“Menüdeki en ucuz ikinci şarap”

“Anısı işsizliktir
Acısı bilincidir”[i]

Bir garsonun bir yerde bulunan ikili “ne alırdınız?” sorusunu yönelttiği ve “menüdeki en ucuz ikinci şarap” yanıtıyla devam eden görüntüyü muhtemelen görmüşsünüzdür. Aslında oldukça eski bir görüntü lakin toplumsal medyada ortada sırada bunun üzere kimi “zamansız” içerikler önümüze düşer. İki soru düşüyor akla: Nedir bizi menüdeki en ucuz ya da daha kıymetli değil de ikinci en ucuz şarabı almaya iten? Pekala, nedir bu görüntüyü vakitsiz kılan?

Küçükken ailemizde, artık etrafımızda: “Biz bu türlü gördük”

Önce biraz yanıtın etrafından dolanmayı düşünüyorum. O denli bir dolanma ki, karşılığın çekim alanı etrafında konuşlanmaksızın dağınık duran, bir bağlama yerleştirilmeden anlamsız bir halde uzay boşluğunda asılı kalacak birtakım pratiklere uğrayacak. Fakat bu dolanma pratiği olmaksızın da karşılığa ulaşmada zorluklar çekeceğimi düşünüyorum. “Eylem yatkınlıkları” (disposition to act) diyerek başlayalım, sonra kısaca görüntüdeki, şimdilik bir kavramsal sıçramayla “sınıf duygularımız” diyeceğim savrulmalara bakalım. Bize küçükken çok çalışırsak başarılı olacağımız söylendi. Refah Periyodu siyasetlerinin ikrammış üzere sunduğu (esaden emek uğraşının sonucu da sayılabilecek) kamusal haklar görece daha yaygın bir bölüme ulaşıyordu. Eh, bir de kapitalist üretim biçiminin bireylere yüklediği sorumlulukların, yani “her şey senin elinde” öyküsünün alanı güzelden düzgüne genişliyordu. Münasebetiyle elbette keyifli ve başarılı bir geleceğin yolları, sebatkârca çalışmaktan geçiyordu. Çok yanlış da değildi, on küsur yıllık çalışmadan elde edilen birikimle bir konut, bir otomobil alınabiliyor, yazın tatillere gidilebiliyordu. Ha bir de neydi? Kanaatkâr olunmalıydı. Bilhassa toplumsal muhalefetin sesinin büyük bir baskıyla susturulduğu 1980 darbesi sonrası periyot “çok da etliye sütlüye karışma” periyoduydu, “herkes kendini kurtartır, olan sana olurdu.” Biz anne babamızdan, okulda öğretmenlerimizden bunları duyduk da büyüdük.

Bu ahval ve şerait içinde biz de çok çalıştık, ailemizin koşullarını zorladık; üniversite imtihanlarına gireceğiz, iki söz yabancı lisan öğreneceğiz diye sofraya bir çeşit yemek az kondu, kardeşimize çok istediği oyuncak alınmadı, çalışmayan anneler her akşam bize meyveler soyup getirdi, çalışan anne babalar mesai üstüne mesai yaptı. Zira herkes çok çalışırsa, memnunluk garantiydi. Ayrıyeten “sınıf atlamanın” da yegane tahliliydi çok çalışmak. Ortada birkaç ekonomik kriz falan oldu, üstelik gerisi gerisine gençlerin bir evvelki jenerasyondan birinci kez daha fakir olduğunu söyleyen araştırmalar da yapılıyordu, neyse, sendeler üzere olduk fakat ayağa kalkıp devam etmenin o efsunlu formülü yeniden çok çalışmaktı. Büyüdük, serpildik, bembeyaz, ütülü yakalı birer çalışan da olduk. Yalnızca plaza çalışanları anlaşılmasın; mühendis olduk, mimar olduk, kent plancısı olduk, reklamcı, toplumsal medya uzmanı, bankacı olduk. Artık ne bir otomobilimiz var ne bir meskenimiz. Her gün artan kiralar karşısında şaşırmayı bile bıraktık. Lakin vadedilen topraklardaki hayat bu değildi güya? Bu beklentiler içinde bir restorana gittiğimizde, verdiğimiz onca emeğin akabinde herhalde uygun bir şarap içmeyi beklerdik değil mi? Bize üzümden anlamamız gerektiği söylendi, zira sohbetlerimizin asli ögesi olacaktı hafta sonu içtiğimiz âlâ bir şarap. Lakin en değerlisini içemiyoruz, maaşımızın yarısı; en ucuzunu da “hak etmiyoruz”, bir de kendimize yakıştıramıyoruz. Üstelik bu “ucuz zevk” bizi “alt sınıfa ait” hissettiriyor. O halde, en ucuz ikinci şarabı alalım biz.

“Şarap neden bu kadar kıymetli?” sorusu uzaklarda kaldı, 2013’te bir şeyler olmuştu, bu soruları ve pek birçoklarını sormuş, hatta bir de hesap sormaya kalkmıştık. Sonra unuttuk bu türlü şeyleri. Yalnızca bizim hafızamızın sevgililiği de değil bu, bu türlü sorular sistematik bir biçimde unutturuldu. Ancak lezzetli bir şeyler yiyip içmeyi hak ettiğimizi düşünmek hâlâ üzücü bir başlangıç değil. Bunun arkasına baktığımızda politik bir talep de var aslında, sağlıklı ve erişilebilir besinle beslenme talebi. Ancak sırf beyaz yakalılar için değil herkes için, o denli değil mi?

