CIA tarafından desteklenen edebiyat mecmuaları hangileriydi?

1967 yılının Mayıs ayında Tom Braden ismindeki eski bir CIA yetkilisi Saturday Evening Post’ta “CIA’in gayriahlaki olmasından mutluyum,” başlığı altında itiraflarını paylaştı. Gazetecilerin bundan yaklaşık bir sene önce gün yüzüne çıkarmaya başladıklarını Braden onaylamıştı. CIA, Ulusal Öğrenci Birliği (National Student Association) ve sosyalist Avrupa sendikaları üzere çok sayıda Sovyet yanlısı örgütün eforlarını boşa çıkarmak için gizlice finanse edilmesinden sorumluydu. Braden, “Amerikalıların komünistlerle tıpkı kefeye koyduğu sosyalistler yahut kendilerini solcu tanımlayan beşerler, 1950’lerde komünizmle gayret etmeyi umursayan yegâne insanlardı,” diye yazmıştı.

CIA’in komünizm tersi sanatkarları ve entelektüelleri birleştirme teşebbüsünün merkezinde ise Kültürel Özgürlük Meclisi (Congress for Cultural Freedom) yer alıyordu. 1950’de kurulan Paris merkezli Kültürel Özgürlük Meclisi önde gelen düşünürleri antitotalitarizm çatısı altında birleştirdi. Bu, CIA için komünizm tersi fikirlerin sırf çok sağcılar tarafından dillendirilmemesini garantilemek ismine bir fırsattı. Meclis üyelerinin büyük çoğunluğunu komünizm zıddı sosyalistler ve liberaller oluşturuyordu.

CIA çalışanları meclis idaresi de dahil olmak üzere her yere yayılmışken, Kültürel Özgürlük Meclisi konferanslar, konserler ve stantlar düzenledi. Mesela Boston Senfoni Orkestrası’nın 1952’de Avrupa’ya gelmesine önayak olarak, kuşkucu Avrupalıları Soğuk Savaş’ın iki kutuplu dünyasında Amerikan kültürünün inceliklerini ve liderlik kapasitesini göstermeyi denedi. Daha sonra fiyatsız dağıtacağı nüshalardan binlerce satın alan Kültürel Özgürlük Meclisi de Milovan Dijlas’ın Yeni Sınıf (The New Class) kitabı üzere periyodun antikomünist kitaplarının basılmasına dayanak sağladı. Fakat en unutulmaz başarısı ise çok sayıdaki kapsamlı edebiyat ve siyaset dergileriydi. Meclisin amiral dergisi Londra merkezli Encounter’dı. Lakin Fransa’da Preuves, İtalya’da Tempo Presente, Avusturya’da Forum, Avustralya’da Quadrant, Japonya’da Jiyu, Latin Amerika’da ise Cuadernos ve Mundo Nuevo isimli mecmuaları yayımlıyordu.

Kültürel Özgürlük Meclisi aracılığıyla ve benzeri teşebbüslerle, CIA Soğuk Savaş müddetince entelektüel hayatın ana oyuncusu haline geldi, neredeyse ABD hükümetinin kültür bakanlığı gibi çalıştı. Geride bıraktığı miras ise çok daha karmaşık. Soğuk Savaş devrinde, sırf özgür toplumlarda devletten bağımsız bir biçimde örgütlenilebileceğine işaret ederek “totaliter” ve “özgür” toplumlar ortasındaki ayrımı belirlemek olağandı. Lakin bu argümanı ileri süren kümelerin birçoğu, mecmualar de dahil olmak üzere, çoklukla devlet gücünün el altından finanse edilen aygıtlarına dönüşmüşlerdi. CIA’in kültürel müdahalesi olmadan sanatın ve sanatkarların daha “devrimci” olup olmayacağı tartışmalı bir soru olsa da, bu türlü bir olasılığın CIA tarafından göze alınamayacak bir risk ögesi olduğu mutlaktı. Kelam konusu mecmualar de iktidar ve çıkar bağlantılarının geride bıraktığı karanlıkta ortada sırada parlayabiliyor. Nitelik, tesir alanı ve CIA müdahalesi açısından rastgele sıralanmış en âlâ yedi mecmua ise aşağıda.

