Çeyrek asırlık Duman

Daha evvel bir Duman konserine gitmiş olanlar bana katılacaktır, liseye yeni başlayan 15’lik âşıklarla mesaiyi bitirip gelmiş 30-40’lı yaşlardaki yetişkinlerin yan yana daima bir ağızdan müzikler söylediği az yer vardır. Bu yüzden onların konserleri biraz da toplu bir ritüel üzere geçer. Bazen eski sevgilinin akabinde gözyaşı dökülür, bazen hükümete baş tutulur, bazen de yıllar öncesinde kalan dostlar anılır. Şahsî tarihiniz Türkiye’nin yakın tarihiyle el ele gözlerinizin önünden geçer. Kaan Tangöze o alıştığımız tonlamasıyla “Çok sağ olun” der, siz içinizden “Asıl siz sağ olun” diye geçirirsiniz. Muhtemelen beklentinizden çok daha uzun süren konser bittiğinde, salonu ana karakterle ziyadesiyle bağ kurduğunuz bir sinema izlemiş üzere terk edersiniz.

Duman, geçen yıl, birinci albümü Eski Köprünün Altında‘dan tam çeyrek asır sonra son albümü Kufi’yi yayımladığında sevenleri ve hayranları olarak derin bir oh çektik. Çünkü evvelki albümün üzerinden geçen 11 senede Türkiye’de iktidar dışında neredeyse her şey değişmişti. Dolar 36’yı aşmış, müzik listeleri kabahat övgülü trap modüllerle dolup taşmıştı. Bizimse tahminen de tanıdık bir şeylere hiç olmadığı kadar gereksinimimiz vardı.

Adorno, nostaljiyi “sistemin yarattığı hayal kırıklıklarını ve eksiklikleri unutturan bir avuntu mekanizması” olarak tanımlıyor. Tıpkı eleştirel düşünmeyi körelten bir uyuşturucu üzere, bireylerin geçmişe duydukları hasretle meşgul edilmelerinin, mevcut sistemin yarattığı sıkıntılara karşı politik bir farkındalık geliştirmelerine mahzur olacağına dikkat çekiyor. Bu bağlamda Duman, bilhassa son albümleriyle birlikte bu nostaljiye kapılıp gitme tehlikesine “Yürüyorlar saraya…” diyerek yanıt vermeyi başarabiliyor. Yeniden de yeni albümde “seslenirim 90’lardan” dedikleri yıllara geri dönerken eski Türkiye’nin birebir vakitte faili meçhullerin, boşaltılan köylerin, devlet-mafya iştirakinin, ekonomik krizlerin, banka yolsuzluklarının ve daha kacının Türkiyesi olduğunu unutup klişe bir “Ah o Kemancı günleri…” anısına düşmemek değerli. Artık gelin kıssayı biraz başa saralım ve Duman’ı bu kadar vazgeçilmez kılan temellere göz atalım.

Müzik muharriri Murat Meriç, Duman’ı “Türkiye’nin gelmiş geçmiş en büyük rock grubu” olarak tanımlıyor. Ben de 26 yıldır eksilmeyen geniş izleyici kitlesi, yıllardır devam eden süratli konser temposu, kederini sadelikle anlatabilme başarısı derken “en iyi” izafî olsa bile “en büyük” konusunda hemfikir olacağımıza katılıyorum. Küme, 1999’da tam manasıyla şekillendiğinde, Seattle’dan aldıkları grunge, aileden miras blues ve bu toprakların arabeskiyle harmanlanan sound’larının Türkiye rock tarihinde bir yapıtaşı olacağını bilmeseler bile bunu hissettirecek kadar güçlü bir albümle piyasaya giriyor.

