Kendini yaratamayan insan: Homo homunculus

Yapay zeka, robotlar, bilgisayarlar, günümüzde tüm fonksiyonel yaygınlıklarına rağmen hâlâ gündelik hayatımız içinde kanıksanmış olduklarını söyleyemeyeceğimiz bu çağdaşlık figürleri, tek taraflı bir mitosun içine sokuşturuluyorlar. Bir yandan da yansımış bir dehşetin nesnesidirler: İnsanın kendi yarattığı güçlerin ululuğuna karşı, velhasıl kendinden duymakta olduğu ürküntünün bir sonucu olan kaygıdır bu. Meğer bu endişe yapay zekaya yakıştırılan ihtilalin çok daha öncesine uzanmaktadır.

On dokuzuncu yüzyıl boyunca, Sanayi İhtilali etrafında ağırlaşan övgüyle karışık bir makine korkusu, siyasal, ahlaki ve bilimsel boyutlarda tartışılıp durdu. İşin otomasyonu, 20. yüzyılın hatırı sayılır tartışma odaklarından biri haline geldi. Taylorizm ve Fordizm kendilerine yağdırılan tüm lanetlere rağmen çeşitli kılıklarda karşımıza çıkmaya, hatta ihtilalden sonra Sovyetler’in ulusal fabrikalarında bile uzunluk göstermeye devam ettiler. Her türlü iktisat kuramının evrensellik seviyesine ulaştırmaya çalıştığı verimlilik sorunu, makine kullanımının kendisinden kurtulunamayan bir dürtüsünü oluşturmuştu, hâlâ oluşturuyor.

Oysa makineler konusunda ve otomasyon tartışmalarında şimdi dokunulmamış bir alan vardı. Kıymetinden kaybetse bile insan emeğinin, giderek makineleri örgütlemede ve kullanmada insan hünerinin ve zekasının rolüydü bu. Bilgisayar ihtilali etrafında geçen tartışmalar, insan yeteneklerinin elde kalan son kısmını da —ama kuşkusuz şimdi en değerli kısımdı bu— onun elinden alan, “tutucular” tarafından onun baş emeğinin pahasını de ortadan kaldırabilecek bir güç olarak nitelendirilen, taraftarları tarafından da insanı çalışmasının değerli bir kısmından kurtarabilecek bir ilerleme olarak sunulan “bilgisayarlaşma” sürecini çeşitli alanlar çerçevesinde kelam konusu ettiler.

Daha önemli görünümlü tartışmacılar ise “bilgisayar devrimine” 19. yüzyılın Sanayi Devrimi’nde görülen modelin bir benzerini yansıtmakta, gerek ömrün gerekse özel olarak emek sürecinin yeni bir varoluş biçimine hakikat bir evrimin içinden bırakılması gerektiğini savunmaktadırlar, özel olarak kapitalizmin —ya da tüm sanayi toplumlarının— yine biçimlenişinde gelip yerlerini alacak olan bilgisayarlar, insan ırkının tüm ömür şartlarının belirleyicisi pozisyonunu kazanmaktadır onlara nazaran. Tüm bunların ötesinde, teknoloji ile insan çıkarı ortasında kurulmuş bulunan bağ, şimdi görünürde yeni bir şey bulunmadığından, varlığını sürdürecek, bilgisayarların, robotların ve en geniş manasıyla yapay zekanın verimlilikle, insan, istek ve gereksinimleriyle mecburî bağı koparılamazlığını sürdürecektir.

Özel olarak üzerinde durulması gereken bir nokta beliriyor önümüzde. İnsan aklının eli kolu bağlı kaldığı, “alet yapan insanın” artık elindeki aletleri denetleyemez duruma geldiği, “dünyanın nükleer kapatımının” insan ırkını kıskıvrak kavradığı bir noktayı tarihe açmak, özgünlüğünü, biricikliğini ve geçişsizliğini geriden kuşatmak mecburî görünüyor: İnsan zekasının işleyişinin taklit edilebilirliği, insan bedeninin işleyişinin taklit edilebilirliği karşısında çok farklı ve bakışımsız bir pozisyonda bulunmaktadır. İnsanın el emeğinin yordamlarını taklit eden robotlar ile insanın zihinsel donanımını taklit eden yapay zeka sistemleri elbette teknik bakımdan birbirleriyle birleştirilmişler, üretimin kontrolü ve bu kontrolün hatasızlığı yolunda büyük bir yol almışlardır.

İnsan bedeninin ve insan zihninin taklit edilmesi ortasındaki terslik (farklılık) tarihte geriye, çağdaş bilimlerin, anatominin, giderek fizyoloji ve psikolojinin doğduğu periyoda kadar gidildiğinde özel bir mana kazanacaktır. Doğal olarak, insan bedeninin taklit edilmesi oburunu önceleyen bir teşebbüstür. Felsefi boyutta yer alan, halbuki birebir formülle —ve biraz da metafizik alanın dışına çıkılarak— geriden kuşatıldığında Hıristiyan etiğinin temellerinden birini oluşturan ruh ve unsur ortasındaki ayrım, unsurun ele gelir niteliğini, biçimlendirilebilir ve değiştirilebilir olma özelliğini de tanımakta, insan bedeninin maddi tarafının, fizikî organizmanın imal edilebileceğini en insanmerkezci bir zihniyete rağmen benimseyebilmektedir.