Diğer hareket yatkınlıklarımızı konuşmadan evvel kavramı biraz açalım. Pierre Bourdieu, Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi isimli kitabında estetik zevklerimizi, kültürel pratiklerimizi, beğeni yargılarımızı “habitus”[ii] diye isimlendirdiği bir kavram çerçevesinde açıklar. Bununla bir arada yeme-içme, gezme, toplumsallaşma biçimlerinin farklılaşması üzere “eylem yatkınlıklarımızın” sınıfsallığını inceler. Toplumsal katmanlaşmayı “sınıf” kavramını kullanarak değil, “toplumsal uzam” kavramıyla tanımlar ve toplumsal uzam tahlili için “alan”, “habitus”, “sermaye” kavramsallaştırmasını öne sürer. Habitus yargılar geliştirme, etrafımızdaki olayları algılama ve gündelik pratiklerimizi ortaya koyma üzere “eylem yatkınlıklarımız” iken, “alan” kendi kuralları, kabul görme biçimleri olan küçük evrenlerdir. Sermaye ise toplumsal uzamda fayda elde etmeye yarayan kaynaklarımızı tanımlar ve sermayeyi dört başlığa ayırır; mali serveti kapsayan “ekonomik sermaye”, küme üyeliklerimizi, aidiyetlerimizi ve toplumsal ağları kapsayan “sosyal sermaye”, eğitim seviyemiz, unvanlarımız üzere sembolik birikimimizi kapsayan “kültürel sermaye” ve başka üç sermayeyi legalleştirmeye yarayan sıfatlarımızı kapsayan “sembolik sermaye.”

Madem dolanıyoruz birlikte, artık eylemsel yatkınlıklarımıza bu kavramlar üzerinden bakalım. Plazadayız; cebimizde konutumuzun, elimizde otomobilimizin anahtarı sallansın isterken üstümüze tutturduğumuz çalışan kartımızla giriş yapıyoruz binaya. Hangi kata çıkacağınızı bilemem ancak her katın kendi “sınıfı” var, yani o denli diyorlar fakat dolanalım bakalım. Plazanın otuzuncu katından İstanbul’a bakınca kendimizi herkesin üstünde hissediyor olabiliriz. Nihayetinde kapitalizm ihtişamı sever, sevdirir. Daha doğrusu her an o ihtişamlı dünyaya ulaşıyormuş üzere hissettiren hayaller satmayı sever. Gökdelenlere bayılır, hayal yuvaları zira. Yuva, zira “biz bir aileyiz”. İçinde oksijen bile olmayan hayaller zira daima 18 dereceye ayarlanmış, bayan çalışanları şalsız bırakmayan klimalarıyla meşhurdur.[iii] Hepimizin penceresinde orkideler var mı? Plazaların bitki örtüsü orkideler, ne de hoş kokarlar, ah bir açsalar.

Biz plazaların her bir katında dünyayı kurtarırken giriş kattaki Migros’tan filan alışveriş yapıyoruz değil mi? Bir orta tüm reyonlar boştu, hatırlar mısınız? Depo emekçileri grevdeydi galiba. Ne hudut olduk diyetimizin kesimi olan meyveli bardan alamadık diye. Neyse, herkes hafta sonu yaptıklarını anlatıyor. Kimi makarna yapma atölyesine gitmiş, kimi kokteyl hazırlamayı öğrenmiş. Kimileri kilden, yaratıcı bir tabak yapmayı öğrenmiş, kimileri da âlâ bir aromaterapi tedavisi almış. Sen de evvelden hafta sonu gittiğin sinema şenliğini anlatıyordun, artık biletler olmuş yüzlerce lira. Bu sebeple MUBI’de izlediğin, Instagram’da daima paylaşılan bir sineması anlatıyorsun. Biletin neden yüzlerce lira olduğu kıymetli değil, zati çağımız dijitalleşme çağı. Ne gerek var sinema salonlarına, çağdışı, gereğince havalı değil. Birkaç yıl sonra nostaljik hislere hitap eden havalı bir aktivite olana kadar sinemaya gitmeye gerek yok. Ayrıyeten MUBI üyeliği olmayanı sohbet kümesine almıyorlar. Biraz çalışalım, dünyayı kurtarırken acıktık, artık öğlen yemeği vakti. Sodexo’ya günlük 175 lira yatıyor, herkesin yediği bowl’a bakıyorsun 320 lira, yanına bir de içecek alsan…Yarın meskenden getirip yersin artık, ancak konuta gidince vaktin var mı yemek yapmaya? Haydi vakit bulup yaptın diyelim, oturup masanda yersen toplumsallaşma imkanı kaçmayacak mı? Neyse bulacağız bir hal deva.

