeynep Oral’ın röportajı, “On İnsan Bin yaşam” Milliyet Sanat, 1988.
[ii] Enver Ercan’ın röportajı, Düşün, Ocak 1986
[iii] Birinci İzlenim, Uzat Saçlarını Frigya, Taraf Yayınları, 1992, s.118
[iv] “Üvercinka Hariç Değil”, Pazar Postası, 6 Nisan 1958.
[v] “Değişim”, Temmuz 1967, Papirüs’ten Başyazılar, Cem Yayınevi, s. 52
[vi] “Okur Anadolu’daki Okur”, Mart 1968, Papirüs’ten Başyazılar, Cem Yayınevi, s.74