Çok eski bir felsefi-estetik gelenek, sanatın işinin, Tanrı’nın dünyayı, ruhun da bedeni yönetirken kendi alanlarında yaptıklarını sanat alanında taklit etmek olduğunu kabul etmekteydi. Meğer bir yaratıcının pozisyonu, taklit edenden çok farklıdır. Taklit eden, çoğunlukla son derece mekanik kısıtlamalar içinde “yasalarını” öteki (ve evvelce var olan) bir alandan almaktadır: Tanrısal yasalar ve doğal yasalar. Yasalar açısından hiyerarşinin en düşük basamağındadır o. Simyanın o şaşılacak ölçüde detaylı ve yarı-simgesel bir stilde formüle edilen maddelerle donatılmış pratiği, her türlü imkanın sonlarını zorlayan bir bahiste bile taklitçinin üzerinde yer alan, bir kısmı Tanrı’dan öbür kısmı da Tanrı’nın yarattığı tabiattan gelen maddelerin kısıtlaması altına nasıl girdiğini göstermektedir.

Büyük Ortaçağ doktoru Paracelsus, o çağın simyacıları ortasında pek yaygın bir bahis olan insan yapma konusunda hatırı sayılır detayda bir tanım vermektedir bize: “Bir adamın menisini kırk gün boyunca çürümüş at gübresiyle birlikte hava geçirmez biçimde mühürlenmiş bir şişenin içinde çürümeye bırakın. Ve gözle basitçe görülebilecek bir biçimde yaşamaya, hareket etmeye ve kımıldamaya başlayıncaya kadar orada tutun. Bu vakit mühletinden sonra, bir ölçüde insan üzere olacak, lakin saydam ve bedensiz olacaktır. Şayet bundan sonra, her gün dikkatle ve itinayla insan kanıyla beslenir ve kırk gün daha at gübresinin ısısında tutulmaya devam edilirse, aşikâr bir müddetin sonunda gerçek ve yaşayan bir bebek haline gelecektir. Bu bebeğin bir bayandan doğmuş bir bebekte bulunan tüm organları vardır ancak daha küçüktürler. Buna homunculus ismini veriyoruz, artık geriye onun en büyük bir dikkat ve itinayla eğitilmesi ve eğitimin zeka belirtileri ortaya çıkana kadar sürdürülmesi kalmaktadır.”

Kullanılan materyalin “simyasal” pahaları bilinmektedir: At gübresi toprak anayı temsil eder. Aristoteles’in De Natura Animalium‘daki, ceninin, meni ile aybaşı kanının —akıntının gebelik mühletince durması bunun kanıtıdır— birleşmesiyle ortaya çıktığı yolundaki öğretisi de tekniğin özünü oluşturmaktadır. Kırk gün ise kilisenin yaydığı öğretide, fetusun rahim içinde, cinsel birleşmeden kırk gün sonra oluşmaya başladığı görüşünden gelmektedir. Lakin asıl değerlisi, şaşırtan biçimde büyük bir çarçabuk gerçekleştirilebilecek olan bu pratiğin —herkesin basitçe erişebileceği gereçler ve çok karmaşık olmayan bir düzenek, biraz da sabır— büyük bir alçakgönüllülükle sunuluşudur. İnsan yapmak, şeytanın bile hayal edemeyeceği, gücünün yetemeyeceği bir iştir. Halbuki dikkat edilmesi gereken bir nokta var: Simyacının kelam ettiği bir “yaratım” süreci değil (o Tanrı’ya, ve sadece Tanrı’ya özgüdür), İlahın doğayı yönetirken yarattığı maddelerin uuygun bir stilde taklit edilmesidir. Bu durum, kilisenin öğretisinden ne derece uzak olursa olsun mantar üretir üzere insan üretme işinin, Ortaçağ insanı için ahlaki bir skandal yaratmadığını gösterir.

Üstelik, kelam konusu olan bir robotun, insanın mekanik (fizyolojik) hareketlerini takip eden bir otomatın yapılmasından da farklıdır. Tüp bebek (homunculus), şayet âlâ eğitilirse zeka kımıltıları bile göstermeye başlayacaktır. Elbette zekanın doğuşu simyacının aktifliğinin en etkisiz olduğu alandır: Olağan bir çocuğa gösterilen tavır, eğitim ve kontrol gösterilecektir ona da. Halbuki mekanik ve simyasal işler, tümüyle olmasa da, tabiatın taklidinin uygun yapıldığı ölçüde simyacının kontrolü altındadır. Ana rahmi içinde geçenlerle tüm farklılıklarına rağmen bu işler, İlah ve Tabiat maddelerinin harfiyen, simyacının özalanında uygulamaları, daha doğrusu “taklit edilmeleri” sonucunda gerçekleşmişlerdir.