Öğleden sonra toplantısına dönelim, herkes gergin, herkes birbirinin rakibi. Herkes yeni bir unvana erişmek istiyor. Yan masadaki çalışan arkadaşının maaşını bile bilmiyorsun. Ayıpmış sormak, o denli diyorlar. Yani elbette işveren diyor bunu zira maaşını gizlemek işverenden öbür kime fayda? Kimin ne kazandığını bilmeyeceğim ki birlikte hak gayreti vermenin kapıları açılmasın. Neyse, takım ortasında oluşan gerginlikleri çözmenin bir yolu olarak da eğitimi öneriyorlar. Her şeyin başı eğitim, her şeyi eğitimle çözebiliriz. Çalışanları birbirinin üstüne basması gereken yarış atları olarak düşün, maaşlarını paylaşmalarının ayıp olduğunu söyleyen kelamlı bir kuralı sirkülasyona sok, “çalışan acısının” birleştiriciliğinden azade kıl ve de ki “çatışma tahlili eğitimi verelim”. Koca koca insanları bir yuvarlak yapıp oyunlarla isimlerini birbirine ezberletmek de birçok vakit işe yaramaz. O halde ne yapalım? Cuma günü iş çıkışında ofis partisi! Hem bir taşla iki kuş: Ağır çalışma temposundan ve eriyen maaşından dolayı kendini tekrar üretecek hiçbir aktiviteye giremeyen, toplumsallaşamayan beyaz yakalıya ücretsiz içkinin olduğu, en havalı fotoğraf karelerinde bulunup toplumsal sermayesini geliştirmeye olanak sağlayan bir parti düzenleyelim. Yan haklarımız yok fakat fiyatsız içkimiz buzlu kovalarda gırla! Katılmak da zarurî olsun. Hem uzun mesailerle beyaz yakalının elinden boş vakti alalım hem de geriye kalan azıcık boş vaktinde iştirakin zorunlu olduğu bir parti düzenleyip onu da kendi denetimimiz altına alalım. Neme lazım, çıkarlar, bir örgüte filan katılırlar, akşam onun bunun toplantılarına masraflar. Üstelik katılmazsa kendisi de bu “grubun” bir kesimi olamaz ve dışlanır. Pekala, bol bol borsa konuşulan, yatırım tavsiyelerinin havada uçuştuğu bu buluşmalarda kokteylinizi yudumlarken yanlış hisseyi aldığınız için kendinizi suçladınız mı hiç?

Cuma partileri de işe yaramadı değil mi? O halde ne yapsın beyaz yakalı, tahlili metafizik dünyada arıyor. Kimi vakit burç yorumunun “o meskeni yakında alacaksın” cümlesiyle telkin ediliyor, kimi vakit da bağdaş kurup ellerini iki yana açıp on saniye boyunca nefes alıp on saniye boyunca verip çalışma arkadaşlarına ve işverenine olan sonunu üflüyor gitsin. Üstelik yoga kursuna maaşının hatırı sayılır bir kısmını da yatırıyor. O on saniyede işveren sermayesini ikiye katladı bile. Yan yana bir nefeste “yeter artık” demenin tesiri, böylelikle saniyelere ve yerlere bölüştürülerek azaltılıyor. Üstelik yoga da tahlil olmuyor, son olarak beyaz yakalının yakıtı olan antidepresanlara sarılıyoruz. Aslında beyaz yakalının hoş öfkeleri var ancak şimdi gerçek dereye akıtıp ırmağına, sonra da denizine kavuşamıyor. Artık psikiyatriye gittiğinizde size neler hissettiğinizi sormadan evvel “işiniz gerilimli mi, beyaz yakalı mısınız?” üzere sorular soruluyor, değil mi? 10 gram Fonksera ile başlayalım o vakit.

Boş vakit pratiklerimize bakalım artık. Boş vakit değerli. Hepimiz işyerlerine en az üç basamaklı mülakatlardan geçerek, psikoloji ve mantık testlerine tabi tutularak, “rakiplerimiz” ortasında en düzgünü olduğumuz için kabul edildik, değil mi? Özel beşerler olduğumuzu düşündük natürel. Lakin yeteneğimize yetenek eklememiz beklendi, zira o yeteneği şirketi parlatmak için kullanacaktı işveren. Yatakta bomboş yatıp tavanı seyretme hakkımız yoktu. Boş vakit değerlenmeliydi. Sonra hepimiz birebir tornadan çıkmışçasına birebir bireylere dönüşünce, çeşitli hobilerde hal deva aradık. Artık hepimiz on metrekarelik atölyelerde seramikten bardak yapıyor ve ne kadar özgün eserler ortaya koyduğumuza seviniyoruz. Aslında bıraksalar ne yaratıcı insanlarız da… Bu mu bizim farklılığımız, bardağımıza seçtiğimiz renk, üstüne kondurduğumuz küçük kalpler mi bizim hayallerimizin sonları? Beyaz yakalının etrafına, kullandığı esere, işine “yabancılaşmayı” aşmanın bir yolu bu da. Güzel bir strateji bile denebilir. Farkında olmadan tahliller arıyoruz lakin bunu “kolektif” üretime çevirmekte de naçar kalıyoruz sanırım. Üstelik hobilerimizi de artık “işe çevrilebilme” potansiyeline nazaran seçmeye başladık. Bunun iki sebebi var üzere; biri, kendimize daima “yatırım” yapmamız gerektiğini, bu yatırımların bizi başka rakiplerimizden ayıracağını söyleyen kapitalist rekabet ortamı. Üstelik rakipler olarak yetişmenin, daima kendine yatırım yapman gerektiğine dair fikirlerin tohumları ta üniversite yıllarında atıldı, meslek kulüpleri denen şer yuvalarında.

