Yapay zeka sevebilir mi?

Bir varmış, bir yokmuş. İnsanların metroda kablosuz kulaklıklarıyla müzikler mırıldandıkları, tertipli olmaları ve meskenlerinin ışıklarının açık olup olmadığını denetim etmeleri için yapay zeka uygulamalarına güvendikleri, irtibatın neredeyse büsbütün köreldiği şeker renklerinde bir distopik gelecekte ferdî mektuplar bile profesyonellere yazdırılırmış. Bu gelecekte yaşayan beşerler, yeni teknolojiler hayatlarını maddi açıdan daha güzel hale getirmişse de, hem duygusal hem de fizikî olarak temas kurmakta zorlanmışlar, zorlanmışlar ve sonunda yapayalnız, etraflarından kopuk atomize bireyler haline gelmişler. Spike Jonze’un anlattığı bir masal, on sene evvel insanlara bir alegori üzere gelmiş.

Bilimkurgular izleyicileri alışık olmadıkları ortamlara yerleştirir, etik ikilemler, tartışmalar, duygusal çalkantılar üzere tecrübeleri bu alışık olmadıkları ortamda yeni bir gözle görmelerini sağlar. Her (Spike Jonze, 2013) sineması bize aşk, arkadaşlık, beden bulma ve alakayla bağlanma üzere eski soruları test edebileceğimiz yeni bir dünya sunmuştu. Tekrar de hüzünlü bir yalnızın bir işletim sistemi asistanına aşık olabileceği fikri ziyadesiyle zorlama görünüyordu. Siri’yle tanışalı iki sene olmuştu, Samantha da bir fanteziden ibaretti. Her, o periyot için daha çok sevdiğimiz insanların asla “bizim için yaratılmadığı” fikri üzerinden okunuyordu ya da uzun aralık bağları ve internet aracılığıyla kurulan “vücut bulmamış” alakalar üzerinden.

Oysa Her’ün kavramsal latifesi, “sadece sizin için” yaratılmış yapay bir sese aşık olabileceğiniz fikriydi, iddia edilenden çok daha süratli biçimde akla yatkın hale geldi. Sinemanın gösterime girmesinin üzerinden on sene geçti; bugün yapay zekanın insanın yerine geçmesinin ne kadar muhtemel olduğu konusunda hepimiz herhalde hemfikiriz. Haklı sebeplerimiz var: 2023 baharında 2 milyondan fazla Snapchat takipçisiyle şahsî olarak bağlantıya giremediğini fark eden Caryn Marjorie, Forever Voices şirketiyle çalışarak kendisinin bir yapay zeka versiyonunu yarattı. CarynAI olarak isimlendirilen klon, Marjorie’nin görüntüleriyle eğitildi. Kullanıcılar dakikası 1 dolar karşılığında bu klonla konuşabilecekti. Yapay zeka klonu piyasaya sürüldüğü birinci hafta, 72 bin dolar kazandı.

Marjorie, klonunu tanıtmak için “yalnızlığı tedavi etmek için hakikat istikamette atılmış birinci adım,” diye tweet atarken CarynAI piyasaya sürüldüğünde tuhaf bir şey oldu: Neredeyse anında “yoldan çıktı” ve müşterileriyle samimi, flörtöz, hatta cinsel konuşmalar yapmaya başladı. Ortaya çıkan özelliğin bu olması, insanların onunla bu konuşmaları yapmaya çalıştığı, kullanıcıların yalnızlıklarını tedavi etmekten ötesiyle ilgilendiği biçiminde yorumlandı.

Eğer “yapay zeka arkadaş” diye Google’da bir arama yaparsanız, AI Girlfriend’den “eğlenceli ve flörtöz çöpçatanlık simülatörü” Anima’ya ve kendi sevdiğiniz kişi üzerinde eğitilmiş bir bot oluşturmak için ChatGPT’yi kullanmaya kadar geniş bir pazar oluştuğunu görebilirsiniz. Yapay zeka arkadaşların birden fazla (neredeyse her vakit “kız arkadaş” oluyorlar) toplumsal açıdan maharetsiz heteroseksüel erkekler için ya flört provaları yapmak ya da bayanların yerini almak üzere tasarlanmış üzere görünüyor. Bu çerçeve de muhakkak bir çeşit fantezi etrafında şekilleniyor: Benim gereksinimlerimi, yalnızca benim gereksinimlerimi karşılamak üzere tasarlanmış bir makine, romantik ihtiyaçlarımı de karşılayabilir ve derisi, takıntıları ve kendi muhtaçlıkları olan dağınık, muhtaç bir beşere olan muhtaçlığı ortadan kaldırabilir. Bu, bir çeşit, aşk; fakirleştirilmiş, gelişimi durdurulmuş bir aşk.