Yüzyıl kadar sonra, 16. yüzyıl ortalarında Avrupa’yı bir de Golem efsanesi saracaktır. Golem sözcüğü, çok eski bir Talmudcu gelenekte, Tanrı’nın Adem’i yaratmış olduğu çamur topağına işaret etmektedir. Efsaneye nazaran, 1550 yıllarında, Helmli Elijah Tanrı’nın, Yahova’nın isminin, daha doğrusu YHWH harflerinin, bugün anlayamayacağımız simyasal özellikleri sayesinde yapay bir insan üretmeyi başarmıştır. Meğer bu kutsal Frankestein, kutsal ismin kaldırılması yoluyla etkisiz hale getirilebilene kadar tam bir canavar olacak, dünyayı tehdit edecektir.

Otuz yıl kadar sonra, bir öbür Golem daha ortaya çıkar. Prag Başhahamı Judah Ben Loew, ünlü astronomlar Tycno Brahe ve Johannes Kepler’in dostu olan bu zat, Gentile sülalesinin istibdadı ve pogromlar altında inim inim inleyen Musevileri muhafaza işini yerine getirebilecek lakin sonuçta yeniden yaratıcısına isyan edip onun tarafından yok edilecek bir adamı, Vltava ırmağının çamurundan kutsal kelamlar ve dualar aracılığıyla oluşturur. Meğer Golem efsanesi Paracelsus’un homunculus‘undan farklı bir tabiattadır. İkisi de gerekli araçların ve tekniklerin yokluğundan ve imkansızlığından ötürü gerçekleşme imkanı taşımamaktadır lakin Paracelsus’un detaylı lisanı, usulleri ve sistemleri incelikle betimlemesi, homunculus‘u “olanaklı” bir teknolojinin, İlah ve Tabiat maddelerinin uygun bir taklidinin olabilir bir sonucu haline getirirken, Golem tüm büyüsel mistifikasyonuyla birlikte bir “yaratma” ediminin sonucudur.

Taklit etme ediminin karşısında yaratma edimi, Klasik Çağ’ın doğa-bilimsel söylemi karşısında, sonradan da evrimcilik karşısında gerileyip değersizleşecek bir bahistir. Paracelsus’un önerisi hiçbir vakit uygulanamamıştır lakin oyuncak-otomatlar çağının düşünemeyen lakin düşünüyor hissini veren, konuşamayan ancak konuşuyor hissini uyandıran makinelerin en gelişkin “mühendislik sanatı” kolu haline geldiği Klasik Çağ’ın bir manada haberciliğini yapmaktadır.

Klasik Çağ başlarının otomatları, fonksiyonel olmaktan çok oyun hedeflidir. Teknik açıdan, mekanik saatçilikten bir farkı yoktur. Tabiatın fizikî maddelerinin yarı-sezgisel, yarı-estetik bir yolla insanın dolaysız ediminden, emeğinden farklı olarak kurulmuş bir düzeneğe uygulanması. Otomat, çalıştığı sürece vardır. Bir heykel ya da tasvir üzere sanatsal bir yansıtmadan uzaktır. Tek fonksiyonu, tabiatın kalıplaşmış hareketinin muhakkak bir kesitini, kendi kendine tekrar edebilmesinden ibarettir.

Rönesans sırasında büyük ehemmiyet kazanan makine imalinin, mekanik maddelerinin saatçilik zanaatı etrafında uygulanmasının, yalnızca saray erkanının zevk ve sefa alemleri için ürettikleri seyirlik objeler de değildir bu otomatlar. Zarurî olarak insan organizmasının mekanik işleyişini de takip etmeleri gerekmez. Temel hareket iletimi tertibatının kuruluşu Antik Çağ’da, bilhassa Yunanlı ve Romalılarda yaygın olarak kullanılan, dev yayları, güçlü ve mekanik bir kolla geren ve kordonu bırakan kuvvetli parmaklar aracılığıyla çalışan mancınıklara kadar geri götürülebilir. Bu aygıtların savaşta kullanımına şahit olan Sparta kumandanı Arkhidamus’un “Ey Herakles! İnsanın savaşçı kıymeti artık hiçbir şeye yaramıyor,” dediği söylenmektedir.

Mekanik alanındaki gelişmeler Ortaçağ boyunca da devam etmiştir, rüzgar değirmeni ile su değirmeninin icadı da bu periyoda rastlamıştı. Gezgin ozanlar, artık tahıl öğütmek için bitkin düşene kadar uğraşmayan, artık kendilerine bakabilen köylü kızlarının hoşluğuna olduğu kadar, Güney ve Batı Avrupa kırlarını ve akarsu uzunluklarını kaplayan değirmenlerin hoşluğuna de türküler düzmektedirler.İlk otomatlarda yaygınca kullanılan hava boruları, bilhassa org üretiminde, hareket düzeneği olarak ikinci bir fonksiyon de yüklenmişlerdir. Winchester Katedrali ile Riga Katedrali’nin dev orgları, muazzam büyüklükte tuşlar tarafından harekete geçirilen yirmiden fazla hava borusu taşımaktadır. Düzeneklerin bu görkemliliği, Ortaçağ boyunca da üretimci ve sanatkarları destekleyen prens ve lordların övünç kaynaklarından biriydi.

