Çocuğun hakkı ve çocuğun cezası

Bu yıl Dünya Çocuk Hakları Günü’nü çocukların nasıl cezalandırılacağına dair tartışmaların gölgesinde geçiriyoruz. Katil-çocuk-ceza-mağduriyet-cinayet başlıklarının yan yana gelmesi ziyadesiyle rahatsız edici. Bu huzursuzluğun bir yanı herkesin çocukluk tecrübesi olduğundan bir transferi taşıyor elbette ancak sorunun asıl tekinsiz yanı ve adalet tartışmalarının arkasındaki temel çelişki çocuğun kim olduğuyla ilgili boşluktan ileri geliyor. Tartışmaların bir öbür ekseni de çocuğun yetişkin kabahatleri üzerinden nesneleşerek özneleşme uğraşı.

Çocukluğun kapsamı tarih boyunca yetişkinin gereksinimlerine nazaran değiştiğinden hala bu yapısal çelişkinin karmaşalarını yaşıyoruz. O denli ki, çocuğun kim olduğunu çocuk tanımlamıyor, bu alan direkt etik ve siyasetin konusu. Çocuğun kim olduğunu, temel olarak yetişkinin otorite alanını tanımlamak için yetişkinler tanımlıyor. Bu yüzden çocuk imgesi yapısal olarak yetişkinin objesidir.

Bir öteki deyişle, çocuk imgesi yetişkin iktidarının mana hiyerarşisine bağımlıdır. “Kime çocuk deriz?” sorusunun cevabı temel olarak “yetişkin olmayana” biçimindedir, öncelikli soru kime “yetişkin” deneceğidir. Yani, yordam ve temel prestijiyle çocuk tarifi yetişkinin dışında kalan kısımla maluldür. Çocuğa çocuk dememiz, fakat yetişkinin kendisini çocuktan gerçek aynalayarak var etmesiyle mümkün. O denli ki, çocuk lakin velayet edilen bir konumdayken çocuktur. Velayetin olmadığı bağımsız bir çocuk imgesinden bahsedilemez.

Ne var ki, çocuğun bir cinayetin faili olması bağımsız bir çocuk imajı olarak karşımıza çıkıp bu yapısallığı zorluyor. Meğer gelişim sıralamasına ve ontolojiye bakıldığında makul olan, çocuktan referansla yetişkini tanımlamak olduğu halde, çocuğun varlık tabanı yetişkinin çocuk üstündeki otoritesidir. Yani lakin yetişkin iradesiyle bir çocukluk telakki edilebilir. Bu, çocukla yetişkin ortasındaki uzlaşmaz çelişkinin de sebebidir.

Bu yazı da dahil, çocuğa dair ürettiğimiz her kelam ve aksiyon çocuğa ilişkin değil, çocukluk ismine üretilmiş bir gerçekliğe aittir. Başta “çocuk hakları” kavramı, çocuklar tarafından tanımlanmamış olduğu için en fazla “çocuklar için haklar” olarak söz edilebilecekken, bu kelam oyununun yetişkine çocuk haklarıyla ve çocuk tarifinin kendisiyle oynama hakkını da tabir ettiğini gözden kaçırmamak gerekir.

Verili şartlarda ve gelişimsel dinamikler hasebiyle bu durum kaçınılmaz olarak kıymetlendirilebilir. Fakat bunu baştan kabul etmek, bir öteki deyişle antagonist çelişkiyle yüzleşmek çocuğun çocukluğuna dair imkan aramayı sağlayabilir. Bu imkan, çocuğun ceza ehliyeti, faillik ve adaletle ilgili tartışmalara da kapı aralayabilir.

Çocuk, bir anne ve/veya babanın kendi varoluşsal tasarruflarında araçsallaştırdıkları bir alt imgedir. Üst imge ise yetişkinin otoritesi altında var edilmiş toplumsal çocukluktur. Bu imgelerin gerisinde açık/perdelenmiş halleriyle birbirine dolanan ve sistemsel tahkimatı sağlayan çok sayıda yetişkin tasarrufu/personası çalışır.

Çocuk imgesi, toplum tasarrufunda masumiyet karinesinde ve müdafaa statüsünde kabul görür lakin başka yandan “çocukların geleceğimiz olduğu” fikri çocukluğun kendisini değil de geleceği, yani o çocukların müstakbel yetişkinliklerini koruyan bir bulanıklık yaratır. Çocuk imgesi toplum ve ebeveyn için yetişkinliğin onarıldığı, tekrar üretildiği, toplumsal kabullere uyumlandırıldığı fonksiyonel bir araçtır. Çocuğun özneliğini konuşmak işte bu yüzden epeyce zordur.