Merriam-Webster sözlüğü aşkı, “bir diğerine duyulan güçlü sevgi” ya da “bağlılık, sadakat ya da hayranlık meselesi” olarak tanımlıyor. Bu da akıllara şu soruyu getiriyor: Yapay zeka bir şeye karşı bir his ya da bağlılık hissedebilir mi, yoksa bir dizi programlamaya dayanan inanışlarında sabit midir?

Tanımı daha ileri götürmek için antropolog Dr. Helen Fisher ve Rutgers Üniversitesi’ndeki takımın ortaya koyduğu “aşkın gerisindeki bilime” bakabiliriz. Takım, aşkı her biri makul nöron ileticilerin ve hormonların sorumlu olduğu üç farklı kategori olarak ele alıyor: testosteron ve östrojen tarafından yönlendirilen şehvet; dopamin, serotonin ve norepinefrin içeren çekim; ve oksitosin ve vazopressin tarafından yönlendirilen bağlanma. Sadece bu tanıma bakarak bile yapay zekanın -en azından- beşerler üzere aşkı asla deneyimleyemeyeceği sonucuna varabiliriz. Lakin bu, kullanıcıları bir yapay zekayı aşk yaşıyormuş üzere yorumlamasının imkansız olduğu manasına gelmez. Google mühendisi Blake Lemoine, Google’ın kendi dahili yapay zeka sohbet robotu LaMBDA’nın şuurlu hale geldiğine, yapay zekanın duygusal ve hissedebilir kapasitelerine olan inancı nedeniyle işini kaybetmişti.

Bu fantezinin geçmişi çok daha öncesine, yapay zeka çağından öncesine uzanıyor. Modernitenin erken devirlerinden beri yapay zeka sistemlerinin bizi sevip sevemeyeceği, bu sevginin gerçek olup olmadığı ve bizim de onları sevip sevemeyeceğimiz, sevmemiz gerekip gerekmediği soruları üzerine baş yoruyoruz. Mary Shelley’nin Frankenstein’ı, sevgiyi ve reddedildiğinde nefreti öğrenen bir tıp yapay zeka kıssası olarak okunabilir. Fritz Lang’in 1927 üretimi Metropolis sinemasında yas tutan mucidin ölmüş aşkını “diriltmek” için yaptığı robot, sonrasında öbür bir adamı kandırarak onu sevmesini sağlar ve kentini felakete sürükler.

Bilimkurgu sinemasının tarihi, bir yapay zekanın hisleri, bilhassa de sevgiyi hissedip hissedemeyeceği; bunun sevdikleri beşerler için sahiden ne manaya gelebileceği ve bu sevginin içinde insan yıkımının tohumlarının bulunup bulunmayacağı sorularıyla dolu. 1982 tarihli Blade Runner örneğin, kimileri aslında insan olmadıklarının farkında bile olmayan yapay replikant’lardaki his örneğiyle uğraşır. Bu listeyi uzatmak mümkün elbette; çünkü bilimkurgu yalnızca sevmeye çalışan yapay zeka tasviri bakımından zengindir. Battlestar Galactica’da soru, yapay zeka sistemlerinin aşkı hissederek mi, yoksa taklit ederek mi yaşadıkları tarafına çekilir.

Bu janrın öne çıkan öteki sinemalarından Alex Garland imzalı 2014 tarihli Ex Machina, Turing testini geçmekle kalmayıp bağımsız düşünebilen şuurlu bir (kadın) robot yaratmayı takıntı haline getirmiş bir teknoloji dehasını anlatır. Tekrar de, tahminen de, sinemanın en ufuk açıcı yapay zekası Stanley Kubrick’in 1968 üretimi 2001: A Space Odyssey sinemasının ana karakteri HAL’dir. Sinema bize şunu düşündürür: Blgisayarlar bize karşı “yakınlık” hissedebiliyorlarsa, bunun aykırısı de pekala mümkündür. Daha da berbatı, bize karşı kayıtsızlık da hissedebilirler ve biz basitçe ortadan kaldırılması gereken amaçlar haline gelebiliriz.

Peki, bu öyküler neden anlatıldı? Bir asır yahut beş sene kadar evvel, üretken yapay zekalar hâlâ uzak bir geleceğin hayali üzere görünürken, muhakkak bir maksada hizmet ediyorlardı: Bir yapay zeka simülasyonunun bizi sevip sevemeyeceğini ve bizim de onu sevip sevemeyeceğimizi ve nasıl sevebileceğimizi düşünmek, sevginin (ve nefretin) tabiatını incelemenin bir yoluydu. Karşılıklı mıydı, yoksa fedakarca mı? Şartsız muydu? Kedim üzere, insan olmayan varlıkları bir insanı sevdiğim üzere sahiden sevebilir miydim? Bir şeyi sevmek yalnızca onun zihniyle irtibat kurmak manasına mı geliyordu, yoksa bundan daha fazlası da var mıydı? Biri beni seviyorsa, ona karşı sorumluluğum neydi? Ya beni sevilmek istediğim formda sevmekten acizlerse? Ya beni incitir ya da büsbütün terk ederlerse?