İnsan biçiminin ve organizmasının mekanik işleyişinin taklit edilmesine dayanan otomatlar ise daha bir hayranlık uyandırmaktaydılar: Ortaçağ sonlarında Venedik’in San Marco Meydanı’ndaki saat kulesine, her saat başı çıkarak ellerindeki çekiçlerle çana vuran iki insan figürü dikilmişti: Hareket eden lakin hareketlerindeki tertip hiç de beşere benzemeyen heykeller. Strasbourg’da 1574 yılında, üzerinde Aziz Peter’in İsa’yı reddedişini temsil eden bir horozun yer aldığı bir saat yapıldı. Horoz her gün tam öğlen saatinde çıkıyor, kanatlarını çırpıyor, kuyruğunu kabartıyor, gagasını açarak ötüş sesi çıkarıyordu. 1789 yılına kadar ötüp duran bu mekanik horoz, Hobbes, Descartes ve Bu türlü tarafından makinelerin ne yapabileceklerine örnek olarak gösterilmişti.

Otomatların seyirlik kullanımı, onların imalini bir tıp büyücülük haline sokmaktaydı. 15. yüzyıl astronomlarından Regiomontanus’ un 1470’te imparator Maximilian Nürnberg’e yaklaşırken uçarak yanına giden, sonra da geri dönerek kentin kapısı üzerine konan yapma bir kartal yaptığı söylentisi ortalarda dolaşmaktaydı. Leonardo da Vinci de, denilmekteydi ki Fransa Hükümdarı XII. Louis için, 1500’lü yıllarda bir yapma aslan imal etmişti. Kral, Milano’ya girdiğinde aslan ona yanlışsız ilerleyerek göğsünde açılan bir kapaktan dışarı çıkan Fransız ordusunun sembolünü, bir leylağı, sunmuştu. Ayrıyeten Descartes’ın da 1640 civarında “ma fille Francine” (Kızım Francine) ismini taktığı bir otomat yaptığı da söylenmektedir. Anlatıldığına nazaran, bir deniz seyahati sırasında geminin kaptanı bu şeytan işi icadın insan üzere hareket ettiğini, dolaştığını görmüş ve denize atılmasını emretmişti.

İnsanı taklit eden otomatların elinden gelen işler sayılmakla bitmez. 1540 yıllarında Gianello della Torre del Cremona, imparator V. Charles’ın problemini hafifletmek için, lavta çalan bir genç kız otomatı yapmıştır. Bu kız, düz bir çizgi ya da daire boyunca yürüyebilmekte, bu ortada tellere vurarak başını sağa sola hareket ettirebilmektedir.

On yedinci yüzyıl başlarında ise iki Fransız saray mühendisi, Isaac ve Salomon de Caus, hareket eden figürleri temsil eden süslü musluklar yapmışlardı. Bu figürlerin en ünlüsünde, bir kuş gelerek bir kısmın üzerine konar ve bir basınçlı su tertibatından gelen hava yardımıyla öter. Bir müddet sonra yanına bir şahin yaklaştığında, dehşet belirtileri göstererek gözden kaybolur.

Paracelsus’un homunculus‘u kendini tabiata bırakmaktadır. Rönesans sonrasının otomatları ise her şeyleriyle bir sanatkarın kılı kırk yaran marifetinin ve sabırlı çalışmalarının eseridirler. Lakin insan bedeninin işleyişinin, yetersiz olsa da taklit edilebilmesi ne üzere sonuçlar yaratacaktır o çağ beşerinin niyetinde?

Klasik Çağ’ın doğabilimi (L’ Histoire Naturelle) sınıflandıran bir bilimdir. Bu durum, bilhassa biyoloji konusunda kendini açığa vurmaktadır. Canlı varlıklar skalasının daha alt fizikî temel düzeneklerinde ise mekanik yasalar hükümrandır. Düzenek niyetinin bu temel oluşturucu niteliği, hayvanların ve insan bedeninin bir makineden, saatçilerin elinden çıkan otomatların daha ehil bir biçiminden ibaret olduğu kanısının kökeninde yatmaktadır. Mukayeseli anatomi, ömür biliminin (yaşayan varlıkların biliminin) bu temeli, mekaniğin canlı organizmalardaki fonksiyonuna uygun olarak biçimlenmektedir. Çok daha sonraları, Haeckel, Klasik Çağ boyunca kurulan “karşılaştırmalı anatominin” genel bir değerlendirilmesini şöyle yapmaktadır: “Karşılaştırmalı anatomi, her önyargısız ve eleştirici araştırmacıya, insan bedeni ile antropoid maymununkinin sadece özel bir benzerlik göstermediğini ama değeri her bakımdan bir ve birebir olduklarını kanıtlamıştır.”[i] Doğal evrim ve türeyiş kanısının var olabilme şartları da, görüldüğü üzere, “karşılaştırmalı anatomiye”, öteki bir deyişle organik sistemlerin ve işleyişlerin cins ve cinsler ortası karşılaştırılmasına dayandırılmaktadır. İnsan bedeninin karmaşık bir saat olduğu niyeti a priori kanıtlama imkanından mahrum olarak kabul edilmektedir. “Yalnızca a posteriori yahut ruhu beden organlarından ayırmaya çalışarak insan ruhunun kökenini katiyetle keşfetmesek bile, bu bahiste en yüksek mümkünlük derecesine varabiliriz.”[ii]