Diğer yandan, yetişkinin kendisini kurmak için mutlak çocuk imajına gereksinim duyması, bir yerde tarihin tekerrürü üzeredir. Çünkü o yetişkin şimdi çocukken kendini kurmak için bir yetişkin tarafından aynalanmaya muhtaçlık duymuştur. Evvel biraz bu kurucu süreçten bahsedip çocuğun cezasına (!) gerçek gelelim.

Çocuk doğar, lakin o sırada kendisi değildir. Vücuduna yabancıdır, varlığı, kendine mukayyet olamayan bir acizlik ve yetmezlikle karakterizedir. Kendisinin nerede başladığının, nerede bittiğinin ayırdında değildir. Kendi bütünlüğünü başkasından ayıramaz. Bu kesif yetmezlik ve karmaşada, ötekini (bakım veren yetişkin) kendisinin bir uzvu üzere görerek onunla birleşir. Kendini, kendi olmadığı halde kendi olarak tanıdığı bir yetişkin imgeyle (öteki) özdeşleştirir, kendisine birinci bakımı veren bu yetişkini kendisinin ispatı ve devamı olarak görür. Var olduğunu, onun kendisini tanımasına ve öteki’den gelen ayna tesirine borçludur. Varlığın ve hafızanın kuruluşu da buralarda bir yerde gerçekleşir.

Bu bahisle, çocuğun hayatının birinci evresinde kendini ötekiden (yetişkin) hakikat yaşantılayıp tanımasıyla, yetişkin imgesinin fakat çocuğun varlığıyla varolması bir mukadderat paydaşlığı olarak da düşünülebilir. Nihayetinde, çocuk dünyaya getirmek normatif kültürün gereği ve bir yetişkinin fantezisi olduğundan beraberinde dolaylı olarak çocuğun özneliğinin inkarını da getirir. O denli ki, yetişkin lakin çocuğun dezavantajlı varlığıyla ehil olacağından, çocuğun özneleşmesiyle varoluşsal olarak çelişmek zorundadır ve her iki varoluş çelişme-uzlaşma salınımında kendi alanlarını kurar, yine oluşturur.

Çocuğun kendini kurması

Çocuğun kendini kurduğu eşiklerden biri konuşmanın öğrenilmesidir. Konuşmayı bugünkü fonksiyonu üzerinden bir insanlık normu olarak görüyoruz. Zira diğer türlüsünü bilmiyoruz. Zira lisan öncesi devir tecrübelerimizi bugün şuur seviyesinde yaşantılamıyoruz. Düşünerek yaşadığımız her durumda lisan sonrası periyodun mutlak tesiri altındayız.

Ne var ki, çocuk konuşmayı öğrenerek görkemli bir vazgeçişi gerçekleştirir. Bu prestijle, konuşmanın öğrenilmesi öznelliği öne çıkaran momentlerden biridir. Çocuk sırf kendisinin bilebildiği gürültülü bir sessizlikten vazgeçerek konuşmayı öğrenir ve yetişkinin otoritesini paylaşır. Yetişkinden ayrışarak bağ kurabilmesi için lisana gereksinim duyar. Zira ayrıştığımız ve varolmak için onun dilek ettiği “şey” olmaya muhtaçlık duyduğumuz yetişkin konuşan bir varlıktı. Böylelikle o yetişkinin isteğinin objesi olduk. Bu sebeple, çocuğun hakkı ve çocuğun cezası bahislerinde kelamı çocuğun üretmiyor olması temel eksenlerden biridir.

Konuşma maharetinin “paylaşılmasının” akabinde yetişkinle çocuğun hiyerarşik bağıntısına neden olan en kıymetli değişken yetişkinle çocuk ortasındaki bilgi farkı olur. Ne var ki, evvelce çocuğun yetişkin varoluşuyla paylaştığı çelişkiyi besleyen temel husus olan bilgi farkı günümüzde çocuğun bilgiye ulaşması çokça kolaylaştığı için denklemde belirleyici değildir. Geç modernitede, tüketimin ve şablonun hegemonyasında tecrübenin bilgi edinmedeki yeri de küçüldüğü için çocuk bilgi-güç ilgisinde yetişkine nazaran dezavantajlı pozisyondan büyük oranda çıkar ve yetişkinin güç ürettiği ve otorite kurduğu öteki yetkinliklerle ilgilenir. Tecrübenin, müsabakanın ve kontağın bağlantı biçimlerindeki yeri çok küçüldüğünden, çocuk direkt yetişkinin iktidar biçimlerine yönelir. İşte problem, tam da bu noktada çocuğun yetişkinde gördüğü yetkinlik biçimleridir. Çocuk özneleşmek için konuşma, tecrübe ve bilgi dizgesindeki “paylaşma” imkanlarını kaybeder ve özneleşmek için “doğrudan” yetişkinin objesi olarak özneleşebileceği iktidar alanlarıyla ilgilenir.