Herkes hayatını şirket yönetir üzere düzenliyor artık. Ne var ki biz mahkumu olduğumuz şartları değiştirme gücünü elinde tutan özneleriz, buraya sonra geleceğim. Kendine yatırım demişken, her gün yemeğimizi, o ünlü markadan aldığımız kıyafetleri getiren motokuryelerin “bireysel şirketler” üzere çalışmaya zorlandığını duymuş muyduk? Sermayeleri olmayan birer emekçiyken, motorlarını almaları, kendi güvenliğini sağlayacak kıyafetlerini edinmeleri bekleniyor motokuryelerden. Sonra da en garantisiz şartlarda çalıştırıyorlar. Ortamızda ne kadar ince bir çizgi var değil mi? Mülksüzlükte ortaklaşıyor muyuz ne? Hobilerimize iş ve mesleğimizi geliştirme fırsatı olarak bakmamızın bir öbür sebebi de bir gün bu plazalardan çıkacağımıza olan inancımız. Biletimiz de hobimiz, evvel paralar bayılıp bu hobiyi öğrenelim, kenara –koyabildiğimiz kadar- para atalım, toplumsal sermayemizi kullanarak da tanıdıklar vasıtasıyla reklamımızı yapıp bize uygun kazandıracağını düşündüğümüz küçük bir işletme açalım. Kendimizi gerçekleştirmek için başladığımız hobi bile metalaşıyor. Bu yüzden yoga eğitimi alandan çok yoga eğitmeni yok mu? Bu yüzden seramik atölyelerinin bir kısmı vitrin olmaya ayrılmamış mı?

Bir öbür “kaçış” stratejimize bakalım: kır, namıdiğer organik tarım. Kentteki uğraşının, yabancılaşmadan kaçış eforlarının, parasının bittiğini düşünen beyaz yakalı –çok da haklıyız hani– kurtuluşu bu sefer de organik tarım yapmak için kıra kaçmakta buluyor. Kır-kent çelişkisi mi görüyoruz burada ne? Kapitalizmin kadim çelişkilerinden biri yani. Kırda bir “çitleme” pratiğine geçmeden evvel bir adım geri basıp şunu da eklemek gerek: hayatın daima bir rekabet halinde olduğu, her dakika yetiştirmen gereken işlerin ortasında gerilim küpü haline dönen beyaz yakalıların tahminen vermeye itildiği bu tercihi eleştirmek, çuvaldızın büyüğünü ona batırmak yanlışsız değil. Lakin yapı-özne alakasında özneye bir sorumluluk yüklemek de gerek, değil mi? Öteki türlüsü bizi “böyle gelmiş bu türlü masraf, sen mi değiştireceksin?” cümlesinde tecessüm eden “kaderciliğe” ve “bezginliğe” bile sürükler. Neyse, çitleme diyordum. Kıra gitmeye karar veren beyaz yakalı evvel bir arsa satın alır. Bunu ekonomik sermayeye sahip olmayan bir beyaz yakalının yapamayacağını söylemeye gerek var mı? Satın alma sürecindeki şu çelişkiye odaklanmalıyız; tarım siyasetleri sonucu toprak sahibinin, çiftçinin durumu ortada, kırdan kente iş bulmak için göç hâlâ var olan bir olgu, ekolojik problemler tarlada eser bırakmazken, çiftçi artırım üstüne artırım yiyen mazot parasının altında ezilirken tarlasını satmaya karar verir. Kent ömrünün yükü altında ezilen beyaz yakalı, toprak sahibinden toprağı alır, toprak sahibinin ise artık bir proleter olarak piyasada emeğini satmaktan diğer devası kalmaz.

Peki, beyaz yakalı kırda ne yapar? Kent ömründe geliştirdiği toplumsal sermayesiyle, birinci başta toprak sahibi köylüden daha avantajlı olduğunu söyleyebiliriz. Organik tarım pazarına, kentteki kafe sahibi arkadaşlarının yerlerinde satmak üzere süratli bir biçimde giriş yapabilir. Lakin mesela o sene don olduğunda ne olacak? Kentteki kafe sahibi arkadaşı, artan kiralar yüzünden mekânını kapatmak zorunda kaldığında? Yan köye maden ocağı açıldığında? Köye kendisinden sonra gelen öbür beyaz yakalılarla birlikte, kırda soylulaştırmaya sebep olduğunda ve köylü artık köyde açılan organik marketlerden dolayı kendi bakkalından alışveriş yapamayacak duruma geldiğinde ve tek devası, zati çoktan kırı terk etmiş olan çocuğunun peşinden kente gitmek olduğunda? Ya da mülksüzleşen tarım toprağı sahibini, kendi işlerini yaptırmak için işçileştirecek mi beyaz yakalı? “Köylüler de yanlış ilaçlama yapıyor, hiçbir şey bilmiyor, bizim de toprağımız kirleniyor onlar yüzünden” diye köylüye kızmaya devam mı edecek? Bu sıkıntılar baş gösterene kadar da kentte kalıp kıra kaçamayana “nasıl yaşıyorsunuz kentte anlamıyorum, o trafik, o kiralar…” diye uzaktan akıl mı verecek? Ya da kırda da istediğini bulamayıp bu sefer tarlasını satıp yurtdışına kaçma hayali mi kuracak? Yurtdışına gidebildi diyelim, orada her şey güllük gülistanlık mı? Kiralar benim bildiğim kadarıyla her yerde artıyor. Sağcı hükümetler birbiri gerisine iktidara geliyor. Pekala, yurtdışında artan faşizme karşı ne söyleyecek beyaz yakalı? “Hiç Türk’e benzemiyorsun” dediğinde bir Avrupalı, bunu iltifat olarak kabul edip cebine mi koyacak yoksa buradaki bilinmeyen ırkçılıktan rahatsız mı olacak?