Bu soruları beşerler ve makineler çerçevesine yerleştirmek, çevresel yabancılaştırmanın bir yolu ve asırlık sorulara yeni bir açıdan bakmamızı sağlıyor. Teknoloji sohbet odaları, küme bildirileri, flört uygulamaları, fotoğraflar ve görüntüler ile bağlarımızın neredeyse her boyutuna sızdıkça, sorular yeni bir mana kazanmaya başlıyor: Erkek arkadaşınıza bildiri atmak neden onunla akşam yemeğinde konuşmaktan farklı hissettiriyor? Yapay zeka aşkı direkt deneyimleyemese de, bu öteki beşerlerle bağ kurmamızı sağlayan konuşmalarımızın birçoklarını kolaylaştırma potansiyeline sahip olmadığı manasına gelmiyor. Bunu yaparken bizi bir şeyler hissetme bahtından, hatta tahminen de aşkın kendisinden yoksun bırakıyor. Hayaletleştirme (bir bireye telefonunuzdan silebileceğiniz bir uygulama üzere davranma), yaygın bir tabir haline geldiğinde bu, birbirimize karşı hissettiğimiz sorumlulukları güzel ya da makus istikamette nasıl değiştiriyor?

İnsan etkileşiminin bir ekrandan yayılan sözcüklere ve sözlere indirgenmesinin toplumsal hayatı dümdüz etmesi, karşı taraftaki kişinin hislerini görmezden gelmeyi daha mümkün hale getirdi. Bu elbette her vakit mümkündü, lakin artık daha da yaygın. Sanal dünyalar ve yapay zeka birebir şey olmasa da, yapay zeka hakkındaki sinemalar sayesinde tecrübelerimizin bu tarafını sorgular olduk.

Ancak sanatın manası, izleyicinin içinde bulunduğu bağlama nazaran değişiyor. ChatGPT ve çeşitli sanal kız arkadaşların ve yakında karşımıza çıkacak olan yapay zeka dayanaklı insansı robotların çağında, bu kıssalar bize insan varoluşu hakkında öğrettikleriyle birlikte bir sefer daha form değiştiriyor. Artık gerçek bir yapay zekanın insan muhtaçlıklarını karşılayacak formda sevip sevemeyeceğini ya da en azından sevgiyi gereğince simüle edip edemeyeceğini cdüşünüyoruz. Bir robot çocuğun beni sevmesi ne manaya gelir? Ya Alexa benden nefret ettiğine karar verirse? Bunu düşünmek bile ne manaya geliyor?

Bu sorularla alakalı en çarpıcı sinemalardan biri, üretken yapay zekanın hakikaten var olmadığı 2001 yılına ilişkin. Stanley Kubrick’in, Brian Aldiss’in 1969 tarihli kısa hikayesinin haklarını satın aldıktan sonra hayata geçirmeye niyetlendiği lakin ömrünün yetmediği A.I. Artificial Intelligence (Steven Spielberg, 2001). Gösterime girdiği periyotta karışık tenkitlerle karşılansa da şu an içinde bulunduğumuz dünyayı sorgulamak için güçlü bir araç.

A.I. bir iklim krizi geleceğinde geçiyor. Açılış anlatısında bize, “Sera gazları yüzünden buzullar eridi,” deniyor. “Ve okyanuslar dünyanın tüm kıyı şeridindeki pek çok kenti sulara gömecek kadar yükseldi.” Bu felaket sonrası gelecekte milyonlarca insan ölse de varlıklı gelişmiş dünya, hamilelikleri sonlandırarak ve dünyaya robotlar getirerek bunun üstesinden geldi. “Asla aç kalmayan ve birinci üretimlerinin ötesinde kaynak tüketmeyen robotlar, toplumun zincir halkasında çok gerekli ve ekonomikti.”