Erkekliğin iktidar kurmadaki yeri, sınıfsal statü gösterenleri, şiddet araçlarının elde edilmesi, vücudun yabancılaştırılması ve şiddetin üretimi çocuk için toplumun isteğinin objesi olmaya yani özneliğe yöneldiği güç kaynaklarıdır. Günümüzde bu kaynakların hepsinin temsilleri dijital bağlamda çocuğun ulaşabileceği aradadır. Yani çocuk yetişkinin dilek ettiği şey olmak için yetişkin marazlarına yönelir. Özne olmak ve ondan ayrışmak için evvel onun istek objesi olmalıdır. Bir diğer deyişle, “suça sürüklenmiş çocuk” dediğimiz şey, çocuğun özne olmak için sürüklendiği objeleşme evresidir. Bu, bizi “çocuk gördüğü şeyi yapar” argümanından daha ileride bir sorumluluk verir.

Cezanın nesneleşmesi

Çocuk cürümle bağlantılanması temel olarak bir öznelik saikidir ve temel sorun yetişkin dünyasının özne olmak için çocuğa ne anlatıyor olduğudur. Şayet anlattığı şey “yetişkine eş/yakın” cezalandırılma ise ceza çekmenin kendisi çocuğun nesneleşerek özneleşmeye yöneldiği bir eğilim oluşturabilir.

Mattia Ahmet Minguzzi cinayeti sonrasında fail çocukların yayınladıkları görüntüde olduğu üzere, çocukların gerçeği kıymetlendirme, etik, vicdan üzere bahislerde yetişkinleri huzursuz edecek, hatta korkutacak davranışları olabilir. Bunun sebebi, özneleşmeyi nesneleşerek elde etme eğilimleri. Yani, aslında bu davranışların öznesi oldukları halde aksiyonla “dışarından” bağ içinde olmaları. Ve bu davranışlar cezayla hiçbir yere gitmez. Bilakis yetişkin özneliğini sarsan aksiyonlar olarak çocuğa daha üst seviyede nesneleşerek özneleşme imkanı verir. Cezanın kendisi bir dilek objesi haline gelebilir. Öte yandan, çocuğa verilebilecek cezada düzenlemeler yaptığınızda, toplumsal psikolojide çocuğun hareketle, hasebiyle varoluşla ilgisini ve hasebiyle imgesini ceza üzerinden kurma riskini almış olursunuz. İmgenin toplumsal algıdaki tahribatı ise çocuğu denetimsiz bir risk altında bırakır.

Cezanın teknik kısmında, “suçlu çocuk için” uygun cezanın nicelikselliği tartışılıyor üzere görünse de, temel olarak çocuğun kim olduğuna, çocukluğun nerede başlayıp nerede bittiğine dair bir tartışma yürütüldüğünün altını çizmek gerekir. Çünkü, 12-15-18 yaş üzere normatif/cezai çocukluklar tanımlamak ve bu normatif çocuklukları birbirinden bir oldukça farklı cezalarla eşlemek çocukluğun geçişken, özgün varoluşunu dışarıda bırakmak üzere bilimsel bir gerçekliği de yadsımak manasına gelir. Çocukluğu normatif düzlemde ele alarak yetişkinler için bile tartışmalı olan kazuistik yargı sistemini dayatmak çocuk haklarının en önemli ihlallerine sebep olabilir.

Halihazırdaki tüzel metinlerde, “işlediği fiilin tüzel mana ve sonuçlarını algılama ve bu fiille ilgili davranışlarını yönlendirme yeteneğinin varlığı halinde…” şartı 12 yaşını bir gün geçmiş çocuğun her fiil için 15 yıla kadar mahpusla cezalandırılmasına alan açıyor. Yani, yapılmak istenen değişiklikle ağırlaştırılması öngörülen yaptırımların dışında, şimdiki olarak da esasen teknik olarak 12 yaşını bir gün geçmiş olan çocuk masumiyetini ispatlamak zorunda.

Çocukların cezalandırılmalarını içeren tüzel manuellerin çocuğun varoluşsal özgünlüğüne, bilişsel ve ruhsal yapısının salınım halinde oluşuna, algı ve öğrenme eşiklerinin birbirinden çok farklı olabileceği gerçekliğine dönük kapsayıcı, kıymetlendirme kapasitesi gelişkin bir sisteme dayanması çocuklar için temel bir hak olarak görülmeli. Çocuğa “çocuk” dememizin bir retorik olduğunu unutmayalım. Çocuk, telaffuzla inşa ettiğimiz bir şey. Çocuk hakları ve çocuk cezaları da “çocukluk” kavramı inşasının özel varyantları. Bu yüzden yetişkin düzleminde çocukluk kurguladığımızı unutmadan çocuklar için belirlenmiş hakları çocuğun varoluşuna yaklaştırma ve normlardan müdafaa uğraşı bugünün temel çocuk hakkı gayreti olacaktır.