The New Leader

The New Leader 1920’lerde Amerikan sosyalizminin sesi olarak kuruldu, lakin Soğuk Savaş arifesinde durmaksızın Sovyetler Birliği’ne yönelik totaliter ve emperyalist özellikler atfetmekle uğraştı. The New Leader’ın 1940’ların sonunda ve 1950’lerin başındaki parlak devrinde editörü Sol Levitas’dı. Mecmuanın CIA ile bağlantısının pek kolay olduğu söylenemez, CIA, Levitas’ın antikomünist halini fazla hırçın, sert ve “muhafazakâr” buluyordu. CIA Avrupa solunu cezbedecek daha ölçülü ve kapsamlı telaffuzlara başvurmasını isterken, The New Leader daima olarak Sovyet toplumunun tabiatı gereği totaliter olduğunu ve komünizmin her şartta Kremlin’in kontrolünde olduğunu savunuyordu. Komünizm zıddı sert tavrına karşın, ABD iç siyaseti bağlamında ilerici bir tavırla Martin Luther King Jr.’ın Birmingham Hapishanesi’nden yazdığı mektubu birinci yayımlayanlardan mecmualardan biri oldu.

Der Monat

Der Monat, 1948’de New Yorklu Melvin Lasky tarafından kurulan bir Alman mecmuasıydı, mecmua Lasky’nin arzuladığı “kültürel özgürlük” siyasetini aksiyona geçirme teşebbüsüydü. Mecmuanın kuruluşundan bir sene önce, Lasky Birinci Alman Muharrirler Kongresi’nde Rus muharrirlerin gördükleri baskıyı ve zulmü gündeme getirerek sansasyon yaratmıştı. Batı’dakilerin de daima olarak bilinmeyen polislerin eylemlerinden ve değişen parti doktriniyle tek gecede “gericiliğin yozlaşmış karşı ihtilal aygıtları” olarak damgalanmasından kaygı duyan Rus müelliflerin gerisinde durmaları gerektiğini savunuyordu. Aslen Birleşik Devletler askeri hükümetinin yetkisi dahilinde, bölünmüş Almanya’da yayımlanan mecmua, Kültürel Özgürlük Meclisi’nin kontrolündeki mecmualar için değerli bir şablon hâline geldi, sonra da o ağın bir kesimi hâline getirildi. Birden fazla kişi Lasky’nin bir CIA casusu olduğundan şüphelense de, Lasky bunu vefatına reddetti. Der Monat’ın yayımladıkları ortasında Theodor Adorno, Arthur Koestler, Hannah Arendt, Heinrich Böll ve Thomas Mann çalışmaları da yer alıyordu.

Kenyon Review

Amerikan tarihindeki en iyi edebiyat dergisi olabilecek Kenyon Review John Crowe Ransom tarafından 1939’da kuruldu. Entelektüeller ve Kültürel Özgürlük Meclisi’nin başındaki CIA yetkilileri Ransom’a bayılıyorlardı, onu ve edebiyat etrafını kullanarak parlak öğrencilerin yanı sıra kendi ağlarına dahil edebilecekleri edebiyatseverleri tespit ediyorlardı. Ransom’ın edebiyat yapıtlarının toplumsal ve siyasi bağlamlarını bir kenara bırakan “Yeni Eleştiri” tekniği bile ister istemez muhafazakâr bir Soğuk Savaş tahlil biçimi olarak görülüyor, hatta titiz bir okumayla metindeki saklı manaların ve tasarıların ortaya döküldüğü bu teknik kimi vakit bir casusun kullandığı tekniklere benzetiliyordu.

Aşılması neredeyse imkansız bir müellif listesine sahip Kenyon Review dergisinde yazmış muharrirler ortasında Robert Lowell, T.S. Eliot, Flannery O’Connor, Thomas Pynchon, Nadine Gordimer, Randall Jarrell ve Joyce Carol Oates. Hudson Review, Sewannee Review, Poetry, Daedalus, Partisan Review ve The Journal of the History of Ideas üzere Kenyon Review mecmuasının yüzlerce hatta binlerce kopyası yurtdışına dağıtılmak üzere Kültürel Özgürlük Meclisi tarafından satın alınmıştı, kimi vakit direkt aldığı bağışlar da gayretiydi. Bu, küçük bir mecmua için kayda bedel bir yardımdı. Kenyon Review 1969’da yayın hayatına 10 yıl boyunca orta verdi, birkaç sene sonra CIA ile bağlarının ortaya çıkması gelen takviyenin kesilmesine sebep oldu. Birkaç sene öncesinde CIA tarafından işe alınan Robie Macauley, Kenyon Review’ın editörlüğünü Ransom’dan devraldı.