Konserlerde hâlâ heyecanla tezahüratla eşlik edilen “Köprüaltı”, kümeye ismini veren “Halimiz Duman”, bir kent anlatısı olarak çıtayı tepeye çıkaran “İstanbul”, her detayıyla bir cins gençlik marşı olabilecek “Hayatı Yaşa”, ilerleyen yıllarda çok daha uygun örneklerini göreceğimiz politik yanlarına inceden göz kırpan “Dönek” ve benim tüm vakitler içinde ferdî favorim olan “Bebek” müziklerinin hepsi bu birinci albümde yer alıyor. Böylece yeniden Murat Meriç’in “grunge alla turca” diye tanımladığı o kendilerine mahsus biçim artık bütünüyle oluşuyor.

Takip eden yıllarda Duman nereye baksak orada. Birinci albümden sonra hepsi kısa aralıklarla, toplam 10 yılda çıkan Belki Alışman Lazım, Seni Kendime Sakladım, Duman I ve Duman II albümlerinin hepsi “hit” modüllerle dolu. Öbür yandan “Manası Yok”, “Masal”, “Özgürlüğün Ülkesi”, “Rezil” üzere daha kenarda köşede kalan modüller ise Duman’ın memleketin kültür sahnesinde konumlandığı yeri daha en başından belirler nitelikte. Bilhassa Harbiye Açıkhava, Rock N’ Coke ve Bostancı Şov Merkezi konserleri o kadar efsaneleşiyor ki kapalı gişe geçen bu konserlere ortalarda birer canlı konser albümü de yapılıyor. Bu albümlerde kendi bestelerinin dışında “Kara Toprak”, “Gurbet”, “Çile Bülbülüm”, “Olmadı Yar” üzere cover’lara da yer vererek Müslüm Gürses’ten Erkin Koray’a, Özdemir Erdoğan’dan Neşet Ertaş’a hatta Ebru Gündeş’e selam ediyor ve Türkçe müzikteki yerlerini sağlamlaştırıyorlar.

Bu yıllar boyunca Türkçe müzik sahnesinde istikrarlar daima değişiyor. Pop müziğin sarsılmaz tahtına rock’ın akabinde bir de rap müzik göz koyuyor. Tiplerin iç içe geçtiği orijinal örnekler piyasayı kasıp kavuruyor, “üçüncü yeni” diye anılan alternatif kümeler sahneye çıkıyor. Duman ise bu gündemlerin hiçbirinde özne olmuyor. Hatta göz önünde olmayan, röportaj vermeyi sevmeyen, müzikleri üzerine uzun uzun konuşmaya gerek duymayan bir küme olarak nam salıyor. İşte gönlümüzdeki yerini böylesine sağlama almışken, takvimler Mayıs 2013’ü gösteriyor ve Seyahat Parkı’ndan ülkeyi sarsacak bir ses duyuluyor: Eyvallah.

“Eyvallah”, aslında bilinenin tersine direkt Seyahat Parkı Direnişi için değil, çabucak öncesinde ağır polis müdahalesiyle gündeme gelen ODTÜ aksiyonları için kaleme alınıyor, o yıl içinde çıkması planlanan Darmaduman albümüne de ekleniyor. Lakin 28 Mayıs’ta başlayan direniş harikulade bir süratle ülke geneline yayılınca, müzik 31 Mayıs günü YouTube üzerinden yayımlanıyor ve kısa bir müddette adeta direnişin resmi marşı haline geliyor. O günlerde aksiyonlara katılan, direnişe takviye veren birçok ünlü ismin tersine Duman aldıkları bu inisiyatifin sorumluluğunu hiç reddetmiyor, konserlerinde atılan politik sloganları susturmaya kalkışmıyor. “Eyvallah” kesiminin da içinde bulunduğu Darmaduman, 2013 yılının Eylül ayında yayımlanıyor ve “Köpekler”, “Kolay Değildir”, “Saldır”, “Gözleri Kanlı”, “Sınana Sınana” üzere kesimlerle kümenin o güne kadarki en politik albümü olarak tarihe geçiyor.