Bu sorular şimdilik aklımızı meşgul etmeye devam etsin, yenilerini soralım. Şurada birebir kederlerle hemhal olan, birebir hayallerde tahlil arayan güvencesizler olarak dertleşiyoruz ne de olsa! Bu kıssaya bir de pandemi periyodunu, sorularıyla birlikte ekleyelim. Aslında beyaz yakalının “çöküşünün” neredeyse başlangıcı sayılan büyük kapatılma, pek çok şeyde değişime sebep oldu. Dünyada piyasalar altüst olmuş üzereydi. Uçaklar kalkmadı, otobüsler yola çıkamadı. Sermaye sahipleri sermayesini üçe beşe katlarken yaşanan bölüşüm şokuyla plazalardaki fatura beyaz yakalıya kesildi. Artık hafta sonu toplumsallaşma imkanı da olmayan beyaz yakalı, yeterliden uyguna huzursuzlanmaya başladı. İşverenler bunu görmez mi, gördüler. Tabir-i caizse beyaz yakalının tasmasının biraz uzatılması gerekiyordu. Ya da şöyle söz edeyim; kurtulacak diğer neyi kaldığını bilemeyen beyaz yakalının zincirlerine parlak, süslü yeni halkalar eklenmeliydi. Çabucak küçük bir armağan düşündüler, meskenden çalışma! Natürel başta bu kulağa güzel geldi. Konut konforunda çalışacaktık. Mesaiden on beş dakika evvel kalkacak, esasen gün içinde dört-beş saatte halledebileceğimiz pek çok iş için sekiz-dokuz saat işyerinde bulunmak zorunda kalmayacaktık. Kendimize vakit ayırabilirdik, meskende spor yapabilir, mutfak marifetlerimizi geliştirebilirdik. Pekala, konutta harcadığımız elektrik, su, internet parasını kim verecekti? Pekala, yıpranan şahsî bilgisayarımızın ziyanını kim tazmin edecekti? Konforsuz sandalye ve masalarımızın yarattığı bel ve boyun ağrıları, dahil değil miydi patronun sunması gerekenlere? Ya konutta düşüp bir yerimize ziyan verirsek, bu iş kazası kapsamına girmemeli miydi? Meskenden çalıştığımız için bize yedi gün yirmi dört saat ulaşma talebinde olan yöneticimize ne diyecektik? Gecemiz gündüzümüze girmişti. Pekala, bize neden hiç artırım yapılmıyordu? Dolandık durduk, hem sorular etrafında hem de tecrübelerimiz etrafında. Artık yavaş yavaş odağa yanlışsız ilerleyelim.

Biz onunla birebir sınıftaydık

Bourdieu’nün kavramlarıyla beyaz yakalının durumunu açıklamaya çalıştım. Dediğim üzere, bu bir dolanmaydı. Fark edilecektir ki ortalarda çitleme, işçileşme, kır-kent çelişkisi, artırımlar, işsizlik, sermaye, soylulaştırma, göç, boş vakit, güvencesizlik, artan kiralar üzere sözlere yer verdim. Pekala, neyin etrafında dolanıyordu bu sözler? Aktarmaya çalıştığım her bir pratik, her bir beyaz yakalının farklı tecrübesi, sizce farklı farklı sınıfları mı tanım ediyor, yoksa bir sınıfı mı? İsmini koyalım, emekçi sınıfını mı? Elbet, Bourdieu, bize üstyapı tezahürlerinin tahlili konusunda kültürel beğeni ve zevklerimizin sınıfsallığı üstünde durarak verimli bir imkan sunmuştur. Lakin her bir plaza katında bile yaşanan farklı tecrübelerden ve tüketim pratiklerinden yola çıkarak bir sınıf ayrımı tarifi yapmak, asıl sınıfı bölen bir yaklaşıma götürür bizi. Bunu da en çok sermaye sahibi, işveren isterdi herhalde. Bin modüle bölünmüş bir sınıf, istediğine istediği artırımı yapar, istediğine dilediği hakkı verir, tek nefeste çıksa yeri çatlatacak sesi plazanın kırk katına paylaştırmak her işverenin hayali olsa gerek. Burada Marx’ın üretim münasebetlerini referans alarak geliştirdiği sınıf kuramının da biraz tepetaklak olduğunu görüyoruz. Bu sebeple “kültürel sermayemizin” sınıfsal ayrımın bir sonucu olduğunu; sınıfsal uğraşa güç biriktirecek sınıfsal ayrımın ise “üretim, bölüşüm, mübadele ve tüketim” üzere olguları birlikte düşünerek çekileceğini defaatle lisana getirmeli. Başka türlüsü, sermaye ile fiyatlı emek ortasındaki temel çelişkinin görülmemesi için üstüne kalın bir örtü atacaktır.