İnsanın düzenekleri yaratabilme, bunu yaparken de tabiat maddelerinden faydalanabilme gücü, Tabiat ve Tanrı’nın yapabilecekleriyle karşılaştırıldığında solda sıfır kalsa da aklın var oluşunun en kıymetli belirtisidir. İnsan mizaçları ortasındaki farklılıkların elle tutulabilir, gözlemlenebilir çeşitliliklerin eseri olduğu doğrultusundaki niyet Galen’de de vardı. İnsan bedeninin örgenleşmesi, özsuların “değişik almaşıkları” ve birleşmeleri aracılığıyla kurulmaktaydı. Bu özsularda ise Klasik Çağ açısından büyüsel ve mistik hiçbir yan yoktur. Descartes’a nazaran, şarabın tesirleri açısından bedenin kendi özsularından değerli bir farkı yoktur: “Şarabın buharı, acilen kana karışarak kalpten beyefendisine masraf, burada ruha dönüşür ve her zamankinden daha güçlü ve bol olunca vücudu garip üsluplarda hareket ettirebilir.” [iii]

Oysa, uygun bilinmektedir ki “hareket ettirici ilke” bedenin ya da onun rastgele bir özsuyunun özünde bulunmamakta, dışarıdan verilmektedir: “Akılcı ruh hususun gücünden gelişmez, onun açıkça yaratılması gerekir ve tahminen organlarını hareket ettirme dışında, kaptanın gemiye yerleştirilmesi üzere, insan vücuduna yerleştirilmesi yetmez, lakin bizimkilere benzeyen duyum ve iştahları olabilmesi ve böylece gerçek bir insanı oluşturabilmesi için, vücutla daha sıkıca birleşmesi gereklidir.”[iv] Böylelikle, salt unsurun ve düzeneğin tertibinde var olan hareket maddeleri, hiçbir vakit aklın, hatta beynin (Descartes’ta beyincik) işleyiş tertibiyle ve prensipleriyle karıştırılmamalıdır. Beyin elbette düşünme sürecinde kullanılmaktadır, ancak bu fonksiyon tam da ona dışarıdan verilen ve neredeyse bir birinci kurgulayıcı tarafından, zaten var olan metafizik bir akıl tarafından ona dayatılan bir fonksiyondur.

Buna rağmen La Mettrie gibileri, tıpkı öncülerden yola çıkarak apayrı sonuçlara vardılar. “Eğer beynimin içinde düşünen şey, bu organın,dolayısıyla bütün vücudumun bir kesimi değilse, o vakit neden yatağımda rahat rahat yatarken başımda bir yapıtın planını çizdiğimde yahut soyut bir kanıyı izlediğimde kanım ısınıverir? Neden ruhumun ateşi damarlarıma geçer?”[v] Ruhla vücudun eş-tözlülüğü böylelikle kartezyen ideolojinin postulatlarından biri olan ruhla vücudun upuygunluğu fikrine karşı sürülmekte, lakin ne ruh ne de vücut metafizik el çabuklukları aracılığıyla gözden kaybedilmektedirler. Lakin sorun şimdi açıklığa kavuşturulmamış durumdadır: Şayet tabiatın sunduğu materyal ile tabiat maddeleriyle vücudu şekillendirme başarısına erişirsek, sonuçta “bir insan yarattık” diyebilecek miyiz?

Klasik Çağ’ın bütün metafiziği, dar manasıyla fiziğin konusu olan bu sorun uğruna bol bol baş patlatmakla meşguldür. Çok daha maddeci bir pozisyonda olan Ortaçağ sonu düşünürü, özel olarak da karşımıza homunculus ile çıkan Paracelsus, bu soruya tüm kalbiyle olumlu karşılık vermiş, hatta yaratacağı bebek taslağına tüm insan vasıflarını kazandırabilmek için Locke’un bile tasarlayamayacağı bir maddeci eğitim anlayışını öngörmüştür. Fakat Paracelsus’un tabiat anlayışının da tam tamına kendi çağının resmi teolojisini yansıttığı, hatta onun doğrultusunu takip ettiği söylenemez elbette. Bu bahisteki açıklamaları oraya kadar ileri götürülmemiş olsa bile, homunculus ile l’homme machine ortasındaki ara, bir biyoloğun ya da anatomistin bakış açısınca pek büyük olmayacaktır.