Aradan geçen 11 senede direkt bir Duman albümüyle buluşamasak da küme üyelerinin her biri teker teker kendi solo albümlerini çıkarıyorlar. Birinci olarak 2015’te solist Kaan Tangöze’nin Gölge Etme, akabinde 2018’de bas gitarist Ari Barokas’ın Lafıma Gücenme ve 2021’de gitarist Batuhan Mutlugil’in Bambaşka albümü geliyor. Kümesi oluşturan üyelerin kendi biçimleriyle birinci kez tanıştığımız bu albümlerle bir arada bir yandan Duman’la varmamızın mümkün olamayacağı denizlere yelken açıyor bir yandan da Duman’ı Duman yapan ögelerin kaynağını daha uygun anlıyoruz.

Grubun günümüz müzik bölümünün suratına ayak uydurmayı reddettiği birkaç değişmez kararı var. Müzikleri stüdyoda atak kayıt tekniğiyle kaydediyor, albüm dışında tekli modül çıkarmıyor, kolay kolay röportaj vermiyor (verseler de pek konuşmuyor), albümleri için bir PR çalışmasına gereksinim duymuyor, duyuruların haricinde toplumsal medyayı kullanmayı tercih etmiyorlar. Bu “geleneksel” bulunabilecek bakış açısı, tahminen 11 yıldır yeni bir Duman müziği duymamızın ya da onları daha yakından takip etmemizin önüne taş koyuyor lakin kapalı gişe konserlere ya da müzik platformlarının yıl sonu raporlarına bakarsak bizimle bağ kurmak için dalın alengirli yollarına sapmalarına pek gerek de yok zati.

Derken geçen yıl hiç beklemediğimiz bir anda önümüze bir duyuru düşüyor ve Duman yeni albümlerinin yolda olduğu haberini veriyor. Kufi ismini verdikleri albüm, 2024’ün ikinci yarısı boyunca muhakkak aralıklarla yayımlanıyor. Alışkın olduğumuz üzere, bu albümde de grunge, blues ve arabesk ortasında salınan Duman sound’u, aşk ve isyan dolu sözlerle bir ortaya geliyor. “İçimde Aşk Var”, “Bir Hoşluk Yapsana”, “Canımsın”, “Teessüf Ederim”, “İçimde Bir Bahar” üzere müzikler bizi birinci sevgilimize “Bu bizim müziğimiz olsun mu?” dediğimiz yıllara götürürken; “Gazze’de”, “Maşallah”, “Zelzele”, “Hele Hele Gur Gur” ve bilhassa albüme ismini veren “Kufi” evvelki 11 yılda başımıza gelenlerin çalkantılı bir özeti üzere. O denli ki, toplumsal acıların birbirini kovalamadan gün geçmeyen memleketimizde Kufi de tesadüfen elim bir olayın simgesi oluyor. Kadıköy’de arkadaşıyla birlikte gittiği bir pazarda 16 yaşında bir saldırgan tarafından bıçaklanarak öldürülen 14 yaşındaki Mattia Ahmet Minguzzi’nin olaydan birkaç gün evvel gittiği Duman konserinde sevinçle eşlik ettiği müzik, komada yattığı günlerde ona eşlik ediyor. Vefatının akabinde ise ismiyle özdeşleşiyor, Duman’ın sahnesini bir kere daha adaletin sorgulandığı yerlerden birine dönüştürüyor.

Elbette rastgele bir müzik kümesine altından kalkamayacağı siyasi sorumluluklar yüklemenin alemi yok. Kültür eserlerinin yahut rock yıldızlarının tek başına dünyayı değiştiremeyeceklerini tekraren konuştuk. Ama teyzelerimin 90’larda Kemancı’da, benim 2010’larda Bostancı Şov Merkezi’nde, küçük kuzenlerimin de şimdilerde spor salonlarında dinlediği Duman’ın yakın müzik tarihimiz ve şahsî hafızalarımızdaki yerini yadsımak mümkün değil. Madem o denli, bu yazı da benim lisana kolay doğduğum günden beri kulağımın bir köşesinde sürekli fısıldayan favori grubuma şahsî bir teşekkürüm olsun. Kaç 25 yıllara.