Girişte iki soru ortaya atmıştım, birincisini üstte biraz açmaya çalıştım. Görüntünün neden “zamansız” olduğu sorusunun yanıtı “sınıfın” tarihinde kendine cevap bulabilir. Bir de orta sınıf yanılsaması var alışılmış, bizi ısrarla çıkmaz sokaklara sokup dolanma müddetini artıran. Bizi “ortada” konumlandıran bu sınıfa nasıl “atandığımıza” kısaca bakalım. Sanayi İhtilali ile kırdan kente toprağını bırakarak göçüp işçileşen proletaryanın yanında bir de görece daha “ayrıcalıklı” pozisyonda olan, yönetici sekreterleri, satış elemanları, muhasebe çalışanları üzere bir kesim vardı. Lakin bu ayrıcalık sermaye sahibi üzere üretim araçlarına sahip olmalarından değil, sermayedarın fabrikalardaki mülksüz temsilciliğini yapmaktan geliyordu. Yani sermaye sahibinin yerdeki ve emekçiler üzerindeki kontrolünü kolaylaştırmalarından. Bilhassa II. Dünya Savaşı sonrasında bu ayrıcalıklarını da kaybeden emekçiler, piyasadaki eğitimli ve vasıflı emekçi gereksinimini karşılamaya başladı, sayısı da güzelden güzele arttı. Eğitimli ve vasıflı olma hali, işyerinde birtakım ayrıcalıklarla sonuçlanıyordu o vakitlerde. Fakat anaakım teoriler, beyaz yakalı sayısındaki artışı “bilgi toplumu ve teknolojik gelişmelerle” kapitalizm sonrası toplumda muhtaçlık duyulan zihin emeği olarak değerlendirip güzellerken, Marksist yaklaşımlar “işçileşme sayısının en çok arttığı dönem” olarak kıymetlendirdi.

Anaakım yaklaşımlardan biri de Weberyan görüş etrafında şekilleniyor, sermaye sınıfına ilişkin olmayan fakat tüketim pratikleriyle emekçi sınıfından da ayrışan tüm çalışanları “orta sınıfa” doluşturuyordu. Marksist yaklaşımlar da eğitim, vasıf, beklentiler ve kültürel farklılıkları da kabul ediyor, ancak ayrım çizgisini sermaye sahibi kapitalist ve emeğinden (kol yahut kafa) diğer satacak hiçbir şeyi olmayan mülksüz personeller ortasına çekiyordu. Bunun yanında orta yolu bulmaya çalışan yaklaşımlar da çıktı; bu iki ucu birlikte ele alıp “yeni orta sınıf” yahut “küçük burjuvazi” üzere tanımlar etrafında “dolanıyorlardı.” Hasebiyle kültürel pratiklere dokunan orta sınıf tartışmaları, bu görüntüyü vakitsiz kılan neden olarak ortada duruyor. Bu yüzden on yıl evvel çıkmış bu görüntüyü gördüğümüzde hâlâ bir ilgi kurabiliyoruz. Burada problemin bir “yanlış adlandırma” sıkıntısı olmadığını vurgulamak gerek. O denli olsaydı, CTRL+ F yapar, orta sınıfı “proletarya” ile değiştirirdik. Buradaki asıl sorun, beyaz yakalıların gelişmiş kapitalist ülkelerde istihdamın büyük çoğunluğunu oluşturmaları, bağımlı ülkelerde ise süratle artan sayıda olmaları nedeniyle yanlış ayrımlara savrulmaktır. Bu yanlış ayrımın getirdiği bir öteki sorun, sınıfın öbür bileşenlerinin gündelik sıkıntılarını anlamakta zorlanmaktır. Bir öteki sorun da elbet, sınıfı ve çabayı birleştirecek bir şemsiyeden uzak düşmektir.

Biri size hangi sınıfa aitsiniz dese personel sınıfı mı dersiniz yoksa orta sınıf mı? Şöyle sorayım; renkli kıyafetler giyebiliyor (cuma günleri müsaade verildiğinde), hafta sonları bir rooftop’ta kokteyl içebiliyor (artık bardağı bilmem kaç yüz liradan başlıyor), cuma-cumartesi tatil yapabiliyor (patron arayıp acil bir iş istemezse), konserlere gidebiliyor (en son hangi konsere gittiniz sahi?), sinema şenliklerine katılabiliyorsunuz (önceden bir bilet 1 liraydı, artık?), kent merkezinde yaşıyorsunuz (kira 30 bin lira oldu, ailemin yanına mı dönsem, işe 1.5 saat aralıkta yeni bir kiraya mı çıksam diye düşünmeye başladın bile) diye, sizce orta sınıfa mı aitsiniz? (Orta sınıf var mı sorusunu artık geçtik bence). Hatta şöyle sorayım: bu yarım aksak şeyleri yapabilmek, size mi özel? Orta sınıfın kapısını açtığına inandığımız pratikler, bu “acı” dolu pratikler mi? Pekala personel sınıfının kapılarını açan pratikler neler o vakit? Artık pek çok fabrika personeli tüm bunları yapabiliyor zati? Ha yoksa, fabrika çalışanlarının bunları hak etmediğini mi düşünüyorsunuz? Sizce bir fabrika personeline “yakışanlar” neler? Hiç siz de “fabrika personelinin ‘bile’ sahip olduğu çay molasını bizden aldılar”, “artık fabrika çalışanının ‘bile’ maaşı bizden fazla” üzere cümleler kurdunuz mu?