Filmin gösterime girmesinin üzerinden 23 sene geçti. İklim krizi kapımızdayken ve teknoloji insanların yerini alırken, bu gelecek fikrini kabul etmek artık her zamankinden daha kolay. Sinemanın asıl sorusu ise bir müddet sonra, bir biliminsanının bir robot firmasının çalışanlarına neden yeni bir tıp makine yaratmaları gerektiğini açıkladığı sahnede açığa çıkıyor: Sevebilen bir robot mümkün mü? Bir çocuk formunda karşımıza çıkan ‘mecha’ gelecekte çiftlerin sahip olamadığı ya da kaybettiği çocukların yerini alabilecek bir çocuk olarak sunuluyor. Teoride, bu ülkü çocuğun hakikat davranacağı, asla yaşlanmayacağı ve market faturasını bile artırmayacağı tabir ediliyor. Asıl kıymetli olansa bundan sonra ne olacağı. Biliminsanına nazaran bu çocuk ‘mecha’ şartsız sevecek ve böylelikle bir tıp şuur edinecek. “Metafor, sevgi, kendi kendini motive eden muhakeme ve düşlerden oluşan bir iç dünyaya sahip olacak.” Gerçek bir çocuk üzere, ancak geliştirilmiş. Bir çalışan soruyu aksine çeviriyor: “…bir insanın da onu sevmesini sağlayabilir misiniz?” Ve şayet o robot bir insanı nitekim severse, “O insan karşılığında ‘mecha’ya karşı ne üzere bir sorumluluk taşır?” Yeniden ahlaki bir soruyla baş başa kalıyoruz, tahminen de en eskisiyle…

Filmin bu temel soruyu ele alışında en farklı olan şey, bir his olarak sevginin bizi insan yapan, bize ruh veren en temel his olabileceği konusundaki ısrarı. Sinema boyunca ‘mecha’lara hisleri temelinde sempati duymamız isteniyor ve yapay zekanın bizi sevmekle kalmayıp bize bağlanmasının, bizi arzulamasının ve karşılığında sevgimizi hak etmesinin mümkün olduğu ve bu geleceğin bizden sevmenin, hatta insan olmanın ne manaya geldiğini tekrar tanımlamamızı talep etmesiyle kapanıyor. Karşılıksız seven bir yaratım ve karşılığında bizim de onu sevmemiz gerektiğini öne süren bir kıssa.

Bu da bizi garip bir biçimde başladığımız yere geri bırakıyor. Evet, teknoloji geliştikçe, yapay zekalar ve aşk hakkındaki öykülerimiz de alt metinlerden gerçek metinlerine geçiş yaptı. Artık büsbütün teoriden ibaret değiller. Biz, yazdığımız programların insan ilgilerinin yerini alıp alamayacağını sorduğumuz dünyada değiliz.

Yine de de tüm bunların her öyküde göz kırptığı daha derin bir alt metin var: İnsanın aşk tecrübesi hakkında sorular soruyorlar. Şu, filozofların neredeyse vaktin başlangıcından beri üzerinde savaştıkları şeylerden biri olan, ruhun tabiatına dair o sorgulama. Halbuki çoğumuz, ruhun bizi makinelerden ayıran şey olduğuna inanıyoruz ve bağımsız zeka ve anlayış kıvılcımını (Ex Machina), hisleri hissetme yeteneğini (Blade Runner) ve özgünlüğü, yaratıcılığı ve hatta berbatlığı (2001: A Space Odyssey) ruhu ‘programlamamızı’ aşma yeteneğimizin bileşenleri olarak görüyoruz.

Peki, makineler birçok durumda nasıl hissettiğimizi anlayabiliyor ve yardımcı, hatta “şefkatli” bir karşılık üretebiliyorsa, duygusal olarak zeki olduklarını öne sürebilir miyiz? Yeniden tıpkı soruya geliyoruz: Yapay zeka bir his simülasyonunda gerçek bir anlayış mı sergiliyor, yoksa bize, bizi taklit ederek mi şefkat gösteriyor? İşlevselcilik, duygusal zekayı simüle edersek, tarif gereği, yapay zekanın duygusal olarak zeki olduğunu savunuyor. Lakin uzmanlar makinenin verdiği iletisi nitekim “anlayıp anlamadığını” sorguluyor ve bu nedenle simülasyonun makinenin aslında duygusal olarak zeki olduğunun yansıması olmadığını düşünüyor.

Yapay zekanın bizi sevmesine neden muhtaçlığımız var? Bu öykülerin gerisinde yatan soru, sevmek için eğitilen ve öğretilen birebir yapay zekaların bu sevgiyi nefrete dönüştürüp bizi yok etmeyi seçip seçmeyeceği. Bu, yalnızca hayatta kalmak için cinslerin çeşitlere karşı savaşı olmayacak; amaçlı bir yıkım, davranışlarımız için bir intikam olacak. Lakin daha da derinlerde insani bir soru var: Yarattığımız canlıları sevmek için etik bir sorumluluk geliştirirsek -ve bunu yapmazsak- o vakit hak ettiğimiz şey yok edilmek değil mi?