Oysa kolay kolay kabul edilebilecek ve genelde kabul edilegelen bir varsayımın karşısına da çıkılarak, Klasik Çağ’ın niyetinde Ortaçağ’ın monizm aykırısı birtakım düşünürlerinden gelen ve düalizmin de içinde ruhun ziyanına, vücudun faydasına yol almaya çalışan, ruh-beden hudutlarını daima olarak değiştiren, özcesi vücudu ruh karşısında galip getirmeye çalışan bir kanıyı görmemek de mümkündür. Klasik Çağ’ın, Descartes’ın, Helvetius’un ve Mettrie’nin kelamını ettikleri ruh Hıristiyan teolojisinin yarı-Platoncu, yarı-Aristocu ruh anlayışından çok farklı, orijinal bir ruhtur. Maddi bir varlığı olmasına rağmen, tümüyle metafizik bir anlayışın dışında kalmak kaydıyla, vücudun görülebilir varlığını aşar. Ancak yeniden de “deneyselliğini” korumaktadır.

Ruh, her şeye rağmen, üstte La Mettrie’den yapılan alıntıda belirtildiği üzere deneysel bir gayretin sonucunda ortaya çıkarılabilen bir varlıktır. Hayvan-İnsan-Makine üçlüsü, tüm farklılıklarına ve içsel değişimlerine rağmen tek bir üniversal tözün yaratımıdır: Ruh, bunların hepsinde yerini alacaktır. Elbette değişik oranlarda ve biçimlerde. “Biz nankörler, kimyagerlerin söyledikleri üzere, tüm alemlerin ortak anasını küçümseriz. Biz, her şeyimizi borçlu olduğumuz, nitekim de her şeyi akıl almaz bir biçimde yapmış olan şeyden çok daha üst seviyede nedenler tasarlar yahut hayal ederiz. Hayır, onu en parlak yapıtlarında dahi tanımayan kaba gözler için hariç, unsurun hiçbir ismi tarafı yoktur, tabiat da dar görüşlü bir emekçi değildir. O, bir saatçinin saatlerin en karmaşığını yaparken karşılaştığı zahmetlerden çok daha büyük bir kolaylık ve zevkle milyonlarca insan yaratır. Onun kudreti gerek en kolay böceğin, gerekse en görkemli bir insanın üretilmesinde birebir derecede parıldar, tabiata ne hayvan bitki aleminden ne de en hoş deha bir buğday başağından daha değerliye mal olmaz.”[vi] Buradaki O, tam da Klasik Çağ’ın ruh anlayışının sözüdür. Unsurla özdeş olsa bile vücudu aşmaktadır. O, vücudu harekete geçiren, güden, dürtendir. Vücudu yaratır, geliştirir, örgenleşmesini sağlar ve tüm bir hayat uzunluğu yönetir, vefatına dek. Hatta, mevtten sonra da iş başındadır muhakkak bir mühlet için. De La Mettrie şöyle yazmaktadır bu hususta: “… içsel olup bir kişinin vefatından sonra da süregelen hareketler, kan ve ruhlar tarafından artık uyarılmaksızın kasılan kısımların hâlâ sakladığı bir ruh kalıntısından ileri gelmektedir.” [vii] Elbette De La Mettrie bu Epikürosçu varsayımı olduğu üzere kabul etmemekte ve “ruh kalıntısı” teriminin kullanılışını reddetmektedir. Lakin biraz ötede, terimi biraz düzeltmekle yetinecektir. Hakikaten de, şayet bu ruh kalıntısı, tabirin yanlışlı yansıtmasına rağmen bilhassa Perrault’nun nitekim de sezinlediği Leibnizciler’in güdücü kuvveti değilse öbür ne olabilir?

Leibniz’in monizmine ulaşıldıktan sonra geriye unsurun güdücü ve içsel kuvvetini geçirmek kalıyordu, bu da muharrir için pek sıkıntı bir kanıtlama konusu olmayacaktı. Fakat tartışmanın ehemmiyetinin tümüyle anlaşılabileceği, bir insan yaratmak fikrinin maddecilik ve Klasik Çağ fikriyle temasının daha büyük bir çarçabuk ortaya konabileceği bir öteki boyut daha vardır: Siyasal boyuttur bu. Elbette günümüzde anladığımız manada bir siyasallık değil, makinelerin o çağ beşerinin başında az çok çağrıştırabildiği bir hakim olma kanısının, mekanik bir denetleme, ruh ile maddeyi, zihin ile vücudu uzlaştırma ve uyumlulaştırma programının tasarladığı bir siyasallık kelam bahsidir burada.