Sınıfın bir alakalar bütünü olduğunu ve tarihî bağlamında oluştuğunu, farklı gereksinimleri, günlük pratikleri, kültürel ve estetik beğeni yargıları oluşturabileceğini, dinamik ve canlı olgular olduğunu eklemek gerek. Yoksa mavi yakalı personel tarifi aklımızda “baretli, mavi tulumu boya içinde, elinde çekiç olan, erkek” biri olarak kalmaya devam edecek. Buna uymayan başka tüm emekçiler de “orta sınıfa” atanacak. Lakin üstte da belirttiğim üzere, beyaz yakalı pratikleri olarak görünen tüm aksiyon yatkınlıkları, artık mavi yakalı emekçiler için de geçerli. Bu sebeple, tarihten muhakkak bir anı kesip alıp “görüntü” benzerlikleri üzerinden bir sınıf tarifi yapılmamalı. Birçok vakit o fotoğraf karesine yansımayan üretim münasebetleri ve sömürü biçimleri kıymetlendirmeli. Tıpkı 20. yüzyılın başındaki bir fabrika sahibinin fotoğrafı ile bugün büyük bir şirket sahibinin görünümünün tıpkı olmadığı üzere, hâlâ para ve mülk sahibi olan o ve tüm bunlara sahip olmayan yeniden biziz.

Ayrıca kültür de çok mu abartılıyor olabilir mi sanki? Sonuçta “para var lakin zevk yok” dediğimiz ve sahip olduğu paraya karşın berbat zevklerinden dolayı öfke duyduğumuz binlerce güçlü yok mu? Personelleri ayırdığımız üzere zenginleri de zevkine nazaran mi ayırıp seveceğiz? Sonuçta biz beğenelim ya da beğenmeyelim, her biri bizim hayallerimizin ulaşamadığı ülkelerin restoranlarında akşam yemeği yiyor, bütün açık denizlere açılma hakkını elinde tutuyor, her ay farklı otomobile binebiliyor. Biz de o sırada menüdeki en ucuz şarabı değil de en uzuz ikinci şarabı aldığımıza sevinip duralım. Ancak çok çalışacağız, bir sonraki sefere, sınıf atlamış olarak tıpkı mekâna gelip en değerli üçüncü şarabı alacağız! Evvel meskene gidip şu faturaları bir hesaplayalım olağan. Kredinin bitmesine de 27 ay kaldı. Neyse beyaz yakalı, yani biz kardeşiz; sınıf kardeşi.

Umut, hayal ve uğraş (ile bitmeli her yazı)

Yazının son kısmına reddettiğim ve tüm sınıf arkadaşlarımın da benimle bir arada reddetmesini istek ettiğim bir şeyle başlamak istiyorum: Ben, bir beyaz yakalıdan bahsederken, aciz, işverenin “kölesi” olarak görülmesinin beraberinde gelen müstehzi gülüşü reddediyorum. Zihnimizi yoklayalım, 2013’te “herhangi bir şey” olmadı. Biz plazalarımızdan çıktık, maskemizi taktık, artık bize selam duran ağaçlarla birlikte onurumuzu, geleceğimizi, haklarımızı korumak için Gezi’ye koştuk. Ben artık beyaz yakalılardan bahsederken gözlerde “helal olsun gençlere” diyen o umudu görmek istiyorum. “İki gün iş bıraktılar, motokuryelerle, market çalışanlarıyla yan yana, tüm hayatı durdurdular, yaparsa bu çocuklar yapar” denmesini istiyorum.

Kapitalizm kent merkezlerini sever, sever de oradan elde ettiği rantı sever, özel şirketlere peşkeş çektiği yerler için aldığı sıcak parayı sever, alışveriş merkezlerindeki çılgınca tüketimi sever. Fakat kent merkezlerindeki öfkesini hakikat yere yönlendirmiş “kent emekçilerini” sevmez. Bundan ötürü üniversiteleri kent çeperlerine taşımaya çalışır, bu yüzden kiraları artırır, kent işçilerinin yalnızca emeğini sömürmek için kent merkezine gelmesini, haydi bir de akşam kafelerde barlarda tüketip konuta gitmesini sever. Pekala farkında mıyız bütün hayatı durdurma gücümüzün? Bir plazada kaç kent işçisi olduğunun, bilgisayarın başından kalktığımız anda tüm hayatın duracağının, sınıfımızla buluştuğumuzda, mavi yakalı çalışanla yan yana durduğumuzda olacakların ne kadar farkındayız?