Paris Review

Listedeki tüm yayınların ortasında, Paris Review CIA’yle bağı en zayıf mecmua olabilir. Kenyon Review üzere Paris Review de 20. yüzyılın en uygun edebiyat mecmualarından. Mecmua, George Plimpton editörlüğünde Italo Calvino, Samuel Beckett, Philip Roth, V.S. Naipaul, Jack Kerouac, Donald Barthelme, Jeffrey Eugenides ve Jonathan Franzen üzere isimlerin yazılarını yayımladı. Mecmuanın kurucularından Peter Matthiessen evvelce CIA’e alınmış, mecmua de başlarda onu örtbas edecek bir perde olarak kullanılmıştı. Fakat temasların bununla hudutlu olduğunu, Paris Review mecmuasının de Kültürel Özgürlük Meclisi’nin katiyen bir modülü olmadığını savundu. Ancak 2012’de Salon’da yayımlanan makalesinde Paris Review arşivlerini inceleyen Joel Whitney, mecmuanın Kültürel Özgürlük Meclisi ve hasebiyle CIA ile bilinenden çok daha derin bir temasını keşfetti. Bir kısmı kaçınılmazdı: Her iki taraf da Parisli bir etrafa ve ortak çıkarlara sahipti. Kayıtlar, açıkça Paris Review makalelerinin tekrar baskılarının Kültürel Özgürlük Meclisi mecmualarında yayımlanmak üzere yapılan satışlarından maddi çıkar sağlandığını gösteriyor. Bu durum her ne kadar Kültürel Özgürlük Meclisi’nin Der Monat yahut Encounter’a yönelik direkt müdahalesinden uzak bir örnek olsa da Paris Review mecmuasının de CIA ile bir menfaat bağı olduğu katiydi. Hatta bu münasebetin mecmuanın röportaj serisindeki muharrir seçimini de etkilediğine dair kısmi ispatlar mevcuttu. Mecmuanın bu durumu, devrin “apolitik” yüksek edebiyat yayınlarının Soğuk Savaş devrinde CIA ile etkileşime geçmeden hayatta kalmasının ne kadar güç olduğunu gösteriyor.

Partisan Review

Partisan Review, birkaç yıl üzere kısa bir müddetliğine olsa da, en yeterli edebiyat mecmualarından biriydi. 1930’ların sonuyla 1940’ların başında, esasen ressam George Morris tarafından finanse edildiği devirde, kültürel modernizmi politik antistalinizm ile birleştirme fikri etrafında toplanmış “edebiyatçı Troçkistler” denebilecek avangard bir kümenin denetimindeydi. Delmore Schwarz’un ünlü hikâyesi “In Dreams Begin Responsibilities” 1937’de bu mecmuada yayımlandı. Mecmuanın bu sayısı, Wallace Stevens, Edmund Wilson, James T. Farrell, Pablo Picasso, James Agee, Mary McCarthy ve Dwight Macdonald’ın yazılarını da içeriyordu. George Orwell da dergiye sıklıkla katkıda bulunanlar ortasındaydı. Üstelik Partisan Review, Clement Greenberg’den “Avangard ve Kitcsh”, Susan Sontag’ın “Kamp Hakkında Notlar” üzere birçok klasik tenkit yazısını yayımlayan birinci mecmuaydı. Başkaları üzere Partisan Review da tepeye yayın tarihinin birinci etaplarında ulaştı. 1950’lerde CIA takviyesine kavuşunca artık çoktan gücünü kaybetmiş ve 2003’e kadar “küçük bir dergi” olarak devam etmiş olsa da siyasetini günden güne neo-muhafazakâr alana süratle kaydırmıştı.

Encounter

Londra merkezli Encounter, Kültürel Özgürlük Meclisi yayıncılık programının baştacı olarak görüldü. 1953’te ortaya çıkan Encounter’ın editörlüğünü evvelce Irving Kristol, sonra Melvin Lasky üstlendi. Mecmuanın edebiyat sayfalarını ise şair Stephen Spender düzenliyordu. Mecmua, devamlı olarak hem İngiliz hem Amerikan müelliflere yer veriyordu. Isaiah Berlin, Mary McCarthy, Hugh Trevor-Roper, W.H. Auden, Daniel Bell, Arthur Schlesinger, Bertrand Russell, Stuart Hampshire ve John Kenneth Galbraith bu isimler ortasındaydı.