Ansiklopedicilerin teşebbüsünün siyasal yanları biliniyor. Meğer onların manifaktür ve atölyelerdeki çalışma süreçlerini, saatçilerin sanatını, makineleri, düzenekleri o çok detaylı betimlemelerinin kendilerinin bile, eninde sonunda siyasal bir fonksiyonu olduğu ve bu fonksiyonun dolaysız olarak gerçekleştirildiği belirtilmelidir. İnsan bedeninin bir makineyle özdeşleştirilmesi ve yaratımı, Hıristiyan etiğinin temel desteklerinden biri olarak Tanrı’nın cihanı yarattığı niyetini etik düzlemden atarak, soyut ve metafizik bir plana geçirmekte, böylelikle boşalan ahlaki, iktisadi ve toplumsal alanlara belirli bakımlardan Hıristiyanlık kisvesi altında da olsa yeni bir etik, yeni bir boyun eğdirme ve denetleme teşebbüsü, son olarak da yeni bir kurumsallık ve sistem biçimi geçirilme imkanı doğmaktadır. Sistem kanısının direkt doğruya çağrıştıracağı, insanın da bir makine olarak kendi özbecerilerini uydurmak zorunda olacağı bir çalışma etiğidir bu.

Ve bu etik, işini sağlam tutmaktadır. Bilimsel ve deneysel gösterimler aracılığıyla işlemekte, yarı-kandırıcı ve yarı-buyurgan tertibatlarını bir övünç kaynağı haline getirmekte, makinelerin, genel olarak da teknolojinin tüm etkinliklerini bir kullanım bedeli çerçevesine yerleştirmektedir. O çağlarda saraylarda ya da büyük kentlerin meydanlarında uzunluk gösteren, saatçinin tüm hünerlerini dışavuran tüm o otomatlar, horozlar, androidler, çan kuleleri bu yeni teknolojinin, katı bir kullanım prensibini gözlerden pek de saklayamayan bu yeni teknoloji ahlakının incelikli ve kırılabilir reklamlarından öbür bir şey değildi. Çağımızdaki reklamlardan çok farklı bir fonksiyon yüklenen bir reklam. Günümüzdeki üzere, teknolojiyi çekilebilir kılmayı da gözeterek tüketim toplumunun vazgeçilmez bir kesimi olan teknoloji ve tekniğe dıştan bir övgü taşıyan reklam değil, zaten güzel olan, içinde kendinizi, makine insanı da basitçe görebileceğimiz reklamlardır bunlar.

Teknoloji, şayet makineler insanların kontrolü altındaysa ya da insan yetilerini taklit edebilen yapma varlıklar şimdi insan biçimli iseler katlanılabilir bir şeydir. Lakin şayet, günümüzde çoktan ulaşmış bulunduğumuz üzere, artık teknolojinin pek de insanca bir yüz göstermediği duruma erişildiğinde, bu cins oyuncaklar lakin çocukların coşkusunu uyandırabilecekler, düzeneklerin dakikliği, inceliği, üretilişlerindeki zanaatın ve hünerin büyüklüğünü değil kullanışlılığı yansıtacaklardır. Teknolojinin kullanım pahasının var olması ise elbette yeni bir durum değildir. Yeni olan, Klasik Çağ’daki o coşkudan günümüze gelene kadar kaybetmiş olduğumuz bir yasallaştırma biçimidir. Golem hikayeleri hiç de eski bilimkurgu hikayeleri değildirler: İnsan yaratıcılığının zerresini lisana getirmezler: insan yaratımlarının insanın kendisini şimdi aşmadığı bir devir olduğundan.

İnsanların makinelere benzetildiği çağ ile makinelerin insan biçimli kılındığı çağ ortasında, çok sıkı bir stilde örgütlenmiş bir süreklilik vardır. Elbette, makinelerin işleyişinin doğayı ya da başka bir deyişle allahın maddelerini taklit ettiğinin düşünüldüğü çağlar geride kalmıştır. Klasik Çağ, o fantastik teknoloji yaratımıyla bu kanıyı kırma, teknolojiye kendi öz-ussallığını kazandırma işinde büyük bir muvaffakiyet kazandı. Bu, dar manada bilimsel ya da geniş manada siyasal ve iktisadi bir ussallık değildir. Bu ussalığa nazaran, bir makinenin kendi başına, insan kontrolü olmaksızın çalışma gücü, onun kullanımındaki ussallığın ta kendisidir. Bu gelişimin sonucunda, şayet bilimkurgucularımız robot ve bilgisayarlar ile insanları savaştırıyorlarsa, insanı toptan yitirmiş görünen teknoloji üreticilerimiz de, yerde, Ay’da ve uzayda robot ve bilgisayarları savaştırmayı düşlemektedirler. İnsan ögesine yer vermeyen her mekanik güzeldir; sırf insan kusurlarından arınmış, dakik ve uzman olduklarından değil, insanları savaştan, niyetten ve çalışmadan azlettiklerinden… Bir orta portatif, Challenger marka bir satranç bilgisayarım vardı. Kendim oynamaktan çok, makineyi kendisiyle oynatmaktan ve seyretmekten daha fazla zevk alıyordum, üstelik insanlararası bir oyunun atılımlarını notasyonlarından takip etmekten bile fazla, neden bilmem…

Klasik Çağ’dan bu yana süregiden iktidar merkezileşmesinin sonuçları en çok bu alanda açıktır. Bilgisayar ihtilali olarak sunulan şey, hiç de bilgisayarların ve yapay zekanın icadından sonra gerçekleşmemiştir. Kökü çok daha eskilerdedir: insanın kendi üzerinde ve öbürleri üzerinde —bu öbürleri, öteki beşerler ya da kullandığı makinelerdir, araçlardır— kurduğu kontrole gitgide artan bir güvensizliğin, teknolojiyi, (devlete paralel olarak) ussallaştırmaya giriştiği çağdır bu.

