Sahneyi kurmaya bir soruyla başlayalım. “Siyahi bir sinema yıldızı” desem, aklınıza kim gelir? Will Smith ya da Denzel Washington, tahminen Sidney Poitier. Klasik yanıtlar kenarda dursun, bu çeşit sorulara verilen karşılıklarda ismi nadiren anılsa da hikâyesiyle hatırlanmaya paha birine bakalım. Oyuncu, müzikçi, aktivist, avukat ve atlet Paul Robeson.
Meziyetleri saymakla bitmeyen Paul Robeson’ın hikâyesi, New Jersey’nin Princeton kentinde 1898’de başlıyor. Özgürlüğüne kavuşan bir kölenin oğlu olarak politik asiliğe pek de yabancı olmayan Robeson, sonraki yıllarda Jim Crow Amerikası’nı karşısına aldığında bu ruhla hareket ediyor.
Baroya kabul edilen birinci siyahi avukat olma gibi unvanların da sahibi olan Robeson’ın en ayırt edici özelliği ise davudi sesi. Hasebiyle sinema mesleğini başlatan Body and Soul’un (Oscar Micheaux, 1925) bir sessiz sinema olduğunu öğrendiğimizde, seyircilerin yoksun kaldığı potansiyele hayıflanabiliriz. Öte yandan sinemada yozlaşmış bir vaizi ve onun güzel huylu ikiz kardeşini canlandıran Paul Robeson, gür sesini bize ulaştıramasa da hâlâ epey etkileyici.
Eugene O’Neal’ın oyunundan uyarlanan The Emperor Jones’la (Dudley Murphy, 1933) birlikte tarihte birinci defa bir siyahi aktörün bir Hollywood imalinde beyazların önüne geçtiği sinemanın merkezinde yer alan Robeson, Show Boat’un (James Whale, 1936) da başrolünde yer almasının akabinde Avrupa’ya gidiyor. Bunun sebeplerini konuşabilmek için de 20 yıl kadar geri gitmemiz gerekiyor.
Hollywood’da siyahi temsilin öncülü olarak Klu Klux Klan’in doğuşuna dair bir methiye niteliğindeki The Birth of A Nation’ı (D. W. Griffith, 1915) gösterebiliriz. 190 dakika boyunca tehlikenin her türlü kaynağı olarak siyahileri işaret eden sinemanın berbat ırkçılığı, siyahi karakteri canlandırmak için beyaz bir oyuncunun yüzünü siyaha boyamak üzere uygulamalara kadar uzanıyor. Münasebetiyle bu temelin gerisine sıralanan sinemalarda oyunculuk yapan bir yıldız olarak Paul Robeson’ın daha karmaşık ve çok taraflı karakterler oynamak istemesini de şaşkınlıkla karşılamamak gerek. Oscar Micheaux ve Spencer Williams üzere bağımsız siyahi sinemacılar, siyahi seyirciler için siyahi özneler hakkında sinemalar yapmaya çalışsa da, bu sinemalar Jim Crow Amerikası’nın bir gereği olarak fakat ayrılmış sinema salonlarında gösterilebiliyor.
Siyahi oyuncuların pek de çetrefilli olmayan roller almaları sorunu için James Baldwin’in önerisi “senaryonun içine karmaşıklık kaçakçılığı yapmak” iken, Paul Robeson tahlili Avrupa’da buluyor. Song of Freedom (J. Elder Wills, 1936) ve The Proud Valley (Pen Tennyson, 1940) üzere sinemalarda oynayan Robeson’ın politik fikirlerinin şekillenmesinde bilhassa ikinci sinemanın büyük tesiri var. Galli kömür emekçileriyle dayanışma gösteren bir ABD’liyi canlandırdığı The Proud Valley, Robeson’ın personel haklarına yönelik ilgisinin başlangıç noktası.
Aynı zamanda bir Komünist Parti üyesi olan Robeson, ABD’ye tekrar döndüğünde HUAC (Amerikan Tersi Faaliyetleri İzleme Komitesi) fişlemelerinden de nasibini alıyor. 1950’ler ve 1960’larda yükselen Afro-amerikan Sivil Haklar Hareketi üzere oluşumların ortaya çıkmasını tetikleyen bir devir bu. Robeson da gayretini şöyle özetliyor: “Bu insanların müzik söyleme, oyunculuk yapma ve politik fikirlere sahip olma özgürlüğüyle ilgili bir sorun. Bana saldıranlar, yurtdışındayken ABD’de siyahilere yönelik haksızlıklara karşı ses çıkardığımı söylediler. Evet, bunu mutlaka yaptım.”
McCarthy periyodunda kara listeye alınan Paul Robeson’ın pasaportu da iptal ediliyor. Tekrar Avrupa’ya gidebildiğinde ilerlemiş yaşı, mesleğini tekrar yükselişe getirecek atılımları yapmasını engelliyor. Robeson, 1976’da hayatını kaybediyor.
Yaptığı işin yanına alenen sahip çıktığı politik kimliğini koyan pek çok insan üzere Paul Robeson için de “değeri bilinmemiş büyük yetenek” üzere tanımlamalar yapmak kolay. Fakat onun politik kimliğini 1968 Olimpiyatları’nda Tommy Smith ve John Carlos’un ulusal marşlar okunurken siyah eldivenleriyle yaptığı Black Power Salute (Siyahi Güç Selamı) ile Colin Kaepernick’in ulusal marş sırasında diz çökmesi üzere sembollerle birlikte pahalandırmak de yeterli olabilir. Hepimizi ilgilendiren problemlere dair kelam söylemeyi tarihi bir sorumluluk olarak gören bu beşerler, ırkçılığa yaklaşımla ilgili bir döngüselliğe de işaret ediyorlar.
Paul Robeson’ın hikâyesinde buralara temas eden noktalar da var. Nazım Hikmet, “Korku” şiirinde ona direkt hitap ediyor: “Bize türkülerimizi söyletmiyorlar Robeson / inci dişli zenci kardeşim / kartal kanatlı kanaryam / türkülerimizi söyletmiyorlar bize.” Robeson da Nazım’ın dört şiirini besteliyor. Apayrı coğrafyalardan dünyaya birebir bakan ikilinin yoldaşlığı, Robeson’ın Nazım’ın hür bırakılması için başlattığı imza kampanyasıyla devam ediyor.
Her ne kadar pek tanınmadığını söylesek de günümüzde Robeson’ın mirasını bilhassa sinemada yakalayabiliyoruz. Birleşik Krallık’taki eşcinsel aktivistlerin 1984’te madencilerle dayanışmasını anlatan Pride’ın (Matthew Warchus, 2014) soundtrack’inde yer alması da, IRA direnişçisi Bobby Sands’in örgütlediği açlık grevini anlatan Hunger (2008) ve İç Savaş öncesi periyottaki köleliğe bakan 12 Years a Slave’in (2013) yönetmeni Steve McQueen’in yeni çekeceği biyografinin merkezinde görmemiz de bizi şaşırtmıyor.
Kaynak: The Review