Dergi, çoklukla İngiliz entelektüellerini sosyalizmden Atlantik’e, Birleşik Devletler yanlısı bir tavra sürüklemesiyle takdirleri toplamıştı. Edward Shils, “İdeolojinin Sonu” hakkındaki fikirlerini bu mecmuanın sayfalarında toparladı. C.P. Snow beşeri ve doğal bilimlerin “iki kültürü” hakkındaki denemesini burada yayımladı. Nancy Mitford’un İngiliz toplumsal sınıfları ortasındaki söylem farklılıklarını bahis alan “İngiliz Aristokrasisi” başlıklı klasik makalesi de yine Encounter’da yayımlanmıştı. Mecmua, İngiliz okurların Jorge Luis Borges üzere yazarlarla tanışmasına vesile olmuş, Leszek Kolakowski’nin esprili ve hikmetli antikomünizmine de sıkça yer vermişti. Encounter, 1960’ların sonlarında CIA skandallarından paçasını kurtaracak ve 1990’lara dek yayın hayatına kendi başına devam edecek kadar güçlüydü. Encounter’ın tüm sayılarına online olarak erişilebiliyor.

Mundo Nuevo

Kültürel Özgürlük Meclisi’nin programları Avrupa’yla hudutlu kalmadı. Örgüt, 1960’ların ortalarında Latin Amerika operasyonunun tarafını bölgenin nispeten değersiz Sovyet taraftarı komünist partilerle verimsiz uğraştan, Fidel Castro Kübası’nın cazibesini baltalamaya çevirmeye çalışıyordu. 1965’te Cuadernos mecmuasını kapattıktan bir yıl sonra Mundo Nuevo’yu hayata geçirerek sol kanattan daha fazla müellifin ilgisini çekmeye çalıştı. Mecmuanın birinci genel yayın yönetmeni Uruguaylı Emir Rodriguez Monegal kültürel Soğuk Savaş’ta bir barış imkanı yaratma, Küba’da sanat ve siyaset konusunda dürüst bir diyalog ortamı oluşturmanın peşinde olduğunda ısrarcıydı.

Kültürel Özgürlük Meclisi’yle bağı bulunan öbür mecmualar üzere Mundo Nuevo da Birleşik Devletler’in Latin Amerika ve Vietnam siyasetlerini eleştiren makalelere yer verdi. ABD hükümeti açısından mecmuanın bu kadar kullanışlı olmasının nedeni, sanatçıyı devrimci toplumsal dönüşüm sisteminin bir dişlisinden çok gücünü kaleminden alan bağımsız eleştirel bir güç olarak savunmasıydı.

Kübalı entelektüeller mecmuanın Kültürel Özgürlük Meclisi’yle bağlarını fark ederek dergiye katkıda bulunmayı reddetseler de, mecmua birinci sayılarında eşsiz başarılara imza attı. Daha birkaç yıl öncesinde Nobel Ödülü’nü almasını engellemek ismine örgütün kampanyasının amacı olan komünist şair Pablo Neruda bile dergiye birkaç şiirle katkıda bulunmuştu. Carlos Fuentes ve Jorge Luis Borges ile yapılmış röportajların yanı sıra José Donoso ve Guillermo Cabrera Infante’nin Latin Amerika edebiyatının “patlama” yapmasına temel oluşturan hikâyeleri de mecmuada yer almıştı. En şaşırtan olanı ise Gabriel García Márquez’in Yüzyıllık Yalnızlık romanından birinci kesimlerin da bu mecmuada yayımlanmış olmasıydı. Daha sonra Fidel Castro’yla olan dostluğuyla da ünlenen Márquez, kısa müddet sonra mecmuanın CIA ile kontağının ortaya çıkması üzerine pişmanlığını lisana getirdi. Tüm bunlara karşın, José Donoso Latin Amerika edebiyatının yaptığı patlamaya dair anılarında Mundo Nuevo’yu “Latin Amerikan edebiyatının o dönemki sesi” olarak nitelendirip dünya edebiyatının en büyük fenomenlerinden birinin merkezinde yer aldığını yazmıştı.

*Bu yazı, Patrick Iber’in The Awl’da yayımlanan makalesinden Eren Karadağ tarafından çevrilmiştir.