Mutluluğu happy hour’larda mı arayacağız? En büyük hayalimiz kent çeperinde, bir sitenin 22. katındaki 1+0 küçük kutularda yaşayıp, günde üç saat yol çekerken sitede havuz var diye sevinmek mi olacak? Toplumsal medyada zar güç ödeyebildiğimiz tatilden görüntüler paylaşmak yerine gurur duyduğumuz Seyahat görüntülerinden birinde olmak istemez miyiz? Sonra daima bir arada tatile çıkarız esasen. İşverenimiz tarafından görülmek mi istiyoruz? Yüz beyaz yakalı iş bırakıp çıksın bakalım plazanın önüne, görüyor mu artık bizi işveren? Bize “işçi sınıfı” denmesini istemiyor muyuz? Olmadığımız bir sınıfa aitmiş üzere davranmaya çalışırken, kredi gerisine kredi çekip borç içinde yüzmek yerine emekçi sınıfını bütünüyle ortadan kaldıracak tarihî bir özne olamaz mıyız? İşverenin en yakınında olup iki üç ayrıcalıktan faydalanmaya çalışan bin kişi ortasında birinci üçe girmeye çalışırken yan masamızdaki arkadaşımızın ayağını kayırmaya çalışmak yerine omuz omuza binlerce kişi yan yana durup işverenin ayağını kayırmaya çalışmamalı mıyız, yalnızca soruyorum. Tüm bunları bilmek canımızı mı acıtıyor? Acıya bakmamak, acının altını deşmemek, “bireysel kurtuluş” safsatasının en güçlü şiarıdır. Bu yüzden “acımız bilincimizdir.”

Çuvaldızı daima beyaz yakalıya mı batırdık? Merak etmeyin, bende iki tane çuvaldız var. Oburu en radikal solculara, en doğruda duran sendikacılara, bayanın konut içi üretimini üretimden saymayan en pak teorisyenlere, göçmenleri hiçbir örgütlenme uğraşının asli öğeleri kabul etmeyen en enternasyonalist sendikalara gelsin. Hem Türkiye’de hem dünyada emekçi sınıfını tek bir profile hapseden, emekçi sınıfının ne kadar genişlediği gerçeğine sırtını dönen, beyaz yakalılardan bu kadar çabuk vazgeçenlere, gündelik hayatta tekrarlanan pratiklerimizi bakmaya paha görmeyenlere, gündelik hayatı ele geçirmeye soyunmayanlara, sınıftan dışladığı beyaz yakalının milliyetçi, ırkçı, şovenist telaffuzlara hapsolmasını umursamayanlara, beyaz yakalının giydiği kıyafetlerden ötürü gereğince “devrimci” olmadığını düşünenlere gelsin.

Ama beyaz yakalı sıfır noktasında değil; kamuda ve vakıf üniversitelerinde çalışan öğretim üyeleri, sağlıkçılar, ofis çalışanları, motokuryeler, market çalışanları ayakta, medya işçileri, yani sınıf ayakta. Mavi yakalı emekçiyle rabıtayı kurmak da sınıfı ayakta tutmak da hepimizin misyonu olsun. Bak personel tulumu giymiş umut ve çekmiş avokadolu çoraplarını.

*Bu yazının birinci versiyonu Ayrım’da yayımlanmıştır.

[i] Edip Cansever (2022), Sonrası Kalır: Bütün Şiirleri (1. Cilt), “Mendilimde Kan Sesleri”, Yapı Kredi Yayınları.
[ii] Bourdieu’nün yapıtlarında habitus kavramı, vakit içinde farklı biçimlerde de karşımıza çıkmaktadır. Kavramı birinci sefer 1960’larda Cezayir’deki saha çalışmaları sırasında geliştirmiştir. Bu devirde habitus, bireylerin içinde yaşadıkları toplumsal dünyanın içselleştirilmiş bir yansıması olarak görülür. Bourdieu’nun 1979’da yayımlanan Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste [Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi] isimli yapıtında, habitus toplumsal sınıfların tekrar üretiminde nasıl işlediğini ve bireylerin ömür şekillerini nasıl belirlediğini gösterir. Kavram, vakit içinde daha karmaşık ve çok boyutlu bir hale gelmiştir. Başlangıçta bireylerin toplumsal şartları içselleştirme biçimi olarak ele alınan habitus, daha sonra toplumsal sınıf farklılıklarını, alan içindeki pratikleri ve bireylerin toplumsal dünyayı algılama biçimlerini açıklayan bir araca dönüşmüştür. Bourdieu’nun teorisinde de bireyler ve toplumsal yapılar ortasındaki daima etkileşimi ve bu etkileşimin toplumsal dünyanın tekrar üretilmesindeki rolünü anlamak için merkezi bir kavram olarak kalmıştır.
[iii] Plazalardaki ataerkil görünümlerden biri de “sıcaklık ayarı”dır. Bayanların görece daha düşük olan beden sıcaklıklarına nazaran değil erkeklerin beden sıcaklıklarına nazaran ayarlanır genelde. Düşük derecelerle başa çıkmak için bayanların yanında daima şal taşıdığı gözünüze çarpmıştır.