Elbette, 19. yüzyıldan bu yana beşere yeni ve ayrıcalıklı bir alanı yine açmaya çalışan, ussallığın tüm güçlülüğüne karşı çıkarak insanın duygusallığını, istencini, kendiliğindenliğini, biricik varoluşunu yine oluşturmaya çalışan fikir akımlarından aşikâr bir ölçüde nasibini almış bir postmodernlik, o son derecede cılız, “teknolojinin insanı gereksindiği” ve hâlâ “insanın fetişleştirilmiş bir uzantısı durumunda bulunduğu” varsayımını ayakta tutmaya çalışmaktadır. Meğer böylelikle düşülen tuzak, birebir vakitte “modernliğin” ve “ussallığın” da içinde bulunduğu tuzaktır. Son derece maddi, mekanik ve elektronik bir çerçeve dünyayı bir cendere üzere sarmış görünmektedir halbuki.

Andre Glucksmann’ın söylediği, onun verdiği mananın tersi olarak geçerlidir. Dünyanın nükleer kapatımı, sadece “nükleer savaş” mümkünlüğünü içinde taşıdığı için değil, kendi içinde bir tehdittir. Tek tek insanların kontrolünden uzak durabilen her şeyin oluşturduğu birikimin, yani siyasal, toplumsal, iktisadi merkezileşmenin doruk noktasını oluşturduğundan. Dar manada bir teknoloji fetişizmi —insanın doğallaştırılması ve tabiatın insan biçimlileştirilmesi anlamında— artık yok üzeredir. İnsan-doğa irtibatının, insan-teknoloji kontağının, bu iki temel münasebetin koparılması sayesinde. Karşı karşıya bulunduğumuz ve hâlâ fetiş olarak isimlendirmemiz yüzünden muhalif bir biçimde fetişleştirdiğimiz, şimdiye kadar Batı uygarlığının kendi başına ayakta durabilmesini sağlamak için elinden geleni arkasına koymadığı doğuşu kapitalizmle ne kadar yakından temaslı olursa olsun, onun sonuyla yıkılışının geleceği pek söylenemeyecek bir gerçekliktir.

Kara bir ejder üzere, dünyanın, milyarlarca insanın, bilumum ‘sterlerin’ —ekosfer, biyoosfer ve tüm o yarı metafizik, yarı-bilimsel hayat düzeylerinin— üzerlerine çöreklenmiş lakin tam da kendisini yaratmak için yırtınmış bir Klasik Çağ’ın Yaradanı üzere, insanlara ve dünyaya karşı kayıtsız olmayan, kendini kabul ettirmek için onlara kendi lisanlarıyla, kendi telaffuzlarıyla hitap eden, kendisini onların gözünde legalleştirmeyi başarabilen gerçek bir Ortaçağ ilahıdır bu. Temel desteği, insan bilgisinin beşerler hakkında bilgiye, insanlardan bağımsız olarak kendini geçerli kılabilen, kullanışlı, merkezcil lakin heterojen bir bilgiye dönüştürülebilmesidir.

İnsan, insan yapamamıştır. Daima olarak buna çalışmıştır: Biyolojik bir siyaset kurarak, insan ırkını iyileştirmeye, hatasızlaştırmaya ya da genleri manipüle etmeye uğraşmıştır. Bunun yanında yapay zeka üretme teşebbüsleri de gözler önündedir. Halbuki, insan biçimli bir yapay zeka yoktur. Yapay bir ruh üretilememiştir. Bilgisayarlar, tüm hatasızlıklarına rağmen beşere erişememişlerdir. Programlar yürümedi. Bu türlü deniyor lakin yanılmayalım, içinde bir cücenin saklandığı, 18. yüzyılın şu sarıklı “Satranç Oynayan Türk” otomatı, üretimcisinin ya da içindeki cücenin, bu oyunu ağzı açık izleyenleri kandırmasını mı, yoksa zihni ile eli ortasındaki ilişkiyi, oyun için de olsa koparan cücenin kendi kendini kandırmasını mı simgelemektedir?

---

*Bu yazının birinci versiyonu Sistem Bilgisayar Kültürü mecmuasının Ocak 1988 sayısında yayımlanmıştır. Kaynak: körotonomedya

---

[i] E. Haeckel, The Riddle of the Universe, Kısım II.
[i] Julien Offray de la Mettrie, Hom-me Machine (İnsan, Bir Makine, s. 19).
[iii] Rene Descartes, Les Passions De l’Ame, Kısım I, XXXIV.
[iv] Rene Descartes, Yöntem Üzerine Konuşmalar, V.
[v] De la Mettrie, age, s. 61.
[vi] De la Mettrie, age, s. 74-75.
[vii] De la Mettrie, age, s. 66.